فوتو: ozgeris.info
قازاق قوعامىندا "قارا ورىس", "شالا قازاق", "قارا قۇل" سەكٸلدٸ تٸركەستەردٸڭ بەيرەسمي تٷردە جيٸ قولدانىلاتىنى راس. بۇل سٶزدەر ەدەتتە ۇلتتىق بولمىستان الىستاپ كەتكەن, اننا تٸلٸن ۇمىتىپ, ٶز حالقىنىڭ مۇڭ-مٷددەسٸنە بەي-جاي قارايتىن ادامدارعا قاراتا ايتىلادى. الايدا, بۇل تەك تٸلدٸك سيپاتتاما ەمەس. مۇنىڭ استارىندا تەرەڭ تاريحي, ەلەۋمەتتٸك, پسيحولوگييالىق سەبەپتەر جاتىر. ەسٸرەسە, "قارا ورىس" دەپ اتالاتىن فەنومەن – قازاقستان قوعامىندا وتارلىق سانانىڭ بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلە جاتقان كٶرٸنٸسٸ. ول تەك قاتارداعى ازاماتتاردىڭ ەمەس, سونىمەن قاتار, كەيبٸر جوعارىدا جٷرگەن, ەلدٸڭ تاعدىرىن شەشۋگە سەبەپ بولاتىن ادامداردىڭ بويىنان دا انىق بايقالادى.
بۇل ماقالادا بٸز "قارا ورىس" دەگەن كٸم, بۇل ۇعىم قالاي قالىپتاستى, نەگە مۇنداي ادامدار "قارا قۇل" اتانادى جەنە وسى قۇبىلىس ەل باسقارۋ جٷيەسٸنە قالاي سٸڭٸپ كەتكەنٸن جان-جاقتى تالداۋعا تىرىسامىز.
"قارا ورىس" دەگەن تٸركەس – قازاقتىڭ قاراپايىم تٸلٸندە پايدا بولعانىمەن, تەرەڭ ماعىنالى, سيمۆوليكالىق سيپاتقا يە. بۇل – اننا تٸلٸن بٸلمەيتٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى مەنسٸنبەيتٸن, ٶز حالقىنىڭ تاريحىنا تەرٸس قاراپ, ٶزگەنٸڭ مەدەنيەتٸن ارتىق كٶرەتٸن ادامعا قاتىستى ايتىلاتىن سىن. مۇنداي ادامدار ەدەتتە:
قازاقشا سٶيلەۋدٸ "ارتتا قالعاندىق" سانايدى;
قازاق مەدەنيەتٸنەن, دەستٷرٸنەن الىستاپ كەتكەن;
قازاق تاريحىنا سكەپتيكالىق كٶزقاراسپەن قارايدى;
كرەپوستىق ورىستىڭ, ەۋروپالىقتىڭ, نە امەريكالىقتىڭ ٶمٸر - سالتىن ٷلگٸ كٶرەدٸ;
قازاق ۇلتشىلدىعىن "راديكاليزم" دەپ باعالايدى.
بۇل جەردە مەسەلە تەك تٸل بٸلۋدە ەمەس. كەيبٸر قازاقشا سٶيلەيتٸن ازاماتتاردىڭ ٶزٸ "قارا ورىس" مٸنەز كٶرسەتٸپ, ۇلت مٷددەسٸنە نەمقۇرايلى قارايدى. دەمەك, بۇل – سانا پروبلەماسى.
كەڭەستٸك جٷيە جەنە وتارلىق سانانىڭ تامىرى
"قارا ورىس" فەنومەنٸنٸڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. كەڭەس وداعى كەزٸندە ۇلتتى ورىستاندىرۋ ساياساتى جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلدٸ. 1930 جىلدارداعى اشارشىلىق, 1950-60 جىلدارداعى تىڭ يگەرۋ ناۋقانى, قالالارداعى ورىس تٸلدٸ ورتا – مۇنىڭ بەرٸ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىنا ٷلكەن سوققى بولدى. كٶپتەگەن قازاق بالالارى ورىس مەكتەپتەرٸندە وقىدى, قازاق تٸلٸ تۇرمىستىق دەڭگەيگە ىسىرىلدى. تٸپتٸ, جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە جەتۋ ٷشٸن ورىسشا بٸلۋ – مٸندەتكە اينالدى.
سول كەزەڭنەن باستاپ, قازاق قوعامىندا "ەكٸ تٸلدە ٶمٸر سٷرەتٸن", "ەكٸ مەدەنيەتتٸڭ اراسىندا قالىپ قويعان" بۋىن پايدا بولدى. ولار قازاقتىڭ ەمەس, ورىستىڭ تاريحىن, ەدەبيەتٸن, مەدەنيەتٸن وقىپ ٶستٸ. قازاق تٸلٸندە ويلانبايتىن ادامنىڭ قازاقشا سٶيلەۋٸ – مەحانيكالىق دەڭگەيدەن ەرٸ اسپايتىندىقتان, ولاردىڭ بولمىسى دا ٶزگەرە باستادى. وسىلايشا, "قارا ورىس" بەينەسٸ قالىپتاستى.
