ي, ۋ تاڭبالارىنا قاتىستى عالىمدار كٶزقاراسى

قازاق تٸلٸندەگٸ ي مەن ۋ-دىڭ دىبىستىق مەنٸنە قاتىستى ەرتٷرلٸ كٶزقاراس حٸح عاسىردىڭ سوڭىندا باستالىپ, تاڭبالانۋىنا قاتىستى داۋ-داماي مەن پٸكٸرتالاس حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ٶربٸگەن بولاتىن. ولاردى بٸردە داۋىستى, بٸردە داۋىسسىز, بٸردە ديفتونگويد (ىي, ٸي, ۇۋ, ٷۋ) دىبىستارعا جاتقىزىپ, اقىر اياعىندا: «داۋىسسىزدان كەيٸن داۋىستى بولادى, داۋىستىدان كەيٸن داۋىسسىز بولادى» دەگەن ەرەجە شىعارىلدى دا, ي مەن ۋ دىبىس تٸركەستەرٸن (ىي, ٸي, ۇۋ, ٷۋ, ىۋ, ٸۋ) تەك بٸر عانا تاڭبامەن جازۋ ٷردٸسٸ قالىپتاستى (بارۇۋ, بارىۋ ەمەس بارۋ, كەلٷۋ, كەلٸۋ ەمەس كەلۋ, سۇۋىق ەمەس سۋىق, جىينالىس ەمەس جينالىس, ٸينەلٸك ەمەس ينەلٸك, قىيسىق ەمەس قيسىق ت.ب.). 

جالپى قازاق قوعامىندا اراب گرافيكاسى حح عاسىردىڭ ٸ جارتىسىنا دەيٸن قولدانىستا بولىپ, 1928 جىلى رەسمي تٷردە توقتاتىلعانى مەلٸم. اراب  جازۋىنىڭ قاديم جٷيەسٸندە ي مەن ۋ دىبىستارىن ەكٸ تاڭبامەن بەرۋ (ۇۋ, ٷۋ, ىۋ, ٸۋ, ىي, ٸي) ٷردٸسٸ بولعان جوق. كەرٸسٸنشە, تەك ي مەن ۋ عانا ەمەس ا, ە, ە, ۇ, ٷ, ى, ٸ دىبىستارى دا كٶپ جاعدايدا تاڭبالانبادى. بۇل اراب جازۋىندا حاراكاتتاردىڭ بولۋىمەن بايلانىستى ەدٸ.

ي مەن ۋ دىبىستارىنىڭ انىقتاماسى مەن تاڭبالانۋىنا قاتىستى داۋ-داماي حح عاسىردىڭ باسىندا باستالدى. ا.بايتۇرسىنۇلى ٶز وقۋلىقتارى مەن باياندامالارىندا بۇل دىبىستارعا قاتىستى كٶزقاراستارىن كەيدە ٶزگەرتٸپ وتىرعانىن بايقايمىز: داۋىسسىز, جارتى  داۋىستى, شالا داۋىستى, ورتا دىبىس, ٷندٸ دىبىس. اراب جازۋىن رەفورمالاپ, تازا تٶل ەلٸپبيٸمٸزدٸ قۇراستىرعان ا.بايتۇرسىنۇلىنداي عۇلامانىڭ ٶزٸن ەۋرەگە سالعان بۇل دىبىستاردىڭ نە قۇدٸرەتٸ بار? عالىم ق.جۇبانوۆ اتاپ كٶرسەتكەندەي, ولاردى «داۋىستى قىلىپ تا, داۋىسسىز قىلىپ تا ايتۋعا بولاتىندىعىندا» بولسا كەرەك.

حح عاسىردىڭ باسىندا وقىتۋ جٷيەسٸندەگٸ ەڭ قيىن مەسەلەنٸڭ باستىسى دا وسى ي مەن ۋ دىبىستارىن تاڭبالاۋعا قاتىستى بولدى. ٶيتكەنٸ, وقىتۋ جٷيەسٸ قالىپتاسا باستاعان سول كەزەڭدەردە بالالاردىڭ ساۋاتىن اشۋ بارىسىندا بۇل مەسەلەدە ٷنەمٸ قيىندىقتار تۋىنداي باستاعان.   ول دىبىستاردى ەكٸ تاڭبامەن بەرۋگە تٷبەگەيلٸ قارسى شىققاندار قاتارىندا جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى, تەلجان شونانۇلى, مۇحتار مىرزاۇلى, يشانعالي ارابايۇلى, ت.ب. بولدى. ەندٸ وسى الاش زييالىلارىنىڭ قارسىلىق تانىتۋداعى ايتقان ۋەجدەرٸنە نازار اۋدارايىق.

