Qazaq tilindegi i men ý-dyń dybystyq mánine qatysty ártúrli kózqaras HIH ǵasyrdyń sońynda bastalyp, tańbalanýyna qatysty daý-damai men pikirtalas HH ǵasyrdyń basynan bastap órbigen bolatyn. Olardy birde daýysty, birde daýyssyz, birde diftongoid (yi, ii, uý, úý) dybystarǵa jatqyzyp, aqyr aiaǵynda: «daýyssyzdan keiin daýysty bolady, daýystydan keiin daýyssyz bolady» degen ereje shyǵaryldy da, i men ý dybys tirkesterin (yi, ii, uý, úý, yý, iu) tek bir ǵana tańbamen jazý úrdisi qalyptasty (baruý, baryý emes barý, kelúý, keliý emes kelý, suýyq emes sýyq, jyinalys emes jinalys, iinelik emes inelik, qyisyq emes qisyq t.b.).
Jalpy qazaq qoǵamynda arab grafikasy HH ǵasyrdyń I jartysyna deiin qoldanysta bolyp, 1928 jyly resmi túrde toqtatylǵany málim. Arab jazýynyń qadim júiesinde i men ý dybystaryn eki tańbamen berý (uý, úý, yý, iu, yi, ii) úrdisi bolǵan joq. Kerisinshe, tek i men ý ǵana emes a, á, e, u, ú, y, i dybystary da kóp jaǵdaida tańbalanbady. Bul arab jazýynda harakattardyń bolýymen bailanysty edi.
I men ý dybystarynyń anyqtamasy men tańbalanýyna qatysty daý-damai HH ǵasyrdyń basynda bastaldy. A.Baitursynuly óz oqýlyqtary men baiandamalarynda bul dybystarǵa qatysty kózqarastaryn keide ózgertip otyrǵanyn baiqaimyz: daýyssyz, jarty daýysty, shala daýysty, orta dybys, úndi dybys. Arab jazýyn reformalap, taza tól álipbiimizdi qurastyrǵan A.Baitursynulyndai ǵulamanyń ózin áýrege salǵan bul dybystardyń ne qudireti bar? Ǵalym Q.Jubanov atap kórsetkendei, olardy «daýysty qylyp ta, daýyssyz qylyp ta aitýǵa bolatyndyǵynda» bolsa kerek.
HH ǵasyrdyń basynda oqytý júiesindegi eń qiyn máseleniń bastysy da osy i men ý dybystaryn tańbalaýǵa qatysty boldy. Óitkeni, oqytý júiesi qalyptasa bastaǵan sol kezeńderde balalardyń saýatyn ashý barysynda bul máselede únemi qiyndyqtar týyndai bastaǵan. Ol dybystardy eki tańbamen berýge túbegeili qarsy shyqqandar qatarynda Júsipbek Aimaýytuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Teljan Shonanuly, Muhtar Myrzauly, Ishanǵali Arabaiuly, t.b. boldy. Endi osy alash ziialylarynyń qarsylyq tanytýdaǵy aitqan ýájderine nazar aýdaraiyq.
Teljan Shonanuly: «Bul qiyndyq bir ý-dy eki dybys dep, eki árippen jazǵannan bolyp otyr. Bir dybys bolyp estiletin uzyn ý men i-di bir árippen jazatyn bolsaq, jazý jeńildenedi» [1] dese, Mirjaqyp Dýlatuly: «uý, yý-lar bir dybysqa uqsap estiledi. Ony eki árippen balalarǵa túsindirgende de, jazǵanda da aýyr bolady, sondyqtan uý, yý-lardy bir árippen jazatyn ereje shyǵarý kerek» - degen [1]. Al M.Myrzauly «suý, bii syqyldy sózderdegi ý men i-di daýysty deimiz, olardyń aldynda qulaqqa estilmeitin u, i bar dep áýrelenbei, suý, bii syqyldy sózderdi sý, bi dep jazamyz, sonda jazý jeńildenedi, muny balalarǵa úiretý de jeńil bolady», - degen bolatyn [1]. Ishanǵali Arabaiuly: «Uzyn ý men uzyn i qazaq tilinde joq degenge ózim túsine almaimyn. Kóp jyl muǵalim bolyp bala oqytyp kórdim. Balaǵa uý, yý, yi degen árqaisysy eki dybys dep túsindirý qiyn. Tildiń zańy ǵylym joly dep, jazýdy qiyndatyp alyp júrmeiik», - degen ýáj aitqan eken [1].
