قاليحان ىسقاقوۆ پەن اسقار سٷلەيمەنوۆتٸ ەرەكشە جاقسى كٶرەتٸن. بۇل ەكەۋٸنەن دە گٶرٸ ايان نىساناليندٸ «ول مەنٸڭ قاندى كٶيلەك دوسىم» دەپ ماقتاۋشى ەدٸ. جاس ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان ەكەۋٸنٸڭ دوستىعى, شىنىندا كٸسٸ قىزىعارلىقتاي بولاتىن. كەيٸن اياكەڭ ۇستاز اعاسى تۋرالى كٶلەمدٸ ەستەلٸك جازىپ, جارييالادى. قىزىعىپ وتىرىپ وقىپ شىقتىق. جالپى, تەكەن تۋرالى جازىلعان دٷنيەلەردٸڭ قاي-قايسىسى دا نازاردان تىس قالماق ەمەس.
اياكەڭدٸ ماقتاي باستاسا ەڭگٸمە مٸندەتتٸ تٷردە مەسكەۋگە, ورىس بيكەشتەرٸنە, جاس كەزٸندەگٸ سەرٸلٸك ھٸكايالارىنا اۋىساتىنىن بٸلەتٸنبٸز. بٸراق, تۇتاستاي العاندا سوعىستان سوڭ تۋعاندار تۋرالى پٸكٸرٸن بٸز «نار بالاسىن قارپىپ سٷيەدٸ» دەگەنگە سايعاندى جٶن كٶرەمٸز. باسقاشا تٷسٸنۋ قيىن. ٸنٸلەرٸنە ٶزٸنشە ات قويىپ, فاميليياسىمەن دە, ەسٸمٸمەن دە ەمەس, سول ٶزٸ قويعان اتتارىمەن شاقىراتىن. مىسالى, اسەكەڭدٸ «سەلدەسٸز», قاليحان ىسقاقوۆتى «كەتٸك», تٶلەگەن توقبەرگەنوۆتٸ «ىقىلاس», ايان نىساناليندٸ «شىراق», ساتىبالدى نارىمبەتوۆتٸ «اللاھۋ», مۇسا راحمانبەرديەۆتٸ «ارىقدۋلات» تاعى بٸر اعامىزعا «تەكەشٸك», ەندٸ بٸرٸنە «بٷيەن بالا», «نارباس», «مەلٸن» ت.ب... سوڭعىلاردان «تٸل العىش بالالار» دەپ ەۋەز بەيسەباەۆ پەن مۇسا راحمانبەرديەۆ مارقۇمداردى جانىنا جاقىن تارتتى. كٶپ جۇمسايتىندارىنىڭ اراسىندا مەن دە بولدىم عوي دەيمٸن... تابان استىنان ٶلەڭ شىعاراتىن ٶنەرٸن «بالا كەزٸمدە كٶزتاڭبالىنىڭ كەلٸنشەكتەرٸمەن, تامانىڭ قىزدارىمەن كٶپ ايتىستىم, سودان قالعان ەدەت قوي» دەپ وتىراتىن.
ەلبەتتە, نە دەسەك تە تەكەن قازاق پروزاسىندا كٷي تاقىرىبىن وسىنشالىقتى بيٸككە تۇڭعىش كٶتەرگەن جازۋشى. ەسٸرەسە, شەرتپە كٷي تۋرالى وسى كٷنگە دەيٸن تەكەندەي تەرەڭ تانىپ جازا العان ەشكٸم جوق. مۇندا دا جالعىزدىق تۋرالى وي باسىم. مىسالى, سٷگٸر كٷيشٸ توبىردىڭ ورتاسىندا وتىرىپ كٷي تارتپاعان. ونىڭ شەدەۆرلەرٸ ىلعي دا وڭاشادا تۋعان كٶرٸنەدٸ. «سٷگٸردٸڭ كەۋدەسٸ كٷمبٸرلەپ كەتتٸ. باستاپقىدا بۋناق تولىق اينالعاندا, دومبىرانىڭ شاناعىنان «دٶري-دٶري-داي, دٶري-دٶري-دايلاعان» ٶكٸنٸشتٸ ۋھٸل شىقتى. باياعى ۋھٸلدەر بۇنىڭ شيرەگٸنە كەلمەيتٸندەي. سٷگٸر شەكتەن تىس قايتالاپ, شەرلٸ جٷرەكتٸ ەلديلەپ, سازارىپ وتىرىپ الدى. سازارعان بەت بٸرتە-بٸرتە تەپشي باستادى. كٷيشٸنٸڭ ديدارى شىمىرلاپ, يىعى قايتا بٷلكٸلدەدٸ.