تەلجان شونانۇلى: «بۇل قيىندىق بٸر ۋ-دى ەكٸ دىبىس دەپ, ەكٸ ەرٸپپەن جازعاننان بولىپ وتىر. بٸر دىبىس بولىپ ەستٸلەتٸن ۇزىن ۋ مەن ي-دٸ بٸر ەرٸپپەن جازاتىن بولساق, جازۋ جەڭٸلدەنەدٸ» [1] دەسە, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى: «ۇۋ, ىۋ-لار بٸر دىبىسقا ۇقساپ ەستٸلەدٸ. ونى ەكٸ ەرٸپپەن بالالارعا تٷسٸندٸرگەندە دە, جازعاندا دا اۋىر بولادى, سوندىقتان ۇۋ, ىۋ-لاردى بٸر ەرٸپپەن جازاتىن ەرەجە شىعارۋ كەرەك» - دەگەن [1]. ال م.مىرزاۇلى «سۇۋ, بٸي سىقىلدى سٶزدەردەگٸ ۋ مەن ي-دٸ داۋىستى دەيمٸز, ولاردىڭ الدىندا قۇلاققا ەستٸلمەيتٸن ۇ, ٸ بار دەپ ەۋرەلەنبەي, سۇۋ, بٸي سىقىلدى سٶزدەردٸ سۋ, بي دەپ جازامىز, سوندا جازۋ جەڭٸلدەنەدٸ, مۇنى بالالارعا ٷيرەتۋ دە جەڭٸل بولادى», - دەگەن بولاتىن [1].  يشانعالي ارابايۇلى: «ۇزىن ۋ مەن ۇزىن ي قازاق تٸلٸندە جوق دەگەنگە ٶزٸم تٷسٸنە المايمىن. كٶپ جىل مۇعالٸم بولىپ بالا وقىتىپ كٶردٸم. بالاعا ۇۋ, ىۋ, ىي دەگەن ەرقايسىسى ەكٸ دىبىس دەپ تٷسٸندٸرۋ قيىن. تٸلدٸڭ زاڭى عىلىم جولى دەپ, جازۋدى قيىنداتىپ الىپ جٷرمەيٸك», - دەگەن ۋەج ايتقان ەكەن [1]. 

ال جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى ي مەن ۋ دىبىستارىن بٸر عانا تاڭبامەن جازۋ قاجەتتٸلٸگٸن قايتا-قايتا كٶتەرٸپ, بٸرنەشە دٷركٸن ماقالا جارييالادى, تٸپتٸ سول كەزدەگٸ ەملەگە ٶزگەرٸس ەنگٸزۋگە ٶز تاراپىنان جوبا دا ۇسىنعان بولاتىن. ج.ايماۋىتۇلىنىڭ ي, ۋ دىبىستارىن بٸر عانا تاڭبامەن بەرۋ كەرەك دەگەندەگٸ ۋەجٸ مىناداي: «تالاستىڭ ٷلكەنٸ ۇۋ تۋرالى. جاڭا وقىعاندار تٷگٸل, ەرٸ وقىعاندارىمىز دا بۇعان تٶسەنٸپ كەتە الماي جٷر. سٶزدٸڭ بۋىنىن اشقاندا كەيدە ى, كەيدە ۇ شىعادى. ى شىقسا جالعىز ۋ جازىلادى. جەنە سٶزدٸڭ تٷبٸرٸنە سٷيەنەدٸ: وقۋ, جورۋ, تانۋدىڭ تٷبٸرٸندە ى دىبىسى بار وقى, جورى, تانى. سوندىقتان جالعىز ۋ جازىلۋى تيٸس. ...ال ەندٸ تٷبٸرٸندە ى دىبىسى جوق الۋ, بارۋ, اسۋ, تابۋ, تاتۋلارعا كەلگەندە تاعى تايقىپ كەتەمٸز. بۋىندارىن اشامىز دا الىۋى, بارىۋى, اسىۋى, تابىۋى, تاتىۋى بولادى دەيمٸز. بۇلاردىڭ تٷبٸرٸ ال, بار, اس, تاپ, تات بولعان سوڭ الۇ – ۋى, بارۇ – ۋى, اسۇ – ۋى, تابۇ – ۋى, تاتۇ – ۋى بولىپ نەگە جازىلمايدى. بۇل جەردە نە ەستٸلۋگە, نە تٷبٸرٸنە سٷيەنە الماي قالامىز. ونان دا ەتٸستٸك بولسا جالعىز ۋ جازىلادى دەگەن ەرەجە بولسا داۋ از بولار ەدٸ. ەيتپەسە, الۇ – ۋى, بارۇ – ۋى, اسۇ – ۋى, تابۇ – ۋى, تاتۇ – ۋى دەگەن سٶزدەردە كەيدە ۇ, كەيدە ى ەستٸلەدٸ دەپ قالاي ايتا الامىز? بەرٸندە دە ۋ ەستٸلٸپ تۇرعان جوق پا?», - دەي وتىرىپ: «سۇۋ, بۇۋ, قۇۋ, تۇۋ سىقىلدى ۋ ۇزىن ەستٸلەتٸن ورىنداردا جالعىز اق ۋ جازىلسىن دەيمٸن. قايتسە دە جۇۋۋ كەرەك, اي تۇۋۋعا تاياندى, ساعىم قۇۋۋ جارامايدى دەگەندەگٸ قازداي تٸزٸلگەن كٶپ ۇۋۋ-لاردى قولايلى دەپ ايتۋعا بولمايدى. جازۋ وڭايلاسىن دەسەك, ۋ-لاردى قىسقارتۋ كەرەك»  [2], - دەگەن قورىتىندى جاساعان.