Al Júsipbek Aimaýytuly i men ý dybystaryn bir ǵana tańbamen jazý qajettiligin qaita-qaita kóterip, birneshe dúrkin maqala jariialady, tipti sol kezdegi emlege ózgeris engizýge óz tarapynan joba da usynǵan bolatyn. J.Aimaýytulynyń i, ý dybystaryn bir ǵana tańbamen berý kerek degendegi ýáji mynadai: «Talastyń úlkeni uý týraly. Jańa oqyǵandar túgil, ári oqyǵandarymyz da buǵan tósenip kete almai júr. Sózdiń býynyn ashqanda keide y, keide u shyǵady. Y shyqsa jalǵyz ý jazylady. Jáne sózdiń túbirine súienedi: oqý, jorý, tanýdyń túbirinde y dybysy bar oqy, jory, tany. Sondyqtan jalǵyz ý jazylýy tiis. ...Al endi túbirinde y dybysy joq alý, barý, asý, tabý, tatýlarǵa kelgende taǵy taiqyp ketemiz. Býyndaryn ashamyz da alyýy, baryýy, asyýy, tabyýy, tatyýy bolady deimiz. Bulardyń túbiri al, bar, as, tap, tat bolǵan soń alu – ýy, baru – ýy, asu – ýy, tabu – ýy, tatu – ýy bolyp nege jazylmaidy. Bul jerde ne estilýge, ne túbirine súiene almai qalamyz. Onan da etistik bolsa jalǵyz ý jazylady degen ereje bolsa daý az bolar edi. Áitpese, alu – ýy, baru – ýy, asu – ýy, tabu – ýy, tatu – ýy degen sózderde keide u, keide y estiledi dep qalai aita alamyz? Bárinde de ý estilip turǵan joq pa?», - dei otyryp: «suý, buý, quý, tuý syqyldy ý uzyn estiletin oryndarda jalǵyz aq ý jazylsyn deimin. Qaitse de juýý kerek, ai tuýýǵa taiandy, saǵym quýý jaramaidy degendegi qazdai tizilgen kóp uýý-lardy qolaily dep aitýǵa bolmaidy. Jazý ońailasyn desek, ý-lardy qysqartý kerek» [2], - degen qorytyndy jasaǵan.
Ý men i tańbalaryna, jalpy jazý, emle máselelerine qatysty Eldes Omaruly men Júsipbek Aimaýytuly birshama daýlasqan. Ol pikirtalastar «Eńbekshi qazaqtyń» 154, 159, 161, 162, 164, 178, 179, 195 sandarynda jariialandy. «Jazý máselesi týraly sońǵy sóz» atty maqalasynda J.Aimaýytuly bylai deidi: «Jazý máselesinde aitystyń shielenip, aýyr bolýyna zor sebep bar. Emlege árkim ár jaqtan, ártúrli qaraidy. Bireý tildiń tarihynan, bireý naǵyz grammatika jaǵynan, bireý estilý (fonetika) jaǵynan, endi bireýler is júzinde qolaily, jeńildik kelý jaǵynan qarap sheshpek bolady. Sonymen árkim óziniń ustalǵan negizinen airylǵysy kelmeidi. Eldestiń negizi: til qural (etimologiia), estilý (fonetika). Meniń negizim kóbinese iske qolaily (praktika), jeńildik, qala berse, estilý. Durysynda emleni iske qolaily bolý jaǵynan ǵana qaraý kerek. Jazý máselesin sheshkende, aldymen «tildiń zańy buzylsa, jalpaq jurttyń tili buzylyp ketedi, joǵalyp ketedi» - degen soqyr nanymnan (fanatizm) qutylý kerek. Eldes qoryqqandai, til sonsha shetin, tiip ketse