كٷيشٸ اتاۋلىدا باسىر تٷيسٸك بولماق. سول تٷيسٸك سٷگٸردٸڭ كەۋدەسٸندە وقىس وياندى. ەندٸ شەرتٸس تە, شىمشىس تا ٶزگەردٸ...»
ەبٸكەن... «كٶكەيكەستٸنٸڭ» ٶزٸنە كٸرٸستٸ. «قوسباسارداي» تٶرت تاعانداماي, جەتٸ تاعان قاعىس باستالدى. سەگٸزٸنشٸ قاعىس تٶمەن قاراي تارماقتالىپ, باستاۋىش بۋىنعا ەرەكشە بٸر كەلٸستٸ كٶرٸك بٸتٸردٸ. ەرسٸلٸ-قارسىلى قاعىلعان استىڭعى ٸشەك «تاۋ-تاۋۋ-تاۋلاپ» بٸرازعا شەيٸن قوڭىر قازداي قاڭقىلداپ تۇرىپ الدى. الىسقا اڭقىلدار ارماننىڭ يٸرٸم-يٸرٸمٸندە ٷستٸڭگٸ ٸشەك جٸبەكتەي جۇمساق ٷن قوسىپ, دىبىستار بٸرتە-بٸرتە جيٸلەپ, قوسقاباتتانىپ, نەشە تٷرلٸ سۋرەت پەن سەزٸمدٸ ساپىرا باستادى..» («كٶكەيكەستٸ» )
بٸز وعان قاتتى تابىنىپ ٶستٸك, سودان بولار ول كەزدە ەلدەكٸم بٸزگە تەكەن ەڭگٸمەلەرٸندە دە كەمشٸلٸك بولادى دەسە سەنبەس ەدٸك. بٸر-ەكٸ رەت «قاراوي» دەگەن ەڭگٸمەسٸن بٸزگە داۋىستاپ وقىتقانى بار. ٶزٸ بولسا ارا-تۇرا «نە دەيدٸ, سولاي دەپپٸن بە, وسى تۇسىن تاعى بٸر رەت وقىشى» نەمەسە «مىنا جەرٸن قالاممەن بەلگٸلەپ قوي, كەيٸن قايتا قارايمىن» دەپ بٸردە نۇرلانىپ, بٸردە سۇرلانىپ وتىرىپ تىڭدادى. مىسالى, وسى ەڭگٸمەنٸڭ بٸر جەرٸندە «ماحامبەتتٸڭ سەنگەن جانى كٶپ تە, سەنٸمٸن اقتاعانى از. كٶزٸنە شٶپ سالعانداردى ويىنا العىسى دا كەلمەيدٸ» دەگەن جولدار بار. «كٶكە, كٶزٸنە شٶپ سالۋ دەگەن تۇراقتى سٶز تٸركەسٸ ەيەل مەن ەردٸڭ ارا قاتىناسىنا بايلانىستى ايتىلماۋشى ما ەدٸ?»,– دەپ جاسقانا سۇراعانىم بار. كٶكەم «تۇراقتى سٶز تٸركەسٸ دەگەندٸ قاي بٸلگٸش شىعارعان?» – دەپ مۇرنىن ۋقالاپ بٸراز ٷنسٸز وتىردى دا: «جٷگەرمەك, سەندەردٸڭ بٸلەتٸندەرٸڭ سول تٶسەكتٸڭ ماڭى عوي باياعى», – دەپ كەيٸدٸ. سودان قايتىپ مۇنداي ەڭگٸمە ايتپايتىن بولدىم. وسى «كٶزٸنە شٶپ سالۋ» دەگەن سٶز باسقا ەڭگٸمەلەرٸندە دە جيٸ كەزدەسەدٸ. قاي-قايسىسىندا دا «كٶڭٸلٸن قالدىردى, رەنجٸتتٸ» دەگەن سىڭايدا قولدانىلادى. راسىندا, سول تۇستاعى كٶپ اعالارىمىزدان, ەسٸرەسە, سوعىستان بۇرىن مەكتەپكە بارعاندار اراسىنان قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ مورفولوگييالىق قۇرىلىم تەرميندەرٸن ياكي سٶز تاپتارى اتتارىن ناشار بٸلەتٸندەرٸ مەن