ۋ مەن ي تاڭبالارىنا, جالپى جازۋ, ەملە مەسەلەلەرٸنە قاتىستى  ەلدەس ومارۇلى مەن جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى بٸرشاما داۋلاسقان. ول پٸكٸرتالاستار «ەڭبەكشٸ قازاقتىڭ» 154, 159, 161, 162, 164, 178, 179, 195 ساندارىندا جارييالاندى. «جازۋ مەسەلەسٸ تۋرالى سوڭعى سٶز» اتتى ماقالاسىندا ج.ايماۋىتۇلى بىلاي دەيدٸ: «جازۋ مەسەلەسٸندە ايتىستىڭ شيەلەنٸپ, اۋىر بولۋىنا زور سەبەپ بار. ەملەگە ەركٸم ەر جاقتان, ەرتٷرلٸ قارايدى. بٸرەۋ تٸلدٸڭ تاريحىنان, بٸرەۋ ناعىز گرامماتيكا جاعىنان, بٸرەۋ ەستٸلۋ (فونەتيكا) جاعىنان, ەندٸ بٸرەۋلەر ٸس جٷزٸندە قولايلى, جەڭٸلدٸك كەلۋ جاعىنان قاراپ شەشپەك بولادى. سونىمەن ەركٸم ٶزٸنٸڭ ۇستالعان نەگٸزٸنەن ايرىلعىسى كەلمەيدٸ. ەلدەستٸڭ نەگٸزٸ: تٸل قۇرال (ەتيمولوگييا), ەستٸلۋ (فونەتيكا). مەنٸڭ نەگٸزٸم كٶبٸنەسە ٸسكە قولايلى (پراكتيكا), جەڭٸلدٸك, قالا بەرسە, ەستٸلۋ. دۇرىسىندا ەملەنٸ ٸسكە قولايلى بولۋ جاعىنان عانا قاراۋ كەرەك. جازۋ مەسەلەسٸن شەشكەندە, الدىمەن «تٸلدٸڭ زاڭى بۇزىلسا, جالپاق جۇرتتىڭ تٸلٸ بۇزىلىپ كەتەدٸ, جوعالىپ كەتەدٸ» - دەگەن سوقىر نانىمنان (فاناتيزم) قۇتىلۋ كەرەك. ەلدەس قورىققانداي, تٸل سونشا شەتٸن, تيٸپ كەتسە جارىلىپ قالاتىن قاعاناق ەمەس. ەلدەس ۇۋ دەپ جازىپ ولاي بۋىنداي ما, جٷسٸپبەك ۋ جازىپ بۋىنداماي ما, قازاقتىڭ تٸلٸنە ينەنٸڭ جاساۋىنداي پايدا-زييان كەلمەيدٸ. اراب, پارسى, تاتار, سارت, ميسسيونەرلەر ەدەبيەتٸنٸڭ ىقپالىنا جٷرٸپ, ايداۋىنا كٶنبەگەن, تٸلٸنٸڭ زاڭى, قۇرامى نە ەكەنٸن بٸلمەگەن, ە, ى, ي دىبىستارىن (ي-مەن), و, ۇ, ۋ دىبىستارىن (ۋ-مەن) بٸر-اق تاڭبامەن جازىپ كەلگەن, سول تاۋقىمەتتٸڭ بەرٸن تارتسا دا بۇزىلماي كەلگەن قازاقتىڭ تٸلٸ بٸزدٸڭ بٸر-ەكٸ تاڭبامىزبەن ەستە ٶزگەرمەيدٸ, تٸپتٸ بۇزىلمايدى. قازاق جوعالسا, تٸلٸ دە جوعالادى, جاساسا, ٶركەندەسە تٸلٸ دە ٶركەندەيدٸ», - دەي وتىرىپ: «ۋ دا, ي دا قاي جەردە بولسا دا, بٸر تاڭبامەن جازىلسىن, شولاعى دا, ۇزىنى دا. ى قالماي جازىلسىن, ٶزگەدە جوق, بٸزدە بار دەگەن پٸكٸرلەر جٷر. سوندىقتان كەلٸۋ, بارىۋ, قىيىن دەپ جازامىز دەسٸپ, وپ-وڭاي كٶرٸپ جٷر. بۇل سٶزدٸ ىقشامداۋعا جاتپايدى, شۇبالتىپ سوزا بەرۋ بولادى», - دەيدٸ [3]. بۇل ۇسىنىستارىن 1924 جىلى ايتقان بولاتىن. ال 1928 جىلى جارييالاعان ماقالاسىندا: «ەملەمٸزدٸڭ كەيبٸر قيىن جەرلەرٸن تەجٸريبەدەن كٶرٸپ جٷرمٸز. قيىندى وڭايلاتپاساق, حات تانۋ, جازۋ كٶپكە قونىمدى دەۋلەت بولا المايدى», - دەپ اشىق رەنٸشٸن بٸلدٸرٸپ, ەملەنٸ وڭايلاتۋعا تاعى  جوبا ۇسىنادى:

«وڭايلاتۋ كەرەك دەگەندە سٷيەنەتٸن دەلەلٸمٸز مىنالار:

ا) جازۋ دەگەن سٶزدٸڭ شارتتى تاڭباسى, سٶزدەگٸ بولار بولماس بارلىق دىبىستى جازۋ مەن تاڭبالاۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بولماشى كٷدٸكتٸ دىبىستار (ەرٸپتەر) جازۋعا ورالعى بولماۋى كەرەك.

1) ۋ جارتى داۋىستى, جازالاسا داۋىسسىز دەگەن ەرەجە جوعالىپ, ول داۋىستى قاتارىنا كٸرسٸن. ٷش تٷرلٸ (باۋ, سۇۋ, اسىۋ) جازىلماي, بٸراق تٷردە ۋ (باۋ, سۋ, اسۋ) جازىلسىن. ەرەجەگە سٷيەنٸپ ەمەس شارتپەن سولاي بولعان جٶن.

2) ي دا داۋىستى بوپ اتالىپ, جالعىز جازىلسىن. بەرٸ بٸردەي تاي, ٷي بولىپ جازىلسىن. م+ي جازساق مىي دەپ وقىماي ماي, مۇي, موي نەمەسە بٸي دەپ وقۋشى ما ەدٸ? ٶزٸن «ىي», شولاق «ي» دەپ «ى» جالعاپ بٷيرەكتەن سيراق شىعارۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ...ارتىق ەرٸپتٸڭ كەرەگٸ جوق. ...جوققا تاندىق نەزٸك دىبىستى قالدىرماي جازباقشىمىز. ونداي دىبىسشىلدىقتىڭ جازۋعا كەسٸرٸنەن باسقا پايداسى جوق» [4]. جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلىنىڭ بۇل پٸكٸرٸ قازاق تٸلٸنە ٸستەلگەن قييانات ەمەس, كەرٸسٸنشە, جازۋدىڭ جەڭٸلدٸگٸنە, ىقشامدىلىعىنا, ساۋاتتىلىقتىڭ بٸرٸزدٸ بولۋىنا باعىتتالعان تەرەڭ وي ەكەندٸگٸ انىق.