jarylyp qalatyn qaǵanaq emes. Eldes uý dep jazyp olai býyndai ma, Júsipbek ý jazyp býyndamai ma, qazaqtyń tiline ineniń jasaýyndai paida-ziian kelmeidi. Arab, parsy, tatar, sart, missionerler ádebietiniń yqpalyna júrip, aidaýyna kónbegen, tiliniń zańy, quramy ne ekenin bilmegen, e, y, i dybystaryn (i-men), o, u, ý dybystaryn (ý-men) bir-aq tańbamen jazyp kelgen, sol taýqymettiń bárin tartsa da buzylmai kelgen qazaqtyń tili bizdiń bir-eki tańbamyzben áste ózgermeidi, tipti buzylmaidy. Qazaq joǵalsa, tili de joǵalady, jasasa, órkendese tili de órkendeidi», - dei otyryp: «ý da, i da qai jerde bolsa da, bir tańbamen jazylsyn, sholaǵy da, uzyny da. Y qalmai jazylsyn, ózgede joq, bizde bar degen pikirler júr. Sondyqtan keliý, baryý, qyiyn dep jazamyz desip, op-ońai kórip júr. Bul sózdi yqshamdaýǵa jatpaidy, shubaltyp soza berý bolady», - deidi [3]. Bul usynystaryn 1924 jyly aitqan bolatyn. Al 1928 jyly jariialaǵan maqalasynda: «Emlemizdiń keibir qiyn jerlerin tájiribeden kórip júrmiz. Qiyndy ońailatpasaq, hat taný, jazý kópke qonymdy dáýlet bola almaidy», - dep ashyq renishin bildirip, emleni ońailatýǵa taǵy joba usynady:
«Ońailatý kerek degende súienetin dálelimiz mynalar:
A) Jazý degen sózdiń shartty tańbasy, sózdegi bolar bolmas barlyq dybysty jazý men tańbalaý múmkin emes. Sondyqtan bolmashy kúdikti dybystar (áripter) jazýǵa oralǵy bolmaýy kerek.
1) Ý jarty daýysty, jazalasa daýyssyz degen ereje joǵalyp, ol daýysty qataryna kirsin. Úsh túrli (baý, suý, asyý) jazylmai, biraq túrde ý (baý, sý, asý) jazylsyn. Erejege súienip emes shartpen solai bolǵan jón.
2) I da daýysty bop atalyp, jalǵyz jazylsyn. Bári birdei tai, úi bolyp jazylsyn. M+i jazsaq myi dep oqymai mai, mui, moi nemese bii dep oqýshy ma edi? Ózin «yi», sholaq «i» dep «y» jalǵap búirekten siraq shyǵarýdyń qajeti joq. ...Artyq áriptiń keregi joq. ...Joqqa tandyq názik dybysty qaldyrmai jazbaqshymyz. Ondai dybysshyldyqtyń jazýǵa kesirinen basqa paidasy joq» [4]. Júsipbek Aimaýytulynyń bul pikiri qazaq tiline istelgen qiianat emes, kerisinshe, jazýdyń jeńildigine, yqshamdylyǵyna, saýattylyqtyń birizdi bolýyna baǵyttalǵan tereń oi ekendigi anyq.
Dál qazirgi tańda, latyn álipbiin qabyldar sáttegi tarihi kezeńde i men ý-dy taratyp eki tańbamen jazý máselesi qaitadan kóterilip otyr. Latyn jazý júiesinde bul dybystar bir ǵana tańbamen jazylýy kerek degen ustanymdaǵy ǵalymdar Ýáli Nurgeldi Maqajanuly, Bazarbaeva Zeinep Músilimqyzy, Fazyljan Anar Muratqyzy, Kúderinova Quralai Bimoldaqyzy. Endi osy ǵalymdardyń ýájderine nazar aýdaraiyq.
