لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶش باستالعالى جۇرتىمىزدى جيىستىرىپ, تٷگەندەپ قويامىز. سوندا كٶپتٸڭ سۇرايتىنى: المااعاش نەگە بٸرٸگٸپ كەتكەن? ەندٸ بٸلٸپپٸز. ال بۇل ورفوگرامما 2005 جىلعى ەملە سٶزدٸگٸندە زاڭداستىرىلعان. 13-14 جىل بويى ەملە سٶزدٸگٸنەن اۋىتقىپ جازىپ جٷرگەن ەكەنبٸز. جاڭا جازۋدا قالاي جازباقپىز?
ازداپ وسى تۋرالى اقپارات بەرە كەتەيٸك.
قازاق تٸلٸندە اعاش سٶزٸ ەكٸ ماعىنادا قولدانىلادى, بٸرٸ – “بۇتا, تال سيياقتى بيٸك ٶسەتٸن كٶپجىلدىق ٶسٸمدٸكتٸڭ جالپى اتاۋى”, بٸرٸ – “وسى اعاشتان العان تۇرمىسقا قاجەتتٸ كەسٸندٸلەر”.
بۇرىنعى قازاق تٸلٸندە كەسٸندٸ تٷرٸندەگٸ اعاش سٶزٸمەن تٸركەسەتٸن بٸرشاما تۇرمىستىق اتاۋلار بولعان. ولاردىڭ كٶبٸ بٷگٸندە پايدالانىلمايتىن بولعاندىقتان ۇمىتىلا باستادى. مىسالى, ارباعاش, بەلاعاش, جەراعاش (ەرتەدەگٸ اعاش سوقا), جٷكاعاش (جٷك قوياتىن تٶرت اياقتى بۇيىم), قولاعاش (اعاش بالعا سيياقتى), قۇساعاش (قۇستىڭ تۇعىرى), مامااعاش (ات بايلايتىن اعاش), تٸساعاش (ديقانداردىڭ قۇرالى, بٸر جاعى يمەك اعاش), مويىناعاش, يٸناعاش, ازۋاعاش (اربانىڭ تٸساعاشى) ارىساعاش سيياقتى قازٸرگٸ قازاق ٶمٸرٸندە قولدانىستان قالعان, سوندىقتان اتاۋى دا جيٸ ايتىلمايتىن جەنە جازىلمايتىن سٶزدەردٸڭ ەملەسٸن بىلايعى جۇرت بٸلمەيدٸ دە جەنە قالاي جازىلاتىنىنا مەن دە بەرمەيدٸ. تٸپتٸ كٶنەرگەن سٶزدەر قاتارىنا ٶتە باستادى دەۋگە بولادى. دەگەنمەن كٶركەم ەدەبيەتتەردە كەزدەسٸپ جاتسا, مازمۇنداما, ديكتانت جازعاندا بۇل سٶزدەردٸڭ دە بٸرگە جازىلاتىنىن بٸلگەن جٶن. ونىڭ باستى سەبەبٸ اعاش سٶزٸنٸڭ دەرەكسٸز ماعىناعا كٶشۋٸندە جەنە قانداي اعاش? دەگەن سۇراققا ەمەس, نە? دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتٸندٸگٸندە.
ال ٶسٸمدٸكتٸڭ اتاۋى رەتٸندەگٸ اعاش سٶزٸ كٷردەلٸ سٶزدٸڭ قۇرامىندا كەزدەسسە, ەكٸ تٷرلٸ جازىلادى. بٸرٸندە, مىسالى, ەۋليەاعاش, استىقاعاش, بالاۋىزاعاش, بارقىتاعاش, قارااعاش, قىزىلاعاش, مارجاناعاش, راۋعاش, سارىاعاش سٶزدەرٸندە بٸرگە جازىلادى.
مۇندا اعاش سٶزٸ اتاۋدىڭ بٸر سىڭارى رەتٸندە جۇمسالادى. اعاش سىڭارىنسىز, مىسالى, ەۋليە, استىق دەگەن سٶزدەر باسقا ماعىنانى بەرەر دٸ. اعاش سٶزٸمەن بٸرٸككەندە عانا سول ٶسٸمدٸكتٸڭ اتاۋى بولادى. اتاپ ايتقاندا, استىقاعاش - تۇت اعاشى تۇقىمداسىنا جاتاتىن, گٷلدەرi بiرٷيلi, جەمiستەرi iرi بولاتىن سٷرەكتi ٶسiمدiك, بالاۋىزاعاش – كەندٸرلەر تۇقىمداسىىڭ حوييا تەگٸنە جاتاتىن شىرمالعىش ٶسٸمدٸك, سۋككۋلەنتتٸ مەڭگٸ جاسىل بۇتا تٷرٸ, بارقىتاعاش - رۋتا تۇقىمداسىنىڭ بارقىتتار سابىنا جاتاتىن اعاش, جۇپاراعاش - مyristicaceae تۇقىمداسىنىڭ دارا جىنىستى, قوس ٷيلٸ مەڭگٸ جاسىل اعاشتار تۋىسى جەنە ت.ب.
مۇنداعى اعاش سٶزٸ دەرەكتٸ ماعىناسىنان گٶرٸ, دەرەكسٸز ماعىنادا كٶبٸرەك جۇمسالىپ تۇر. جەنە استىق, بالاۋىز, سارى, بارقىت سٶزدەرٸ قانداي اعاش دەگەن سۇراۋعا دا جاۋاپ بەرمەيدٸ. سوندىقتان بٸرگە جازىلادى.
