Jýyrda «Din, dini ekstremizm men terrrorizmnyń aldyn alý máseleleri» boiynsha aqparattyq jáne oqytý seminaryna qatystym. Sharany uiymdastyrýshylardyń biri Zań ǵylymynyń kandidaty, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ professory, «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy lańkestik jáne ekstremizm máselelerin zertteý ortalyǵy» QQ direktory Kákimjan Bishmanov taqyryp aiasynda tájiribesimen bólisti.
– Terrorizm men ekstremizmdi zertteý úshin jýrnalist teolog nemese dintanýshy bolý mindetti emes. Biraq siz qoǵamda bolyp jatqan jan-jaqty oqiǵalardy jazatyn bolǵandyqtan bul taqyrypty da ainalyp ótip kete almaisyz, – dep bastady Kákimjan Muratjanuly áńgimesin.
Iá, ol ras, biz keide emotsiiaǵa da jol berýimiz múmkin. Degenmen, qazir din taqyryby óte názik taqyryptardyń biri. «Sol úshin din týraly, terrorizm týraly jazǵanda abai bolý kerek» deidi spiker.
Onyń ishinde terrorizm-ekstremizm, separatizm, radikalizm degen uǵymdar bar. Bul týraly aqparattardyń bári internette qoljetimdi. Spikerge kókeidegi suraqtardy qoiyp otyrdyq.
– Sonda jańaǵy «izmderdiń» barlyǵy qaidan shyǵyp otyr?
– Mysaly, radikalizmnen shyǵyp otyrǵan ekstremizmniń ózi úshke bólinedi: dini ekstremizm, saiasi ekstremizm, ulttyq ekstremizm. «Izmderdi» ári qarai zerttep kete bersek, ulttyq ekstremizmnen keiin natsizm shyǵady. Natsizm – fashimge, fashizm – genotsidke aparady. Osy radikalzimdi basqa jaǵynan qarasaq, ol separatizmge aparýy múmkin. Separatizm degenimiz – eldiń birligine nuqsan keltirý. Mysaly, jerdi bólip, eldi bólip, ultty bólip... Sondai-sondai radikalizmniń óte qaýipti qyrlary kóp.
– Demek radikalizmniń ishinde terrorizm de bar ǵoi?
– Iá, ol da bar. Biraq terrorizm erekshe bólek áńgime. Áýeli terroristtiń kim ekenine toqtalaiyq. Terrorist – erteńin uiǵara almaityn, eshqandai ońaltý jumysyna jaramaityn adam. Onyń negizgi maqsaty – adam óltirý. Sonyń arqasynda elge úrei salyp, el ishinde óz maqsatyna jetý. Munda terrorizmniń negizi saiasi jaǵynan yqpal jasaý: basqaryp otyrǵan úkimetti otstavkaǵa ketirý, konstitýtsiialyq ózgeris isteý, túrmedegi sybailastaryn shyǵarý, qarjy jaǵynan máselelerin sheshý siiaqty iri-iri jospary bolady. Nege deseńiz, munyń bári terroristtiń maqsatyna jetýi úshin isteitin aram áreketteri.
– Sonda terroristiń daiyndyǵy qalai ótedi?
– Negizinde terrorist bolatyn adam ailap-jyldap daiyndalady. Olardy daiyndaý úshin birtalai qarjy kerek. Sondyqtan olardy qoldaýtyn radikaldy uiymdar bolady. Ábden pisirip-jetildirip bolǵan soń, «sen daiynsyń, endi kút, biz saǵan signal beremiz» deidi. Al oǵan deiin álgi terrorist toi-ólimge baryp, dostarymen keshterge qatysyp, áielin restoranǵa shaqyryp, bala-shaǵasymen tabiǵatqa shyǵyp, qalypty ómir súre beredi. Qarapaiym adam bolyp júre beredi. Qarańyzshy, psihikasy qandai kúshti. Túptiń túbinde ainalasyndaǵylardyń bárin qyratynyn, tipti ózi de óletinin bile tura qalai ómir súrýge bolady? Onyń osyǵan daiyndyǵy myqty bolyp tur ǵoi. Terrorizm – kriminal. Bizde ol úshin Qylmystyq kodekste arnaiy baptar bar.
– Al ekstremister ońaltý jumysyna kónetin túri bar ma?
– Iá, dini ekstremizm úshin kúni-túni ońaltý jumystary júrgizilip jatyr. Túrli destrýktivti aǵymdar bizdiń biraz qyz-jigitterimizdiń sanasyn ýlap, qazir olardy qaitadan qatarǵa qosý úshin jumys júrip jatyr. Arasynda qiyndyq týdyratyndary da bar, biraq olarmen de sóilesýge, kelisimshartqa kelýge bolady. Sizge qarapaiym túsindirsem, ekstremizm – ideologiialyq jaǵynan qaýip, al terrorizm – kriminaldyq jaǵynan qaýip.
– Islami fobiia degen ne?
– Iá, qazir islami fobiia degen bar. Fobiia – qorqynysh. Al islami fobiia degen – áreket. Negizinde islammen qorqytyp-úrkitý úlken saiasat, onyń astary múldem basqa jaqta.
Qazir jahandaný kezinde aqparatta shekara joq. Smartfonmen kez kelgen memleketpen sóilese alamyz, eshqandai shekteý, shekara joq. Sondyqtan alyp jatqan aqparatymyzdyń ishinde keregi de, kerek emesi de bar. Jan-jaqtaǵy aqparat: islamister, terrorister, kisi óltirýshiler degen qorqynyshty sózder islami fobiiaǵa keledi. Sonyń bir dáleli Siriiada bolyp jatqan qantógis. Mysaly osyndai aram áreketterdiń arqasynda musylman men musylman soǵysyp jatyr: shiitter men súniitter. Ekeýi de
Allataǵalanyń pendeleri. Ekeýi de djihat deidi. Sonda Allataǵala kimniń jaǵynda? Sheititter jaǵynda ma, álde... Paradoks... Bul masqara jaǵdai. Basqa dinderdiń aldynda masqara bolyp jatyrmyz. Ony kim paidalanyp jatyr? Qarańyz, Siriiada kim soǵysyp júr: Eýropadan 9 myń, onyń ishinde Ulybritaniiadan – 900, Belgiiadan – 400, Italiia, Ispaniia, Germaniiadan – 600-700 adamnan júr. Afrikadan 6 myńǵa jýyq adam, burynǵy Keńes odaǵy elderinen 6 myńǵa jýyq adam... Ne istep júr olar? Qaidaǵy djihad? Ol jerde adam óltirýden basqa eshteńe joq. Mine, bul ashy bolsa da shyndyq.
– Áńgimeńizge rahmet!
Aqbota MUSABEK
.jpg)