جۋىردا «دٸن, دٸني ەكسترەميزم مەن تەررروريزمنىڭ الدىن الۋ مەسەلەلەرٸ» بويىنشا اقپاراتتىق جەنە وقىتۋ سەمينارىنا قاتىستىم. شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ زاڭ عىلىمىنىڭ كانديداتى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى لاڭكەستٸك جەنە ەكسترەميزم مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ ورتالىعى» قق ديرەكتورى كەكٸمجان بيشمانوۆ تاقىرىپ اياسىندا تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸستٸ.
– تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدٸ زەرتتەۋ ٷشٸن جۋرناليست تەولوگ نەمەسە دٸنتانۋشى بولۋ مٸندەتتٸ ەمەس. بٸراق سٸز قوعامدا بولىپ جاتقان جان-جاقتى وقيعالاردى جازاتىن بولعاندىقتان بۇل تاقىرىپتى دا اينالىپ ٶتٸپ كەتە المايسىز, – دەپ باستادى كەكٸمجان مۇراتجانۇلى ەڭگٸمەسٸن.
يە, ول راس, بٸز كەيدە ەموتسيياعا دا جول بەرۋٸمٸز مٷمكٸن. دەگەنمەن, قازٸر دٸن تاقىرىبى ٶتە نەزٸك تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ. «سول ٷشٸن دٸن تۋرالى, تەرروريزم تۋرالى جازعاندا اباي بولۋ كەرەك» دەيدٸ سپيكەر.
ونىڭ ٸشٸندە تەرروريزم-ەكسترەميزم, سەپاراتيزم, راديكاليزم دەگەن ۇعىمدار بار. بۇل تۋرالى اقپاراتتاردىڭ بەرٸ ينتەرنەتتە قولجەتٸمدٸ. سپيكەرگە كٶكەيدەگٸ سۇراقتاردى قويىپ وتىردىق.
– سوندا جاڭاعى «يزمدەردٸڭ» بارلىعى قايدان شىعىپ وتىر?
– مىسالى, راديكاليزمنەن شىعىپ وتىرعان ەكسترەميزمنٸڭ ٶزٸ ٷشكە بٶلٸنەدٸ: دٸني ەكسترەميزم, ساياسي ەكسترەميزم, ۇلتتىق ەكسترەميزم. «يزمدەردٸ» ەرٸ قاراي زەرتتەپ كەتە بەرسەك, ۇلتتىق ەكسترەميزمنەن كەيٸن ناتسيزم شىعادى. ناتسيزم – فاشيمگە, فاشيزم – گەنوتسيدكە اپارادى. وسى راديكالزيمدٸ باسقا جاعىنان قاراساق, ول سەپاراتيزمگە اپارۋى مٷمكٸن. سەپاراتيزم دەگەنٸمٸز – ەلدٸڭ بٸرلٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرۋ. مىسالى, جەردٸ بٶلٸپ, ەلدٸ بٶلٸپ, ۇلتتى بٶلٸپ... سونداي-سونداي راديكاليزمنٸڭ ٶتە قاۋٸپتٸ قىرلارى كٶپ.
– دەمەك راديكاليزمنٸڭ ٸشٸندە تەرروريزم دە بار عوي?
– يە, ول دا بار. بٸراق تەرروريزم ەرەكشە بٶلەك ەڭگٸمە. ەۋەلٸ تەرروريستتٸڭ كٸم ەكەنٸنە توقتالايىق. تەرروريست – ەرتەڭٸن ۇيعارا المايتىن, ەشقانداي وڭالتۋ جۇمىسىنا جارامايتىن ادام. ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ادام ٶلتٸرۋ. سونىڭ ارقاسىندا ەلگە ٷرەي سالىپ, ەل ٸشٸندە ٶز ماقساتىنا جەتۋ. مۇندا تەرروريزمنٸڭ نەگٸزٸ ساياسي جاعىنان ىقپال جاساۋ: باسقارىپ وتىرعان ٷكٸمەتتٸ وتستاۆكاعا كەتٸرۋ, كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸس ٸستەۋ, تٷرمەدەگٸ سىبايلاستارىن شىعارۋ, قارجى جاعىنان مەسەلەلەرٸن شەشۋ سيياقتى ٸرٸ-ٸرٸ جوسپارى بولادى. نەگە دەسەڭٸز, مۇنىڭ بەرٸ تەرروريستتٸڭ ماقساتىنا جەتۋٸ ٷشٸن ٸستەيتٸن ارام ەرەكەتتەرٸ.
– سوندا تەرروريستٸڭ دايىندىعى قالاي ٶتەدٸ?