Fonema árippen tańbalanady nemese árip fonemany tańbalaidy degen ádettegi qaǵidadan basqasha jol ustanatyn belgili ǵalym, professor Nurgeldi Ýáli qazaq jazý-syzý júiesin «dybystalǵan sóz – fonema – grafema – árip» turǵysynan qarastyrady. Bulai qarastyrýynyń sebebin, jazý-syzýda fonema men áriptiń qatynasy I:I bolyp, bir árip bir fonemany belgileitin bolsa, onda másele týyndamai, fonemalardyń sany men áriptiń sany únemi sáikes túser edi dep túsindiredi. Iaǵni ǵalymnyń tujyrymynsha, sózdiń fonemalyq quramy men onyń hatqa túsken árip quramy sáikese bermeidi: «ý degen tańba birde <ý> fonemasynyń jazýdaǵy ókili bolsa, birde <u>, <ú> fonemalarynyń da ókili – árip bolyp tabylady (taý, uluý, kúlúý t.b.). Kez kelgen tańbanyń ekijaqty: tańbalanýshy jáne tańbalaýshy qasieti bolatyny tárizdi ý tańbasynyń da eki jaǵy – mazmundyq jaǵy (plan soderjaniia) jáne turpattyq jaǵy (plan vyrajeniia) bar. Olai bolsa ý tańbasynyń mazmundyq jaǵy fonema, turpattyq jaǵy árip. Basqasha aitqanda, fonema tańbalanýshy da, árip tańbalaýshy. Osy ekeýiniń birligi jazý teoriiasynda grafema degen uǵymdy bildiredi», - deidi [5]. Ǵalym i dybysyna qatysty da osyndai tujyrym jasaidy.
Qazaq tiliniń dybystyq júiesin sýpersegmentti fonetika turǵysynan zerttep, intonologiia salasyn qalyptastyrǵan ári qazaq tilindegi intonemalar men onyń varianttaryn anyqtap bergen ǵalym Zeinep Bazarbaeva: «Til ieleri bul dybystardy (i, ý) diftongoid fonema retinde qabyldaidy, al jazýda olar bir árippen belgilenip, adamnyń sanasyna enip, fonologizatsiia qubylysyna baǵynǵan. Osyǵan bailanysty birneshe qaǵidalardy eskerý kerek. Birinshiden, orfografiia óziniń quramyndaǵy áripterdiń moldyǵymen emes, yqshamdylyǵymen baǵalanady. Sondyqtan dybys tirkesterin keide bir ǵana árippen tańbalaýǵa bolady. Jalpy grafika sóileý tiliniń dybystyq jaǵyn, onyń erekshelikteriniń barlyǵyn túgeldei qamtyp bere almaidy. Ony fonetikalyq transkriptsiia atqara alady. Sózderdiń jazylýy men aitylýynyń bir-birine árqashan saima-sai kele berýi shart emes. Orfografiia sózderdiń dybystalýyn dálme-dál kórsete bermeidi, al orfoepiianyń eń negizgi qyzmeti – sózdiń dybystyq quramyn dálme-dál kórsetý. Orfografiia men orfoepiianyń aiyrmashylyǵy osynda. Saýatty jazý men durys sóileý úshin orfografiia men orfoepiiadan habardar bolý kerek. Osy eki pándi birdei oqytý kerek», - deidi [6]. Ǵalymnyń i men ý dybystarymen keletin sózderdi fonetikalyq transkriptsiia arqyly orfoepiialyq turǵydan da úiretý kerek degen pikiri óte oryndy. Sebebi qazirgi zaman jazýdyń yqshamdylyǵyn, únemdiligin talap etip otyr.