نەگە " قارا قۇل" - دەپ اتالادى?
"قارا قۇل" دەگەن تٸركەس – بٸر قاراعاندا قاتتى ەستٸلەتٸن سٶز. بٸراق ول – ەموتسييا ەمەس, دياگنوز. بۇل – رۋحاني, مەدەني, ۇلتتىق ەركٸندٸگٸنەن ايىرىلعان ادامنىڭ بەينەسٸ. قازاق حالقىندا كٶنەدەن "قۇل بولۋ – تەك قول بايلانۋ ەمەس, ويدىڭ, رۋحتىڭ قۇلدانۋى" دەگەن تٷسٸنٸك بار.
"قارا قۇل" – ٶز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدەن ەمەس, ٶزگە بٸر ۇلتتىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەۋدٸ ارتىق كٶرەتٸن, قازاقشا سٶيلەۋدٸ ار سانايتىن, وتارلىق سانانى بويىنا سٸڭٸرگەن ادام.
ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ – مۇنداي وتارلانعان سانا يەلەرٸ تەك كٶشەدە جٷرگەندەر عانا ەمەس. قازاقستانداعى ساياساتتا, مەديا مەن مەدەنيەت سالاسىندا جٷرگەن ازاماتتاردىڭ ٸشٸندە دە ۇلتتىق رۋحى ەلسٸرەگەن, "قارا ورىس" تۇلعاسىن بويىنا سٸڭٸرٸپ العاندار جەتەرلٸك.
ولار ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸل – تەك قاعاز جٷزٸندەگٸ فورماليزم. شىن مەنٸندە, ولار ٶزدەرٸنٸڭ ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنبەيدٸ. مۇنداي ادامداردىڭ جوعارىدا جٷرۋٸ – حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمٸن ەلسٸرەتەدٸ. ۇلتتىڭ ولارعا سەنٸمٸنٸڭ ٷزٸلۋٸ – ٷلكەن رۋحاني داعدارىسقا اپارادى.
ەندٸ وسى قۇبىلىس قايدا اپارادى?
ەگەر بۇل جاعداي جالعاسا بەرسە, قازاق ۇلتىنا تٶنەتٸن قاۋٸپ – ۇلتتىق ٶزٸندٸك سانانىڭ جوعالۋى. حالىقتىڭ قايسىبٸر توبى قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ, ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ, وعان سالقىن قارايدى, ال ٷشٸنشٸ بٶلٸگٸ, تٸلگە جاناشىر بولا تۇرا, بيلٸك تاراپىنان قولداۋ تاپپايدى. بۇل – ٷش باعىتقا تارتىلعان ارقان سەكٸلدٸ - ۇلت تۇتاستىعى ەلسٸرەيدٸ, رۋحاني جٸكتەلۋ تەرەڭدەيدٸ.
قازٸرگٸ كٷندەرٸ قازاق تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدٸ. دەگەنمەن, بۇل سۇرانىس بيلٸك دەڭگەيٸندە تولىق قولداۋ تاپپاسا, ناقتى ساياساتقا اينالماسا, نەتيجە بولا قويمايدى. "قارا ورىس" ساناسىنداعى ادامدار جوعارىدا وتىرسا, ولار بۇل پروتسەستٸڭ باستى كەدەرگٸسٸ بولادى.
ۇلتتىڭ بولاشاعى – سانانىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸندە
قازاق بولۋ – تەك قانداس بولۋ ەمەس, ول – سانا, جٷرەك, جاۋاپكەرشٸلٸك پروبلەماسى. "قارا ورىس", "قارا قۇل" دەگەن تٸركەستەر اۋىر ەستٸلەدٸ, بٸراق ولار – قوعامداعى دەرتتٸڭ ايناسى. بۇل سٶزدەردٸ قولدانۋ – ادامداردى كەمسٸتۋ ەمەس, وياتۋ. ۇيقىدا جاتقان ۇلتتىق ساناعا قامشى باسۋ.
بٸز, قازاقتار, تەك سىرتقى تەۋەلسٸزدٸكتٸ ەمەس, ٸشكٸ ەركٸندٸكتٸ دە الۋعا تيٸسپٸز. ول ٷشٸن تٸل, دٸن, تاريح, دەستٷر – بەرٸ قاتار جٷرۋٸ كەرەك. ەر قازاق ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن سەزٸنگەن كەزدە عانا, ەل بولامىز.
ۇلتتى ٶزگەرتۋ – ەركٸمنەن باستالادى. قوعامدى ٶزگەرتۋدٸڭ العاشقى قادامى – ٶزٸمٸزدەن, ٶز سانامىزدان باستاۋ. سوندا عانا بٸز "قارا ورىستاردان" ارىلىپ, تولىققاندى رۋحاني تەۋەلسٸز ۇلتقا اينالا الامىز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