دەل قازٸرگٸ تاڭدا, لاتىن ەلٸپبيٸن قابىلدار سەتتەگٸ تاريحي كەزەڭدە ي مەن ۋ-دى تاراتىپ ەكٸ تاڭبامەن جازۋ مەسەلەسٸ قايتادان كٶتەرٸلٸپ وتىر. لاتىن جازۋ جٷيەسٸندە بۇل دىبىستار بٸر عانا تاڭبامەن جازىلۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمداعى عالىمدار ۋەلي نۇرگەلدٸ ماقاجانۇلى, بازارباەۆا زەينەپ مٷسٸلٸمقىزى, فازىلجان انار مۇراتقىزى, كٷدەرينوۆا قۇرالاي بيمولداقىزى. ەندٸ وسى عالىمداردىڭ ۋەجدەرٸنە نازار اۋدارايىق.

فونەما ەرٸپپەن تاڭبالانادى نەمەسە ەرٸپ فونەمانى تاڭبالايدى دەگەن ەدەتتەگٸ قاعيدادان باسقاشا جول ۇستاناتىن بەلگٸلٸ عالىم, پروفەسسور نۇرگەلدٸ ۋەلي  قازاق جازۋ-سىزۋ جٷيەسٸن «دىبىستالعان سٶز – فونەما – گرافەما – ەرٸپ» تۇرعىسىنان قاراستىرادى. بۇلاي قاراستىرۋىنىڭ سەبەبٸن, جازۋ-سىزۋدا فونەما مەن ەرٸپتٸڭ  قاتىناسى ٸ:ٸ بولىپ, بٸر ەرٸپ بٸر فونەمانى بەلگٸلەيتٸن بولسا, وندا مەسەلە تۋىنداماي, فونەمالاردىڭ  سانى مەن ەرٸپتٸڭ سانى ٷنەمٸ سەيكەس تٷسەر ەدٸ دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. ياعني عالىمنىڭ تۇجىرىمىنشا, سٶزدٸڭ فونەمالىق قۇرامى مەن ونىڭ حاتقا تٷسكەن ەرٸپ قۇرامى سەيكەسە بەرمەيدٸ:   «ۋ دەگەن تاڭبا بٸردە <ۋ> فونەماسىنىڭ جازۋداعى  ٶكٸلٸ بولسا, بٸردە <ۇ>, <ٷ> فونەمالارىنىڭ دا ٶكٸلٸ – ەرٸپ بولىپ تابىلادى (تاۋ, ۇلۇۋ, كٷلٷۋ ت.ب.). كەز كەلگەن تاڭبانىڭ ەكٸجاقتى: تاڭبالانۋشى  جەنە تاڭبالاۋشى قاسيەتٸ بولاتىنى تەرٸزدٸ ۋ تاڭباسىنىڭ دا ەكٸ جاعى – مازمۇندىق جاعى (پلان سودەرجانييا) جەنە تۇرپاتتىق جاعى (پلان ۆىراجەنييا) بار. ولاي بولسا ۋ تاڭباسىنىڭ  مازمۇندىق جاعى فونەما, تۇرپاتتىق  جاعى ەرٸپ. باسقاشا  ايتقاندا, فونەما  تاڭبالانۋشى دا, ەرٸپ تاڭبالاۋشى.  وسى  ەكەۋٸنٸڭ بٸرلٸگٸ جازۋ تەوريياسىندا گرافەما  دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ», - دەيدٸ [5].  عالىم ي دىبىسىنا قاتىستى دا وسىنداي تۇجىرىم جاسايدى. 

قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸن سۋپەرسەگمەنتتٸ فونەتيكا تۇرعىسىنان زەرتتەپ, ينتونولوگييا سالاسىن قالىپتاستىرعان ەرٸ قازاق تٸلٸندەگٸ  ينتونەمالار مەن ونىڭ ۆاريانتتارىن انىقتاپ بەرگەن عالىم زەينەپ بازارباەۆا:  «تٸل يەلەرٸ بۇل دىبىستاردى (ي, ۋ) ديفتونگويد فونەما رەتٸندە قابىلدايدى, ال جازۋدا ولار بٸر ەرٸپپەن بەلگٸلەنٸپ, ادامنىڭ ساناسىنا ەنٸپ, فونولوگيزاتسييا قۇبىلىسىنا باعىنعان. وسىعان بايلانىستى بٸرنەشە قاعيدالاردى ەسكەرۋ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, ورفوگرافييا ٶزٸنٸڭ قۇرامىنداعى ەرٸپتەردٸڭ مولدىعىمەن ەمەس, ىقشامدىلىعىمەن باعالانادى. سوندىقتان دىبىس تٸركەستەرٸن كەيدە بٸر عانا ەرٸپپەن تاڭبالاۋعا بولادى. جالپى گرافيكا سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جاعىن, ونىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بارلىعىن تٷگەلدەي قامتىپ بەرە المايدى. ونى فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا اتقارا الادى. سٶزدەردٸڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ بٸر-بٸرٸنە ەرقاشان سايما-ساي كەلە بەرۋٸ شارت ەمەس. ورفوگرافييا سٶزدەردٸڭ دىبىستالۋىن دەلمە-دەل كٶرسەتە بەرمەيدٸ, ال ورفوەپييانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ – سٶزدٸڭ دىبىستىق قۇرامىن دەلمە-دەل كٶرسەتۋ. ورفوگرافييا مەن ورفوەپييانىڭ ايىرماشىلىعى وسىندا. ساۋاتتى جازۋ مەن دۇرىس سٶيلەۋ ٷشٸن ورفوگرافييا مەن ورفوەپييادان حاباردار بولۋ كەرەك. وسى ەكٸ پەندٸ بٸردەي وقىتۋ كەرەك», - دەيدٸ [6]. عالىمنىڭ ي مەن ۋ دىبىستارىمەن كەلەتٸن سٶزدەردٸ فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا ارقىلى ورفوەپييالىق تۇرعىدان دا ٷيرەتۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرٸ ٶتە ورىندى. سەبەبٸ قازٸرگٸ زامان جازۋدىڭ ىقشامدىلىعىن, ٷنەمدٸلٸگٸن تالاپ ەتٸپ وتىر.

قازاق قوعامىندا قولدانىلعان گرافيكا تٷرلەرٸنە, قازاق جازۋىنىڭ ورفوگرافيياسى, ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ تاريحى مەن تەورييالىق نەگٸزدەرٸنە عىلىمي تۇرعىدان تۇڭعىش زەرتتەۋ جاساعان عالىم قۇرالاي كٷدەرينوۆا ي مەن ۋ دىبىستارىن تاڭبالاۋعا قاتىستى: «قازاق جازۋى فونەتيكالىق پرينتسيپتەن بٸرتە-بٸرتە فونەماتيكالىق پرينتسيپكە ٶتۋ ساتىسىن باستاپ كەلە جاتقاندا, بۇل تاعى بٸر كەيٸن شەگٸنۋ بولماس پا ەكەن دەگەن ويدامىز. سەبەبٸ, بٸرٸنشٸدەن, قوسار ەرٸپ ورنىنا دارا جازىپ, ٷنەمدەۋ پرينتسيپٸنە ساي كەلسەك, ەكٸنشٸدەن, ي, ۋ تاڭبالارى سٶزدٸڭ ايتىلۋ جٷيەسٸنە كەرەعار بولعان جوق. بٸر مي سٶزٸنٸڭ ايتىلۋ نورماسى ٶزگەردٸ دەپ, قازاق سٶزٸنٸڭ بٷكٸل ايتىلىم نورماسىنان ايىرىلىپ بارامىز دەپ بايبالام سالۋدىڭ قيسىنى جوق. ەرٸ مي سٶزٸ تٷبٸر كٷيٸندە جيٸ قولدانىلمايدى. ول ميىما, ميىڭ, ميداي تۇلعاسىندا جازىلىپ, [مٸيٸمە], [مٸيٸڭە], [مٸيدەي] تٷرٸندە ايتىلىپ كٶرگەن ەمەس. سٶز, قوسىمشا قۇرامىنداعى داۋىستى ەرٸپ ارقىلى الدىڭعى بۋىنداعى دىبىستىڭ جۋان نە جٸڭٸشكە ەكەنٸن تٸلتۇتىنۋشى اڭعارىپ كەلەدٸ», - دەي وتىرىپ: «جازۋ ترانسكريپتسييا ەمەس. سوندىقتان قاتار ايتىلۋى تۇراقتى ساقتالاتىن دىبىستاردىڭ بٸر ەرٸپپەن بەرٸلۋ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانۋ كەرەك. لاتىن ەلٸپبيٸندە ي, ۋ ەرٸپتەرٸنٸڭ قىزمەتٸن i, j, y جەنە u, w, v تاڭبالارىنىڭ بiرەۋٸ بەرە الاتىندىقتان, ي, ىي, ٸي دىبىستارىنا بٸر تاڭبا, ۋ, ۇۋ, ٷۋ دىبىستارىنا بٸر تاڭبا الۋدىڭ  مٷمكٸندٸگٸ بار», - دەيدٸ عالىم [7].