تىنىس بەلگٸلەردٸڭ قويىلۋ تەرتٸبٸنەن مٷلدە حابارسىزدارىن دا كٶزٸمٸز كٶردٸ. بٸر اعامىزدىڭ ەتٸستٸك اتتى سٶز تابىنىڭ كٶسەمشە, ەسٸمشە دەگەن كاتەگورييالارىن ەستٸپ «مىناۋىڭ «توقالشا», «قايمالشا» دەگەن سەكٸلدٸ ەستٸلەدٸ ەكەن» – دەپ كٷلگەنٸ بار. تاعى بٸر تۇستا كٶكەمٸز «مىڭ بٸر تٷندٸ» جاتقا بٸلەتٸن حاريدى ەسكە تٷسٸرەدٸ» دەپ جازادى. حاري دەپ «قۇران كەريم» سٷرەلەرٸن جاتقا بٸلەتٸن ادامدى ايتاتىن سەكٸلدٸ ەدٸ, ال «مىڭ بٸر تٷن» دەگەن ەرٸ كەتكەندە كٶركەم شىعارما, بەرٸ سالسا اراپتىڭ كٶپ ەرتەگٸسٸنٸڭ بٸرٸ ەمەس پە?» دەپ سۇرامادىم. «سيرەك بٸتكەن بيٸك قىزىل يزەندەردٸڭ باسى ارالعا ۇقساسا, اق سەلەۋلەردٸڭ ٷكٸسٸ جەلبٸرەگەن جەلكەندٸ ەسكە تٷسٸرەدٸ». ەسكە تٷسٸرسە تٷسٸرەر, بٸراق كٶزگە ەلەستەۋ قيىن. تٸركەس ماحامبەت ٶلەڭٸنٸڭ نەگٸزٸندە جاسالعانى كٶرٸنٸپ تۇر, بٸراق دۇرىس قۇرىلماعان سەكٸلدٸ. ماحامبەتتە «ارقانىڭ قىزىل يزەنٸ-اي, باسى كٷردەك, تٷبٸ ارال» دەيدٸ. تەكەن كٶكەمٸز بولسا يزەننٸڭ باسىن (?) ارالعا, سەلەۋدٸڭ ٷكٸسٸن جەلكەنگە ۇقساتادى. ول قانداي جەلكەن, ەلدە جەكەن دەگٸسٸ كەلدٸ مە ەكەن? قالاي بولعاندا دا كٶزگە ەلەستەتۋ قيىن. وسى ەڭگٸمەنٸڭ باسىندا قاراويدى «ٷستٸنەن قۇس ۇشپايتىن شٶل ويپاڭ» دەپ سۋرەتتەيدٸ. ھٸكايانىڭ اياعىندا بولسا «قاراويدىڭ ٷستٸندە كٶڭقارعا مەن قىزعىش ۇشىپ جٷردٸ» دەپ جازادى. قىزعىش – شٶلدٸڭ ەمەس, كٶلدٸڭ قۇسى. تاعى دا سول ماحامبەتكە جٷگٸنسەك «اۋ, قىزعىش قۇس, قىزعىش قۇس» دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸن ەسكە الىڭىزشى. «كٶل قورىعان سەن ەدٸڭ» دەمەي مە? قىزعىشتىڭ (ورىسشا – چيبيس) شٶلگە قالاي بارىپ قالعانى تٷسٸنٸكسٸز. «دٶڭدەر اساتىن جولاۋشى سۋىت جٷرمەيدٸ» دەپ تە جازادى. وسىنىڭ دۇرىسى «دٶڭ اساتىن» ەمەس پە? «ەكٸ تٷيە, بٸر بوتا مەن جالعىز جىلقى» دەگەن جولداردىڭ سوڭعى سٶزٸ «جالعىز ات» ەمەس پە? «جالعىز جىلقىلى كەدەي» دەمەيدٸ, جالعىز اتتى كەدەي دەيدٸ عوي. كەلەسٸ بٸر بەتتە «بۇل كٷندە بۇلاق, باستاۋلارى تارتىلعان جايلاۋ» دەيدٸ. قاراويداعى قايداعى بۇلاق, قايداعى باستاۋ, الدىندا عانا ٶزٸ «ٷستٸنەن قۇس ۇشپايتىن شٶل ويپاڭ» دەمەپ پە ەدٸ? «ماحامبەت ٷي سىرتىندا