Foto: ozgeris.info
Qazaq qoǵamynda "qara orys", "shala qazaq", "qara qul" sekildi tirkesterdiń beiresmi túrde jii qoldanylatyny ras. Bul sózder ádette ulttyq bolmystan alystap ketken, anna tilin umytyp, óz halqynyń muń-múddesine bei-jai qaraityn adamdarǵa qarata aitylady. Alaida, bul tek tildik sipattama emes. Munyń astarynda tereń tarihi, áleýmettik, psihologiialyq sebepter jatyr. Ásirese, "qara orys" dep atalatyn fenomen – Qazaqstan qoǵamynda otarlyq sananyń búginge deiin jalǵasyp kele jatqan kórinisi. Ol tek qatardaǵy azamattardyń emes, sonymen qatar, keibir joǵaryda júrgen, eldiń taǵdyryn sheshýge sebep bolatyn adamdardyń boiynan da anyq baiqalady.
Bul maqalada biz "qara orys" degen kim, bul uǵym qalai qalyptasty, nege mundai adamdar "qara qul" atanady jáne osy qubylys el basqarý júiesine qalai sińip ketkenin jan-jaqty taldaýǵa tyrysamyz.
"Qara orys" degen tirkes – qazaqtyń qarapaiym tilinde paida bolǵanymen, tereń maǵynaly, simvolikalyq sipatqa ie. Bul – anna tilin bilmeitin ǵana emes, sonymen qatar, ulttyq qundylyqtardy mensinbeitin, óz halqynyń tarihyna teris qarap, ózgeniń mádenietin artyq kóretin adamǵa qatysty aitylatyn syn. Mundai adamdar ádette:
Qazaqsha sóileýdi "artta qalǵandyq" sanaidy;
Qazaq mádenietinen, dástúrinen alystap ketken;
Qazaq tarihyna skeptikalyq kózqaraspen qaraidy;
Krepostyq orystyń, eýropalyqtyń, ne amerikalyqtyń ómir - saltyn úlgi kóredi;
Qazaq ultshyldyǵyn "radikalizm" dep baǵalaidy.
Bul jerde másele tek til bilýde emes. Keibir qazaqsha sóileitin azamattardyń ózi "qara orys" minez kórsetip, ult múddesine nemquraily qaraidy. Demek, bul – sana problemasy.
Keńestik júie jáne otarlyq sananyń tamyry
"Qara orys" fenomeniniń tarihi tamyry tereńde jatyr. Keńes Odaǵy kezinde ultty orystandyrý saiasaty júieli túrde júrgizildi. 1930 jyldardaǵy asharshylyq, 1950-60 jyldardaǵy tyń igerý naýqany, qalalardaǵy orys tildi orta – munyń bári qazaq halqynyń ulttyq tutastyǵyna úlken soqqy boldy. Kóptegen qazaq balalary orys mektepterinde oqydy, qazaq tili turmystyq deńgeige ysyryldy. Tipti, joǵary laýazymdy qyzmetke jetý úshin oryssha bilý – mindetke ainaldy.
Sol kezeńnen bastap, qazaq qoǵamynda "eki tilde ómir súretin", "eki mádeniettiń arasynda qalyp qoiǵan" býyn paida boldy. Olar qazaqtyń emes, orystyń tarihyn, ádebietin, mádenietin oqyp ósti. Qazaq tilinde oilanbaityn adamnyń qazaqsha sóileýi – mehanikalyq deńgeiden ári aspaityndyqtan, olardyń bolmysy da ózgere bastady. Osylaisha, "qara orys" beinesi qalyptasty.
Nege " qara qul" - dep atalady?
"Qara qul" degen tirkes – bir qaraǵanda qatty estiletin sóz. Biraq ol – emotsiia emes, diagnoz. Bul – rýhani, mádeni, ulttyq erkindiginen aiyrylǵan adamnyń beinesi. Qazaq halqynda kóneden "Qul bolý – tek qol bailaný emes, oidyń, rýhtyń quldanýy" degen túsinik bar.
"Qara qul" – óz ultyna qyzmet etýden emes, ózge bir ulttyń múddesine jumys isteýdi artyq kóretin, qazaqsha sóileýdi ar sanaityn, otarlyq sanany boiyna sińirgen adam.
Eń ókinishtisi – mundai otarlanǵan sana ieleri tek kóshede júrgender ǵana emes. Qazaqstandaǵy saiasatta, media men mádeniet salasynda júrgen azamattardyń ishinde de ulttyq rýhy álsiregen, "qara orys" tulǵasyn boiyna sińirip alǵandar jeterlik.
Olar úshin memlekettik til – tek qaǵaz júzindegi formalizm. Shyn máninde, olar ózderiniń ult aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinbeidi. Mundai adamdardyń joǵaryda júrýi – halyqtyń memleketke degen senimin álsiretedi. Ulttyń olarǵa seniminiń úzilýi – úlken rýhani daǵdarysqa aparady.
Endi osy qubylys qaida aparady?
Eger bul jaǵdai jalǵasa berse, qazaq ultyna tónetin qaýip – ulttyq ózindik sananyń joǵalýy. Halyqtyń qaisybir toby qazaq tilin bilmeidi, ekinshi bóligi, oǵan salqyn qaraidy, al úshinshi bóligi, tilge janashyr bola tura, bilik tarapynan qoldaý tappaidy. Bul – úsh baǵytqa tartylǵan arqan sekildi - ult tutastyǵy álsireidi, rýhani jiktelý tereńdeidi.
Qazirgi kúnderi qazaq tili men mádenietine degen suranys artyp keledi. Degenmen, bul suranys bilik deńgeiinde tolyq qoldaý tappasa, naqty saiasatqa ainalmasa, nátije bola qoimaidy. "Qara orys" sanasyndaǵy adamdar joǵaryda otyrsa, olar bul protsestiń basty kedergisi bolady.
Ulttyń bolashaǵy – sananyń táýelsizdiginde
Qazaq bolý – tek qandas bolý emes, ol – sana, júrek, jaýapkershilik problemasy. "Qara orys", "qara qul" degen tirkester aýyr estiledi, biraq olar – qoǵamdaǵy derttiń ainasy. Bul sózderdi qoldaný – adamdardy kemsitý emes, oiatý. Uiqyda jatqan ulttyq sanaǵa qamshy basý.
Biz, qazaqtar, tek syrtqy táýelsizdikti emes, ishki erkindikti de alýǵa tiispiz. Ol úshin til, din, tarih, dástúr – bári qatar júrýi kerek. Ár qazaq óziniń kim ekenin sezingen kezde ǵana, el bolamyz.
Ultty ózgertý – árkimnen bastalady. Qoǵamdy ózgertýdiń alǵashqy qadamy – ózimizden, óz sanamyzdan bastaý. Sonda ǵana biz "qara orystardan" arylyp, tolyqqandy rýhani táýelsiz ultqa ainala alamyz.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