جوعارىدا ايتىلعان پٸكٸرلەردٸ تٷيٸندەي كەلە, ي مەن ۋ ەرٸپتەرٸنٸڭ دىبىستىق قۇرامىن بٸر عانا تاڭبامەن بەرۋ كەرەك دەيتٸن عالىمدار تۇجىرىمىنىڭ دۇرىستىعىن جەنە ەكٸ تاڭبامەن جازۋ تەجٸريبەسٸ ٷلكەن قيىنشىلىقتارعا ۇشىراتقانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ەگەر بۇل دىبىستاردى قايتادان ەكٸ تاڭبامەن بەرەر بولساق, تاريح كٶرسەتكەن تەجٸريبەدەگٸ قيىندىقتار الدىمىزدان قايتادان شىعارى انىق. مەسەلەن, بٸرنەشە بۋىننان تۇراتىن سٶزدەردٸ تارقاتىپ جازساق بىلاي بولادى: شيىرشىقتانۋ (11 ەرٸپ), شىيىرشىقتانۇۋ (13 ەرٸپ), قييۋلاستىرۋ (10 ەرٸپ), قىيىۋلاستىرۇۋ (13 ەرٸپ), كيٸنۋ (5 ەرٸپ), كٸيٸنٷۋ (7 ەرٸپ). بۇنداي كٶپ بۋىندى سٶزدەردٸڭ تٸلٸمٸزدە مولىنان ۇشىراساتىنىن ەسكەرسەك, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى تۇرماق, ەرەسەك ادامداردىڭ ٶزٸ شاتاسۋى ەبدەن مٷمكٸن. سوندىقتان عالىم نۇرگەلدٸ ۋەلي اعامىز ايتقانداي, «جازۋ-سىزۋ بٸزدٸڭ تٷپ نەگٸزٸ بار رۋحاني دٷنيەمٸز. تٷپ نەگٸزٸنەن ايىرىلسا, ول ٶزگەرٸس ەمەس, تٶڭكەرٸس بولادى» [8].

گٷلفار مامىربەك

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»

ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ

جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ,

ۇلتتىق كوميسسييا جانىنان قۇرىلعان

ورفوگرافييالىق توپتىڭ مٷشەسٸ

دەرەككٶزدەر:

1. قازاق بٸلٸمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزٸ. –الماتى, 2005, -144 ب.

2. ج.ايماۋىتۇلى. ەملەنٸ ٶزگەرتۋگە جوبا // ەڭبەكشٸ قازاق 1924 ج. 7 قاڭتار.

3. ج.ايماۋىتۇلى. جازۋ مەسەلەسٸ تۋرالى سوڭعى سٶز  // ەڭبەكشٸ قازاق 1924 ج. 23-25 مامىر.

4. ج.ايماۋىتۇلى. ەملەنٸ وڭايلاتۋ جوباسى  // جاڭا مەكتەپ 1928. № 4, 5.

5. ن.ۋەلي. دىبىس-فونەما-گرافەما قاتىناسى // جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي: قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋ (عىلىمي-تٸلتانىمدىق زەرتتەۋ). 2 كٸتاپ. –الماتى, 2017 ج.

6. ز.بازارباەۆا. لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ فونولوگييالىق اسپەكتٸسٸ // جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ: تەوريياسى مەن پراكتيكاسى. –الماتى, 2016 ج.

7. ق.كٷدەرينوۆا. قازاق گرافيكاسىنداعى ي جەنە ۋ ەرٸپتەرٸنٸڭ جاڭا ورفوگرامماسى // جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي: قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋ (عىلىمي-تٸلتانىمدىق زەرتتەۋ). 2 كٸتاپ. –الماتى, 2017 ج.

8. ەلٸپبي اۋىستىرۋ – ٷلكەن ٶزگەرٸس. سۇحبات // ەگەمەن قازاقستان, 21 قىركٷيەك, 2018 ج.