Qazaq qoǵamynda qoldanylǵan grafika túrlerine, qazaq jazýynyń orfografiiasy, emle erejeleriniń tarihy men teoriialyq negizderine ǵylymi turǵydan tuńǵysh zertteý jasaǵan ǵalym Quralai Kúderinova i men ý dybystaryn tańbalaýǵa qatysty: «Qazaq jazýy fonetikalyq printsipten birte-birte fonematikalyq printsipke ótý satysyn bastap kele jatqanda, bul taǵy bir keiin sheginý bolmas pa eken degen oidamyz. Sebebi, birinshiden, qosar árip ornyna dara jazyp, únemdeý printsipine sai kelsek, ekinshiden, i, ý tańbalary sózdiń aitylý júiesine kereǵar bolǵan joq. Bir mi sóziniń aitylý normasy ózgerdi dep, qazaq sóziniń búkil aitylym normasynan aiyrylyp baramyz dep baibalam salýdyń qisyny joq. Ári mi sózi túbir kúiinde jii qoldanylmaidy. Ol miyma, miyń, midai tulǵasynda jazylyp, [miiimá], [miiińá], [miidái] túrinde aitylyp kórgen emes. Sóz, qosymsha quramyndaǵy daýysty árip arqyly aldyńǵy býyndaǵy dybystyń jýan ne jińishke ekenin tiltutynýshy ańǵaryp keledi», - dei otyryp: «Jazý transkriptsiia emes. Sondyqtan qatar aitylýy turaqty saqtalatyn dybystardyń bir árippen berilý múmkindigin paidalaný kerek. Latyn álipbiinde i, ý áripteriniń qyzmetin i, j, y jáne u, w, v tańbalarynyń bireýi bere alatyndyqtan, i, yi, ii dybystaryna bir tańba, ý, uý, úý dybystaryna bir tańba alýdyń múmkindigi bar», - deidi ǵalym [7].
Joǵaryda aitylǵan pikirlerdi túiindei kele, i men ý áripteriniń dybystyq quramyn bir ǵana tańbamen berý kerek deitin ǵalymdar tujyrymynyń durystyǵyn jáne eki tańbamen jazý tájiribesi úlken qiynshylyqtarǵa ushyratqanyn aiqyn ańǵarýǵa bolady. Eger bul dybystardy qaitadan eki tańbamen berer bolsaq, tarih kórsetken tájiribedegi qiyndyqtar aldymyzdan qaitadan shyǵary anyq. Máselen, birneshe býynnan turatyn sózderdi tarqatyp jazsaq bylai bolady: shiyrshyqtaný (11 árip), shyiyrshyqtanuý (13 árip), qiiýlastyrý (10 árip), qyiyýlastyruý (13 árip), kiiný (5 árip), kiiinúý (7 árip). Bundai kóp býyndy sózderdiń tilimizde molynan ushyrasatynyn eskersek, bastaýysh synyp oqýshysy turmaq, eresek adamdardyń ózi shatasýy ábden múmkin. Sondyqtan ǵalym Nurgeldi Ýáli aǵamyz aitqandai, «jazý-syzý bizdiń túp negizi bar rýhani dúniemiz. Túp negizinen aiyrylsa, ol ózgeris emes, tóńkeris bolady» [8].
Gúlfar Mamyrbek
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»
ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń
jetekshi ǵylymi qyzmetkeri,
Ulttyq komissiia janynan qurylǵan
Orfografiialyq toptyń múshesi
Derekkózder:
1. Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh siezi. –Almaty, 2005, -144 b.
2. J.Aimaýytuly. Emleni ózgertýge joba // Eńbekshi qazaq 1924 j. 7 qańtar.
3. J.Aimaýytuly. Jazý máselesi týraly sońǵy sóz // Eńbekshi qazaq 1924 j. 23-25 mamyr.
4. J.Aimaýytuly. Emleni ońailatý jobasy // Jańa mektep 1928. № 4, 5.
5. N.Ýáli. Dybys-fonema-grafema qatynasy // Jańa ulttyq álipbi: qazaq jazýyn jańǵyrtý (ǵylymi-tiltanymdyq zertteý). 2 kitap. –Almaty, 2017 j.
6. Z.Bazarbaeva. Latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiiniń fonologiialyq aspektisi // Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý: teoriiasy men praktikasy. –Almaty, 2016 j.
7. Q.Kúderinova. Qazaq grafikasyndaǵy i jáne ý áripteriniń jańa orfogrammasy // Jańa ulttyq álipbi: qazaq jazýyn jańǵyrtý (ǵylymi-tiltanymdyq zertteý). 2 kitap. –Almaty, 2017 j.
8. Álipbi aýystyrý – úlken ózgeris. Suhbat // Egemen Qazaqstan, 21 qyrkúiek, 2018 j.