ۇزاتىلاتىن قىزداي ۇزاق تۇرىپ قالدى» دەپ جازادى. باتىر ماحامبەتتٸ («بٸزگە بٸتكەن بەس ەركەكتٸڭ بۋى بار») ۇزاتىلاتىن قىزعا تەڭەۋ كەلٸسٸپ تۇرعان جوق. «نەگە ەكەنٸن قايدام, قاراويدى اينالىپ شىقپاق بولدى» دەپ جازادى. دەل وسى تۇستا بۇل سٶيلەمدٸ «نەگە ەكەنٸن كٸم بٸلسٸن» نەمەسە «نەگە دٷر» باستاعان جٶن ەمەس پە? وسى «نەگە ەكەنٸن قايدام» «جيەندٸك» اتتى ەڭگٸمەسٸندە دە جٷر. «كٶك قارشىعادا»: «اقان بۇل ۋاقىتتىڭ بەرٸن دۋماندى ٶتكٸزدٸ. كٷن سايىن شالدىڭ قاسىنا اۋىلدىڭ سەلت ەتەرلەرٸ ەرگٸشتەپ, قىرعاۋىل ٸلگەن, قويان العان قارشىعانىڭ قىزىعىن كٶرەدٸ» دەپ جازادى. بٷگٸندە كٶكشە ماڭىندا قىرعاۋىل جوق. بەلكٸم, بٸر كەزدەرٸ بولعان شىعار. زاماناۋي ورنيتولوگتار قۇستانۋ ٸلٸمٸن جەر جاعداياتتارىمەن, اۋا رايى, قورشاعان ورتا ەرەكشەلٸكتەرٸمەن ساباقتاستىرا زەرتتەيدٸ. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا اقان ٶمٸر سٷرگەن ايماقتا قىرعاۋىل (فازان) ٶسەدٸ دەگەننەن گٶرٸ ساڭىراۋ قۇر (گلۋحار) نەمەسە قۇر (تەتەرەۆ) ٶسەدٸ دەگەن سەنٸمدٸرەك. عالىمدار تٸپتٸ, قىرعاۋىلدىڭ بۇل تٶڭٸرەكتە بٸر كەزدەرٸ بولعانىنا دا كٷمەن كەلتٸرەدٸ. قىرعاۋىل كەيبٸرەۋلەر جازىپ جٷرگەندەي ارعى التاي تاۋلارىندا دا ٶسپەيدٸ. ٶسپەگەن دە. ول تاۋلاردا ۇلار بار.
جە دەلٸك, تىرناق استىنان كٸر ٸزدەپ, بٸر بٸلگەنٸن ەكٸ ەتٸپ كٶرسەتكٸسٸ كەلەتٸن تىراشتىقتان اۋلاق قونالىق. جاڭىلمايتىن جاق بار ما? ۆ. بەلينسكيي «گاملەت. شەكسپيردٸڭ دراماسى» (1838) اتتى ەڭبەگٸندە ون التىنشى عاسىر ەدەبيەتٸندە ٶزدەرٸ جاڭا اڭعارعان, تاقاۋدا بٸلگەن جەيتتەرٸن ٶزدەرٸ قىزىقتاپ كٶپ سٶزدٸلٸككە, مىلجىڭدىققا ۇرىنۋ كەڭ ەتەك العانىن كەلەكەلەيدٸ. مۇنى بٸزدٸڭ قازاق «جاڭا كيگەن بٶز كٶيلەكتٸڭ دە ەكٸ-ٷش كٷندٸك جەلٸ بار» دەيدٸ. ايتا بەرسەڭٸز, وسى تاقىلەتتەس «ەتتەگەن-ايلار» كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىندا دا بار. مىسال كەرەك پە? ا.س. پۋشكيننٸڭ «سۇلتان پاتشا تۋرالى ھٸكاياسىنا» كٶز جٷگٸرتٸڭٸزشٸ:
بەتسيا لەبەد سرەد زىبەي,
كورشۋن نوسيلسيا ناد نەي.
***
قالىڭدا قايران اققۋ بۇلقىنادى,
كەزقۇيرىق ٸلگٸسٸ كەپ ۇمتىلادى.
(اۋدارما امانحاندٸكٸ).
