Latyn álipbiine kósh bastalǵaly jurtymyzdy jiystyryp, túgendep qoiamyz. Sonda kóptiń suraityny: almaaǵash nege birigip ketken? Endi bilippiz. Al bul orfogramma 2005 jylǵy emle sózdiginde zańdastyrylǵan. 13-14 jyl boiy emle sózdiginen aýytqyp jazyp júrgen ekenbiz. Jańa jazýda qalai jazbaqpyz?
Azdap osy týraly aqparat bere keteiik.
Qazaq tilinde aǵash sózi eki maǵynada qoldanylady, biri – “buta, tal siiaqty biik ósetin kópjyldyq ósimdiktiń jalpy ataýy”, biri – “osy aǵashtan alǵan turmysqa qajetti kesindiler”.
Burynǵy qazaq tilinde kesindi túrindegi aǵash sózimen tirkesetin birshama turmystyq ataýlar bolǵan. Olardyń kóbi búginde paidalanylmaityn bolǵandyqtan umytyla bastady. Mysaly, arbaǵash, belaǵash, jeraǵash (ertedegi aǵash soqa), júkaǵash (júk qoiatyn tórt aiaqty buiym), qolaǵash (aǵash balǵa siiaqty), qusaǵash (qustyń tuǵyry), mamaaǵash (at bailaityn aǵash), tisaǵash (diqandardyń quraly, bir jaǵy imek aǵash), moiynaǵash, iinaǵash, azýaǵash (arbanyń tisaǵashy) arysaǵash siiaqty qazirgi qazaq ómirinde qoldanystan qalǵan, sondyqtan ataýy da jii aitylmaityn jáne jazylmaityn sózderdiń emlesin bylaiǵy jurt bilmeidi de jáne qalai jazylatynyna mán de bermeidi. Tipti kónergen sózder qataryna óte bastady deýge bolady. Degenmen kórkem ádebietterde kezdesip jatsa, mazmundama, diktant jazǵanda bul sózderdiń de birge jazylatynyn bilgen jón. Onyń basty sebebi aǵash sóziniń dereksiz maǵynaǵa kóshýinde jáne qandai aǵash? degen suraqqa emes, ne? degen suraqqa jaýap beretindiginde.
Al ósimdiktiń ataýy retindegi aǵash sózi kúrdeli sózdiń quramynda kezdesse, eki túrli jazylady. Birinde, mysaly, áýlieaǵash, astyqaǵash, balaýyzaǵash, barqytaǵash, qaraaǵash, qyzylaǵash, marjanaǵash, raýǵash, saryaǵash sózderinde birge jazylady.
Munda aǵash sózi ataýdyń bir syńary retinde jumsalady. Aǵash syńarynsyz, mysaly, áýlie, astyq degen sózder basqa maǵynany berer di. Aǵash sózimen birikkende ǵana sol ósimdiktiń ataýy bolady. Atap aitqanda, astyqaǵash - tut aǵashy tuqymdasyna jatatyn, gúlderi birúili, jemisteri iri bolatyn súrekti ósimdik, balaýyzaǵash – kendirler tuqymdasyyń hoiia tegine jatatyn shyrmalǵysh ósimdik, sýkkýlentti máńgi jasyl buta túri, barqytaǵash - rýta tuqymdasynyń barqyttar sabyna jatatyn aǵash, juparaǵash - myristicaceae tuqymdasynyń dara jynysty, qos úili máńgi jasyl aǵashtar týysy jáne t.b.
Mundaǵy aǵash sózi derekti maǵynasynan góri, dereksiz maǵynada kóbirek jumsalyp tur. Jáne astyq, balaýyz, sary, barqyt sózderi qandai aǵash degen suraýǵa da jaýap bermeidi. Sondyqtan birge jazylady.
Al endi taqyryp týraly. Aǵash sózi «biik ósetin, dińi jýan, qatty, japyraqtary kóp kópjyldyq ósimdik» týra maǵynasynda turyp, aldyńǵy syńary onyń túrin aiyryp kórsetse jáne menshiktik qatynasta, táýeldiktiń III jaǵynda qoldanylsa, bólek jazylady. Mysaly, órik aǵashy, jide aǵashy, alma aǵashy, almurt aǵashy, emen aǵashy. 2005 jylǵy Qazaq tiliniń orfografiialyq sózdiginde bul tirkester yqshamdalyp, almaaǵash, jideaǵash, almurtaǵash degen siiaqty turpat alyp, birge jazylǵan edi. Buny engizgen professor Nurgeldi Ýálidi: «almaǵash degendegi, eki leksema (alma jəne aǵash) mazmun jaǵynan bir denotatty nusqap, forma jaǵynan bir ekpinmen aitylyp tur. Mazmun jaǵynan eki leksemaǵa ortaq, al forma jaǵynan bir ekpinge bailanǵan kúrdeli tańbalar birikken sóz dep tanylyp, jazylýda birge tulǵalanady. Osylaisha birikken sózdi forma men mazmunnyń birligi retinde qaraimyz» dedi.
Biraq jazý tájiribesinde bul sózder burynǵydai bólek, táýeldik jalǵaýymen jazyla berdi. Mysaly, «Aqpannyń sońyna qarai kelgen kórshiler úi qurylysyn bastaimyz dep traktormen jerdiń topyraǵyn súrgizip, úigizgende bir túp órik aǵashyn tamyrymen qopara qulatyp ketti» (G.Ámirbekova «Ómirge qushtar órik aǵashy»), «Bala kúnimde ákem úidiń aldyndaǵy alańqaiǵa bir túp jide aǵashyn, sosyn úi artyndaǵy bos jerge taǵy bir túp jide aǵashyn otyrǵyzdy» (A.Matai «Eki túp jide aǵashy»).
Kópshilikten alynǵan saýalnama nátijesi de bul sózderdiń jazarmannyń sanasynda áli de bólek tańbalanatynyn kórsetti. Onyń bir sebebi: «myna arada 2-3 túp alma aǵashy bar» dep te, «2-3 túp alma bar» dep te aita beretinimizde siiaqty. Iaǵni qazaq tilinde eki sózden turatyn kúrdeli ataý sońǵy syńarynsyz qoldanyla beretin bolsa, sońǵy syńary kei qoldanysta túsirilip, kei kontekste túsirilmese, ondai sózder bólek jazylatyn zańdylyq bar. Mysaly, «Alma aǵashynyń ómir súrý uzaqtyǵy 20-100 jyl bolady» degen sóilemdi aǵash syńarynsyz aitsaq, basqa maǵyna alyp keter edi. «Almurt aǵashy Shyǵys Eýropa men Batys Aziiada keń taralǵan» degende áńgime almurt jemisi týraly emes, aǵashy týraly ekeni belgili bolyp tur.
Al emen aǵashyn kópshilik emen dep qana ataidy, emenniń jemisi joq, jańǵaǵy bar. Emen aǵashy degen ataý aýdarylǵan ǵylymi ádebietterde, oqýlyqtarda keńinen qoldanylyp ketken. Mysaly: «Emen aǵashy - bul Quercus tuqymdasyna jatatyn 600-den astam túri bar aǵash nemese buta» Shyndyǵynda, qazaqy sózjasamǵa sai, emen qalpynda yqsham atalsa bolar edi. Sondyqtan birge jazylmaidy. Ekpe aǵashtar sózi de bólek jazylady.
Quralai Kúderinova
A.Baitursynuly atyndaǵy
Til bilimi institýtynyń bas
ǵylymi qyzmetkeri, f.ǵ.d., professor