– نەگٸزٸندە تەرروريست بولاتىن ادام ايلاپ-جىلداپ دايىندالادى. ولاردى دايىنداۋ ٷشٸن بٸرتالاي قارجى كەرەك. سوندىقتان ولاردى قولداۋتىن راديكالدى ۇيىمدار بولادى. ەبدەن پٸسٸرٸپ-جەتٸلدٸرٸپ بولعان سوڭ, «سەن دايىنسىڭ, ەندٸ كٷت, بٸز ساعان سيگنال بەرەمٸز» دەيدٸ. ال وعان دەيٸن ەلگٸ تەرروريست توي-ٶلٸمگە بارىپ, دوستارىمەن كەشتەرگە قاتىسىپ, ەيەلٸن رەستورانعا شاقىرىپ, بالا-شاعاسىمەن تابيعاتقا شىعىپ, قالىپتى ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. قاراپايىم ادام بولىپ جٷرە بەرەدٸ. قاراڭىزشى, پسيحيكاسى قانداي كٷشتٸ. تٷپتٸڭ تٷبٸندە اينالاسىنداعىلاردىڭ بەرٸن قىراتىنىن, تٸپتٸ ٶزٸ دە ٶلەتٸنٸن بٸلە تۇرا قالاي ٶمٸر سٷرۋگە بولادى? ونىڭ وسىعان دايىندىعى مىقتى بولىپ تۇر عوي. تەرروريزم – كريمينال. بٸزدە ول ٷشٸن قىلمىستىق كودەكستە ارنايى باپتار بار.
– ال ەكسترەميستەر وڭالتۋ جۇمىسىنا كٶنەتٸن تٷرٸ بار ما?
– يە, دٸني ەكسترەميزم ٷشٸن كٷنٸ-تٷنٸ وڭالتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. تٷرلٸ دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدار بٸزدٸڭ بٸراز قىز-جٸگٸتتەرٸمٸزدٸڭ ساناسىن ۋلاپ, قازٸر ولاردى قايتادان قاتارعا قوسۋ ٷشٸن جۇمىس جٷرٸپ جاتىر. اراسىندا قيىندىق تۋدىراتىندارى دا بار, بٸراق ولارمەن دە سٶيلەسۋگە, كەلٸسٸمشارتقا كەلۋگە بولادى. سٸزگە قاراپايىم تٷسٸندٸرسەم, ەكسترەميزم – يدەولوگييالىق جاعىنان قاۋٸپ, ال تەرروريزم – كريمينالدىق جاعىنان قاۋٸپ.
– يسلامي فوبييا دەگەن نە?
– يە, قازٸر يسلامي فوبييا دەگەن بار. فوبييا – قورقىنىش. ال يسلامي فوبييا دەگەن – ەرەكەت. نەگٸزٸندە يسلاممەن قورقىتىپ-ٷركٸتۋ ٷلكەن ساياسات, ونىڭ استارى مٷلدەم باسقا جاقتا.
قازٸر جاھاندانۋ كەزٸندە اقپاراتتا شەكارا جوق. سمارتفونمەن كەز كەلگەن مەملەكەتپەن سٶيلەسە الامىز, ەشقانداي شەكتەۋ, شەكارا جوق. سوندىقتان الىپ جاتقان اقپاراتىمىزدىڭ ٸشٸندە كەرەگٸ دە, كەرەك ەمەسٸ دە بار. جان-جاقتاعى اقپارات: يسلاميستەر, تەرروريستەر, كٸسٸ ٶلتٸرۋشٸلەر دەگەن قورقىنىشتى سٶزدەر يسلامي فوبيياعا كەلەدٸ. سونىڭ بٸر دەلەلٸ سيرييادا بولىپ جاتقان قانتٶگٸس. مىسالى وسىنداي ارام ەرەكەتتەردٸڭ ارقاسىندا مۇسىلمان مەن مۇسىلمان سوعىسىپ جاتىر: شييتتەر مەن سٷنييتتەر. ەكەۋٸ دە
اللاتاعالانىڭ پەندەلەرٸ. ەكەۋٸ دە دجيھات دەيدٸ. سوندا اللاتاعالا كٸمنٸڭ جاعىندا? شەيتٸتتەر جاعىندا ما, ەلدە... پارادوكس... بۇل ماسقارا جاعداي. باسقا دٸندەردٸڭ الدىندا ماسقارا بولىپ جاتىرمىز. ونى كٸم پايدالانىپ جاتىر? قاراڭىز, سيرييادا كٸم سوعىسىپ جٷر: ەۋروپادان 9 مىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ۇلىبريتانييادان – 900, بەلگييادان – 400, يتالييا, يسپانييا, گەرمانييادان – 600-700 ادامنان جٷر. افريكادان 6 مىڭعا جۋىق ادام, بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرٸنەن 6 مىڭعا جۋىق ادام... نە ٸستەپ جٷر ولار? قايداعى دجيھاد? ول جەردە ادام ٶلتٸرۋدەن باسقا ەشتەڭە جوق. مٸنە, بۇل اششى بولسا دا شىندىق.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
اقبوتا مۇسابەك
.jpg)