كەزقۇيرىق (قاراقۇس) اققۋدى ٸلە المايدى, ٸلمەك تٷگٸلٸ ماڭىنا دا بارا المايدى. ول سۋ قۇسى ەمەس, تٸپتٸ, كەيدە كٶلدە دە جٷرەدٸ دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە اققۋ سەكٸلدٸ الىپ قۇسقا تٷسۋٸ ٷشٸن ول اقسۇڭقارداي (كرەچەت) قايراتتى, لاشىنداي (ساپسان) ايباتتى بولۋى كەرەك. ال قاراقۇس بولسا ورنيتولوگييالىق انىقتامالاردا ايتىلاتىنداي, كٶبٸنەسە ٶلەكسە, قالعان-قۇتقان, باقا-كەسٸرتكە دەگەن سەكٸلدٸلەرمەن قورەكتەنەتٸن قۇس.
وسى تاقىلەتتەس مىسالداردى ل.ن. تولستويدىڭ «كازاكتار», ن.ۆ. گوگولدٸڭ «تاراس بۋلبا» اتتى شىعارمالارىنان دا كەزدەستٸرۋگە بولادى. «ال بالالار, كەتتٸك» دەدٸ بۋلبا ەسٸك الدىندا ەرتتەۋلٸ اتتارعا قاراي بەت الىپ. چورتقا (تاراس ٶزٸ مٸنٸپ جٷرگەن جاراۋدى وسىلاي اتايدى – ە.ر.) قارعىپ مٸنگەن سەت ارعىماق ارقاسىنا قونا كەتكەن جيىرما پۇت سالماقتان بەلٸ قايقايىپ بارىپ, ىتىرىلا جٶنەلدٸ» (بۇنى داعى امانحان مىرزانىڭ تەرجٸماسى دەپ بٸلگەيسٸز.) 20 پۇت سالماق دەگەن نە? ول 320 كيللوگرامم دەگەن سٶز. تاراس سۇمدىق سەمٸز ەدٸ دەگەنمەن سونشالىقتى اۋىر بولۋى مٷمكٸن بە, مٷمكٸن دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە ونى كٶتەرٸپ شاباتىن ات قانداي بولدى ەكەن? ەلبەتتە, ەلەمدە تالاي قىزىق بار دەمەكشٸ, اللا تاعالا ادام بالاسىن ەرتٷرلٸ عىپ جاراتادى. تاريحتا تاراستان دا اۋىر ادامدار بولعان, ەلٸ دە بار. مىسالى, گيننەستٸڭ رەكوردتار كٸتابىندا دجون ميننوح (1941-1983 ج.ج.) دەگەن امەريكالىق تۋرالى ايتىلادى. ول 635 كيلوگرامم سالماق تارتقان كٶرٸنەدٸ. ونى از دەسەڭٸز كەرول يەگەر دەيتۇعىن ەيەلدٸڭ سالماعى 727 كيلوگرامم تارتىپ ەدٸ دەگەن دەرەكتٸ دە وسى كٸتاپتان تاباسىز. بٸراق تاراس بۇل تٸزٸمدە جوق. وسى ھٸكايانىڭ تاعى بٸر جەرٸندە تاراستىڭ ەكٸ ۇلىن يەگٸنە ەلٸ ۇستارا تيمەگەن بوزبالالار ەدٸ دەپ سۋرەتتەيدٸ دە, بٸرازدان سوڭ «وستاپتىڭ جاسى جيىرما ەكٸدە» دەپ جازادى. ون ٷشتە وتاۋ يەسٸ دەگەندٸ قازاقى اسىرا سٸلتەۋ دەيٸك-اق, بٸراق جيىرما ەكٸدەگٸ ەركەكتٸڭ ساقال-مۇرتى بولماۋى مٷمكٸن بە? كٶسە بولسا قيياداعىنى شالاتىن قىراعى گوگول ول جەيلٸ مٸندەتتٸ تٷردە ايتار ەدٸ عوي.
