Ózgesi ózge-aq, biz úshin bul taqyryptyń ońaiǵa soqpaǵanyn siz de birden paiymdaǵan bolarsyz. Ógiz de ólip, arba da synardai kúi keshpek bar munda. Sana da san saq, kóńil de sarsań. Sebep – bireý. Kóptiń kómeiindegi kól saýal – «áiel» dep aitý durys pa, joq, álde «qatyn» dep aitqan týra ma?.. Eń qiyny – buǵan kelgende beijai qarap, ádettegidei sózdi sizdiń yrqyńyzda túgestirer jan joq bolmaityny anyq. Báriniń qulaǵy túrik sekildenedi. Bulai aitýymyzǵa da alabóten sebep bar. Gazetimizdiń ótken sandarynda jeliles jaryq kórgen «shal» men «kempir» ataýyna bailanysty jazylǵan zertteý materialynan soń, arnaiy redaktsiiaǵa habarlasqan oqyrmandarymyz boldy. Ondaǵy ýáj mynaý: «Áiel» sózi shynymen parsydan shyqqan ba? Onyń túpki maǵynasy rasynda «jezókshe», «saiqal» degen mándi bildire me? Osyny barynsha baiyptai zerttep, bylaiǵy jurtqa bir bailaýyn aitsańyzdar» degen-di. «Amanatqa qiianat joq». Taǵy da sóz aldyq.
Áýeli, «áiel» sózine toqtalsaq. Bul ataýdyń parsydan buryn arabta da qoldanylǵanyn eske sala ketkendi jón kórdik. Ol úshin belgili jazýshy, ǵalym Tursyn Jurtbaidyń osy taqyryp tóńireginde aitqan tushymdy pikirine qulaq túrý lázim. Onda ǵalym: «Búgingi til ainalymdaǵy «áiel» uǵymnyń arap tilindegi maǵynasy – kúńsi, iaǵni, kúńnen de tómen, bas erki joq, ólse – qunsyz, eńbegine jalaqy tólenbeitin, týǵan balasy da esepke alynbaityn, basybaily úi salmasy», – delingen dei kelip.
– Keńestik teńgerme saiasat tusynda saýaty tómen ortadan tómen, tárbie men ádep sińbegen belsendi qazaq áielderi: «biz menshik iesi – qatyn emespiz, mal-múliksizbiz, basybaily krestiiankalar siiaqty biz de áieldermiz», – dep taptyq astar berip, 1927 jyldan bastap shyqqan jýrnaldyń atyn «Áiel teńdigi» (keiingi «Qazaqstan áielderi») dep atady. Sodan bastap «áiel» uǵymy jazba ádebi tildik termin retinde qalyptasyp qaldy. Al ózbek, túrkimen, qyrǵyz, tatar, noǵai, qaraqalpaqtar «áiel» termininen sanaly túrde bas tartty», – deidi.
Iá, bul Alash tarihyn, tup-tutas qazaq tarihyn indete zerttegen Tursyn Jurtbaidai aldúzik ǵalymnyń sózi. Súiekti lepesi. Al budan soń bul sózdiń parsy tilindegi jaǵymsyz máni jaily aitýdyń ózi artyq bolsa kerek. Endeshe, kóptiń talqysyna kóp túsken, kórneý máni ashyla qoimaǵan «qatyn» ataýyna nazar aýdarsaq, áýelgi suraqtyń maǵynasy da barynsha aiqyndala túspek.
Bári de sol osydan HV ǵasyr burynǵy kóktúrikter zamanyna tireledi. Sol aibyndy ata-babalarymyzdyń ataqty syna jazýlarynda da osy «qatyn» sózderi kezdesken. Tipti, munan bólek, sol dáýirde erte kóktemde gúldeitin báisheshek gúliniń hosh iisin «hotýn» dep, sol iiske áiel zatyn teńestirgeni jaily da táp-táýir áfsana bar-dy. Baqsańyz, túgel tamyry tereń derekter. Osy oraida, bir ǵasyrdyń ózinde úsh ret álipbiin ózgertken óz tilińizge úńilseńiz, «bul sózdiń keshegi máni ondai bolmaǵan» dep basty «qatynnan» alyp qashýdyń da esh reti joq-tuǵyn. Ágáráki, olai dep taǵy bizdiń taraptan tyń derekke suraý salsańyz, kelesi birin aitalyq.