ال ەندٸ تاقىرىپ تۋرالى. اعاش سٶزٸ «بيٸك ٶسەتٸن, دٸڭٸ جۋان, قاتتى, جاپىراقتارى كٶپ كٶپجىلدىق ٶسٸمدٸك» تۋرا ماعىناسىندا تۇرىپ, الدىڭعى سىڭارى ونىڭ تٷرٸن ايىرىپ كٶرسەتسە جەنە مەنشٸكتٸك قاتىناستا, تەۋەلدٸكتٸڭ ٸٸٸ جاعىندا قولدانىلسا, بٶلەك جازىلادى. مىسالى, ٶرٸك اعاشى, جيدە اعاشى, الما اعاشى, المۇرت اعاشى, ەمەن اعاشى. 2005 جىلعى قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸندە بۇل تٸركەستەر ىقشامدالىپ, المااعاش, جيدەاعاش, المۇرتاعاش دەگەن سيياقتى تۇرپات الىپ, بٸرگە جازىلعان ەدٸ. بۇنى ەنگٸزگەن پروفەسسور نۇرگەلدٸ ۋەليدٸ: «الماعاش دەگەندەگٸ, ەكٸ لەكسەما (الما جəنە اعاش) مازمۇن جاعىنان بٸر دەنوتاتتى نۇسقاپ, فورما جاعىنان بٸر ەكپٸنمەن ايتىلىپ تۇر. مازمۇن جاعىنان ەكٸ لەكسەماعا ورتاق, ال فورما جاعىنان بٸر ەكپٸنگە بايلانعان كٷردەلٸ تاڭبالار بٸرٸككەن سٶز دەپ تانىلىپ, جازىلۋدا بٸرگە تۇلعالانادى. وسىلايشا بٸرٸككەن سٶزدٸ فورما مەن مازمۇننىڭ بٸرلٸگٸ رەتٸندە قارايمىز» دەدٸ.
بٸراق جازۋ تەجٸريبەسٸندە بۇل سٶزدەر بۇرىنعىداي بٶلەك, تەۋەلدٸك جالعاۋىمەن جازىلا بەردٸ. مىسالى, «اقپاننىڭ سوڭىنا قاراي كەلگەن كٶرشٸلەر ٷي قۇرىلىسىن باستايمىز دەپ تراكتورمەن جەردٸڭ توپىراعىن سٷرگٸزٸپ, ٷيگٸزگەندە بٸر تٷپ ٶرٸك اعاشىن تامىرىمەن قوپارا قۇلاتىپ كەتتٸ» (گ.ەمٸربەكوۆا «ٶمٸرگە قۇشتار ٶرٸك اعاشى»), «بالا كٷنٸمدە ەكەم ٷيدٸڭ الدىنداعى الاڭقايعا بٸر تٷپ جيدە اعاشىن, سوسىن ٷي ارتىنداعى بوس جەرگە تاعى بٸر تٷپ جيدە اعاشىن وتىرعىزدى» (ا.ماتاي «ەكٸ تٷپ جيدە اعاشى»).
كٶپشٸلٸكتەن الىنعان ساۋالناما نەتيجەسٸ دە بۇل سٶزدەردٸڭ جازارماننىڭ ساناسىندا ەلٸ دە بٶلەك تاڭبالاناتىنىن كٶرسەتتٸ. ونىڭ بٸر سەبەبٸ: «مىنا ارادا 2-3 تٷپ الما اعاشى بار» دەپ تە, «2-3 تٷپ الما بار» دەپ تە ايتا بەرەتٸنٸمٸزدە سيياقتى. ياعني قازاق تٸلٸندە ەكٸ سٶزدەن تۇراتىن كٷردەلٸ اتاۋ سوڭعى سىڭارىنسىز قولدانىلا بەرەتٸن بولسا, سوڭعى سىڭارى كەي قولدانىستا تٷسٸرٸلٸپ, كەي كونتەكستە تٷسٸرٸلمەسە, ونداي سٶزدەر بٶلەك جازىلاتىن زاڭدىلىق بار. مىسالى, «الما اعاشىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 20-100 جىل بولادى» دەگەن سٶيلەمدٸ اعاش سىڭارىنسىز ايتساق, باسقا ماعىنا الىپ كەتەر ەدٸ. «المۇرت اعاشى شىعىس ەۋروپا مەن باتىس ازييادا كەڭ تارالعان» دەگەندە ەڭگٸمە المۇرت جەمٸسٸ تۋرالى ەمەس, اعاشى تۋرالى ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولىپ تۇر.
ال ەمەن اعاشىن كٶپشٸلٸك ەمەن دەپ قانا اتايدى, ەمەننٸڭ جەمٸسٸ جوق, جاڭعاعى بار. ەمەن اعاشى دەگەن اتاۋ اۋدارىلعان عىلىمي ەدەبيەتتەردە, وقۋلىقتاردا كەڭٸنەن قولدانىلىپ كەتكەن. مىسالى: «ەمەن اعاشى - بۇل Quercus تۇقىمداسىنا جاتاتىن 600-دەن استام تٷرٸ بار اعاش نەمەسە بۇتا» شىندىعىندا, قازاقى سٶزجاسامعا ساي, ەمەن قالپىندا ىقشام اتالسا بولار ەدٸ. سوندىقتان بٸرگە جازىلمايدى. ەكپە اعاشتار سٶزٸ دە بٶلەك جازىلادى.
قۇرالاي كٷدەرينوۆا
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى
تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ باس
عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ف.ع.د., پروفەسسور