شەكسپير شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى بوپ ەسەپتەلەتٸن «دانييا حانزاداسى گاملەت» اتتى پەسانى بٸلمەيتٸن كٸم بار? بۇل ادامزات تاريحىنداعى مەڭگٸ جاساي بەرەتٸن كٶركەم تۋىندى ەكەنٸ داۋسىز. بايقاپ قاراعانعا بۇندا دا بٸراز كٸلتيپان بار. پەسا باستالعاندا ۋيتەنبەرگتە (المانييا) وقىپ جاتقان جاس حانزادا ەكەسٸنٸڭ جانازاسىنا كەلەدٸ ەمەس پە!? ول كەزدە جاستار ۋنيۆەرسيتەتكە ون بەس, ون التى جاسىندا تٷسەدٸ ەكەن. ماقۇل دەلٸك. بۇل ەكٸ ارالىقتا كلاۆديي (كلاۋديۋس) پاتشانىڭ وڭ قولىنا اينالىپ ٷلگەرگەن چەيمبٸرلەن لورد (ياكي بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا سارايدىڭ ٸس باسقارۋشىسى) پولونييدٸڭ (پولونيۋس) ۇلىنىڭ اتى لاەرت (لاەرتەس), قىزى وفيلييا (وفيليۋس). ول قىزعا گاملەت عاشىق. قارىنداسىن رايدان قايتارماق بولعان لاەرتەس «ول ەلٸ جاس قوي» دەپ قاشىرتادى. مۇنى سٸز بٸرٸنشٸ اكتٸنٸڭ ٷشٸنشٸ بٶلٸمٸندە ەستيسٸز. وسىنداي جاقاۋراتپانى ٶز قىزىنا ٶزٸ جەڭگەتاي بولىپ جٷرگەن (استاعىفيراللا!) چەيمبٸرلەن لوردىڭىز دا تاستيىقتايدى. ال بەسٸنشٸ اكتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە كٶر قازۋشى ەكە گاملەتتٸڭ بۇدان اتتاي وتىز جىل بۇرىن نورۆەگييا كورولٸنٸڭ شاڭىراعىنا قوبىز تارتىپ, شاۋىپ العان كەزٸ بالا گاملەتتٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸمەن ياكي تۋعان كٷنٸمەن تۇسپا-تۇس كەلٸپ ەدٸ دەيدٸ. دەمەك بالا گاملەتتٸڭ جاسى ون بەس-ون التىدا ەمەس, وتىزدا. وتىزداعى ادام قالاي جاس بولادى? اباي «قارتايدىق قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» اتتى ٶلەڭٸن جازعاندا قىرىقتىڭ ٸشٸندە ەمەس پە ەدٸ? گەتە شەكسپيردٸ كەرەمەت قۇرمەتتەگەن. شەكسپير تۋرالى اتاقتى ماقالاسى, ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاقشاعا ەلٸ اۋدارىلعان جوق. ونى ايتاسىز, شەكسپيردٸڭ تولىق شىعارمالار جيناعىن قازاقشالاۋ دا الداعى كٷندەردٸڭ ەنشٸسٸندە. سول گەتە مىنا جەيتكە نازار اۋدارادى. «ماكبەزس» (وسى كٷنگە دەيٸن ورىس فونەتيكاسىنا سەيكەس اتالمىش پەسانى «ماكبەت» دەپ كەلدٸك, انىعىندا ورىستان ٶزگە ەۋروپالىقتاردىڭ بەرٸ دەرلٸك ونى ماكبەزس دەيدٸ. شىعىس حالىقتارى دا سولاي دەيدٸ) بٸر جەردە بالا ەمٸزٸپ وتىردى دەسە, ەندٸ بٸر جەردە ونى پۇشپاعى قاناماعان ەيەل ەدٸ دەيدٸ.
مىسال كٶپ. بٸر نەرسەنٸڭ باسى اشىق. وسىنىڭ بەرٸن كلاسسيكتەردٸڭ قاتەسٸ دەگەننەن گٶرٸ «باتىر اڭقاۋ, ەر كٶدەك» اڭعارماي كەتكەن تۇستارى دەگەن جٶن بە ەكەن? باسپانىڭ قاتارداعى قىراعى كٶز رەداكتورى بٸلەتٸن, بٸلەتٸن ھەم تٷزەتۋگە تيٸستٸ جەيتتەردٸ (تەكەن كٶكەم مۇندايدا «ارزىمايتىن نەستە» دەپ سٶيلەيتٸن) ازۋى التى قارىس كلاسسيكتەر بٸلمەيدٸ دەگەن سٶز ەمەس. بەلكٸم, ەدەبيەت تانۋشىلارىمىز بەن سىنشىلارىمىز كەلەشەكتە بۇعان بٸر تەرمين ويلاپ تابار, مەنٸڭشە, بۇل الىپتىڭ اياق استىنداعى شٶپ-شٶڭگەگە كٶزٸ تٷسپەيتٸنٸ سەكٸلدٸ بٸر كەشٸرٸمدٸ دٷنيە. ەلبەتتە, دەر كەزٸندە تٷزەلسە, نۇر ٷستٸنە نۇر.