Onda belgili ǵalym, etnograf Ahmet Toqtabaidyń Qatonqaraǵai barǵan saparyndaǵy bir sózin eske salǵymyz keledi. Arnaiy aitýly bir is-sharaǵa barǵan ǵalym bul jerdiń arǵy-bergi tarihynan tyń málimet qaýzai kelip: «Kóktúrik qaǵanaty qazaq memleketiniń alǵashqy irgetasy boldy. «Kúshti», «aibyndy», «erjúrek» uǵymdaryn bildiretin kóktúrikterdiń memleket basshysy – qaǵan, qaǵannyń járdemshisi, eldiń uiytqysy – qatyn ataldy. «Qatyn» sózi ol zamanda anaǵurlym keń maǵynada – El anasy» degendi bildirgen. Kóne túrikter sýǵa tabynǵan. Iaǵni, Qatyn ózeni, Qatyn qaraǵai ataýy – El anasynyń ózeni, El anasynyń jailaýy degendi bildirdi», – degen pikirin ortaǵa salǵan.
Túisinseńiz, túiseńiz, shashaýy shyqqan, shyndyǵy sýalǵan bir oi joq munda. Olai deitinimiz, sóz arasynda aitqanymyzdai túrki eskertkishterinde «qatyn» sózi týraly az-kem qundy málimetterdiń bolǵany ras. Solardyń eń soilysy sonaý Orhon-Enisei balbaldarynda kezdesetin «anam – qatyn» degen áspetteý, madaqtaý túrindegi joldar-tyn. Demek, bunda da tarihshy aitqan pikirdiń túpqazyǵy jatyr deýge tolyq negiz bar.
Negiz demekshi, osy rette Tursyn Jurtbaidyń taǵy bir negizdi oiyna toqtala ketkenimiz artyq bolmasa kerek. «Osy arada mynany eskerte ketemin: qatyn – qazirgi qazaq tilinde arhaizmge ainalǵan uǵym, ol áýelgi zańdyq quqy men maǵynasy boiynsha – dárejelik ataý. Otaǵasynan keiingi zańdy bilik iesi, jerge muragerlik etetin, múlik pen maldyń enshilesi, sybaǵa basy. Qazaq qoǵamyndaǵy qatyndar – ierarhiialyq (áýlettik) ornyna qarai: báibishe, toqal, qudaǵi, qudasha, kelin, qyz, abysyn, ajyn, jeńge, sondai-aq, ózi teńdes erkektermen teń quqyqta – naǵashy, jien, bóle retinde árqaisysy óz ornyna qarai bilikke aralasyp, enshi alyp, tiisti sybaǵasyn bólisken. Tipti, kúńniń de muragerlik quqy bolǵan».
Mine, bul shyn mánindegi ǵalymnyń sózi. Ári ol budan ári osy bir rýhty sózdiń máni búginde tym jalańash, qotyrash kúide qalǵanyn aita kelip, eger biz qazirgi qalpymyzben Haýana násilin ádettegidei «áiel» dep áspettep, «qatyn» dep kemsitsek, kezinde imperiianyń tutqasyn ustaǵan, quryltaidyń sheshimi arqyly «Qatyn» (imperatritsa) dárejesi berilgen Tárken qatyndy, Ógil-qaimysh qatyndy, Taidýlla qatyndy, Shábi qatyndy, Soraq qatyndy «kúń» esebinde kemsitken bolar edik dep eskertý jasaidy. Óz oqyrmandaryna.
Sosyn da orys ǵalymdary R. Iu. Pochekaev pen I. N. Pochekaevanyń pikirin túpnusqa boiynsha alǵa tartady. «Hatýn – titýl predstavitelnitsy hanskogo roda. Im obladali daje te docheri hanov, kotorye sostoiali v brake s predstaviteliami menee znatnyh semeistv. Sýprýgi hanov iz chisla docherei bekov ne imeli prava na etot titýl i nazyvalis obychno ýdjin (fýdjin) ili beki (begim – T.J.), vprochem, v letopisnoi traditsii ih takje mogli nazyvat hatýn, neskolko povyshaia ih statýs».
Taǵy da aitalyq. Túrki tarihyna qatysty jazbalarda ozyq oiymen, ozan qabiletimen aty shyqqan M. Qashqari sózdiginde «Qatyn» sózi – áýelde han, bek, tóre maǵynasynda qoldanylyp, keiin kele erge shyqqan urǵashy maǵynasynda paidalanylǵan dep tápsirlengen. Osy turǵydan kelgende kóp aýzynda kóp aitylyp júrgen «qatyn – kúieýge shyqqan adam» degen pikirdiń tegin aityla salmaǵanyna ilanatyndaisyń. Bul týraly taǵy áleýmettik jelilerde tez taraǵan «erterekte, ortaǵasyrlarda óz ultynan qalap alǵan jarlaryn qatyn atap, al toqaldary men soǵysta tutqynǵa túsken, satyp alǵan, jaýdan tartyp alǵandaryna ǵana «áiel» ataǵan», – dep keletin taǵy bir tujyrymdy aita ketýdi jón kórdik.
Baiyptap qarasańyz, munda da «qatyn» sóziniń áýelgi maǵynasynyń búgingi jurt oilaǵandai dóreki, doiyr minezdiń «qurbany» emes ekenin, onyń, tipti, dárejelik ataýǵa ie bolǵanyn kóre alamyz.
Ol ol ma, ataqty «Igor polki týraly jyrda» da taqyrypqa tuzdyq bolǵan ataýdyń kezdesetini aitylady. Bul týraly jýrnalist Marat Aqtorǵaiulynyń «Igor polki týraly jyrdaǵy keibir ataýlardyń túp-tórkini» degen zertteý materialynda tolyq baiandalady. Ári onda erte zamanda qatyn alýdyń – saiasi odaq qurý ekenin, saiasi odaqta bilikke jetken adamnyń qos titýlǵa qol jetkizgen, iaǵni, tolyq bilik iesi ekenin derekteidi. Mysal kerek deseńiz, kórshi memleketterden qyz alyp, qyz uzatqan erte dáýirlik tarihty bir paraqtasańyz jetkilikti-aq.
Mynaǵan qarańyz, til mamandarynyń zertteýinshe, bul sózdiń bastapqy daýyssyz dybystarynda aiyrmashylyǵy bar eki fonetikalyq varianty kezdesti: qatun jáne ҳatun. Osy eki sózden bashqurttarda katyn, qazaqtarda qatyn, qaraqalpaqtarda qatyn, qyrǵyzdarda katyn, ázirbaijan tilindegi gadyn, tatarlardaǵy hatyn, túrkimendegi hatyn, iakýtterdegi hotýn syndy birqatar ataýlar qalyptasqan. Osyndai túrki halyqtaryndaǵy til birligine qarap-aq, «qatyn» sóziniń beker qunyn túsirip júrgenimizdi baiqaimyz. Bul – dálel. Bul tarih. Ol úshin, tipten, «áiel» sózin parsydan izdep, oǵan álgindei jaǵymsyz maǵyna ústep «áýire» bolýdyń da qajeti shamaly bolsa kerek. Máselenki, aq pen qaranyń qaisysy taza degen talas týsa, qaranyń kemshiligin tizbei-aq, aqtyń artyqshylyǵy arqyly pikirińizdi tym tez ári tym tiianaqty dáleldei alatynyńyzdai.
Bizdiń oi jurt aitqandai kózdi jumyp, «áiel» sózine kúie jaǵýdyń, sol arqyly «atyń shyqpasa, jer órteniń» álpetin istep baǵý emes-ti. Kerisinshe, eki ataýdy qatar ala otyryp, suraǵan oqyrmanǵa tarihi derekterge orai óz pikirimizdi jetkizdik. Sol arqyly oqyrmanǵa ár sózdi, ár oidy aitarda abai bolýdyń, orynsyz bir pikirdiń óziniń ulttyń uiatyna jasaǵan qiianaty ekenin eskerýdi durys dep taptyq.
Qozybai QURMAN,
"Jetisý" gazeti