شەرتپە كٷي دەمەكشٸ... تەكەن تۋرالى سوڭعى كەزدە كٶپ جازىلدى. مەن ٷنسٸز قالىپ كەلەمٸن. اسقار سٷلەيمەنوۆ تۋرالى دا. «ەكەۋٸنە ارامىزداعى ەڭ كٶپ ەرگەن سەن ەدٸڭ عوي, نەگە جازبايسىڭ?» دەي-تۇعىن دوستارىمنىڭ بازىناسى ورىندى. وسى جەردە اسەكەڭنٸڭ جۇبايى ەلييا بٶپەجانوۆانىڭ رەنجيتٸن جٶنٸ دە بار. مەن جازا الماي جٷرمٸن. جۇرتقا ۇقساعىڭ كەلمەيدٸ... تاعى دا سول جۇمەكەن مارقۇمدى سەل ٶزگەرتٸپ ايتقاندا «اعا مىقتى, ٸنٸسٸ ناشار بولسا ٶستەدٸ». سول ەستەلٸكشٸلەردٸڭ بٸرسىپىراسى تەكەڭ مەن اسەكەڭدٸ سۇمدىق كٷيشٸ ەدٸ, شەرتپە كٷيدٸڭ شەبەرلەرٸ ەدٸ دەپ تە ماقتاپ جٷر. بۇل شىندىققا جاناسپايدى. ولاردى كٷيشٸ ەدٸ دەۋ ارتىق. راس, اسەكەڭ سالاتىن بٸرجاننىڭ «تەمٸرتاسىن» ەشكٸم دە قايتالاي الماي كەلەدٸ. حاماڭ مارقۇم (حاميت ەرعاليەۆ) قازاقتا تۇڭعىش رەت كٷيگە سٶز جازعان اقىن. ونىڭ «ايجان قىزى» وسىنداي دٷنيە. تەكەڭنٸڭ شەرتپە كٷيدٸ تٷسٸندٸرۋٸ دە سونداي قۇبىلىس. مەزكٷر جانردى كٶركەم ەدەبيەتتە تاپ تەكەندەي بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن اقتارىپ جازا العان ەشكٸم جوق. سٶيتە تۇرا كٶپتەگەن ەرتٸستەرگە «بٸر كٸتاپتى اياعىنا دەيٸن وقىماعان قۇر كەۋدە, جەلٸكباس» دەپ قاتتى رەنجيتٸن. ەنشٸلەردٸڭ ساۋاتسىزدىعى, جاساندى قىلىقتارى, ەدەپ احلاعى تۋرالى مەسكەۋ ەزٸلدەرٸن كٶپ بٸلۋشٸ ەدٸ. ونىڭ, ەسٸرەسە ەيەل ەنشٸلەر مەن ەرتٸستەردٸڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەي دەرەجەسٸ تۋرالى كەيدە بٸرجاقتىلاۋ ەستٸلەتٸن بايلامدارىنا نە سەبەپ بولعانىن مەن بٸلمەيمٸن, جالپى ەيەلدەر تۋرالى تەكەن كٶكەمٸز باسقاشا ويلادى. ول ٷشٸن كٷي, ناقتى ايتقاندا شەرتپە كٷي بٸر تٶبە دە, ٶنەردٸڭ باسقا سالالارى بٸر تٶبە سەكٸلدٸ ەدٸ. بٸراق ول ەلدەكٸمدەردەي بٸرەۋدٸڭ كٷيٸن, بٸرەۋدٸڭ ەنٸن بٸرەۋگە وپ-وڭاي تەلي سالۋعا نەمەسە تٶكپە كٷي مەن شەرتپە كٷيدٸ قارسى قويىپ, سول ارقىلى ەل اراسىنا ٸرٸتكٸ سالۋعا ارالاسقان جوق. قۇل كەكشٸل بولادى دەيدٸ كٶنە گرەك ماقالى. قۇلعا بوستاندىقتىڭ كەرەگٸ جوق, ونىڭ ەسٸل-دەرتٸ كەك قايتارۋ, ٶش الۋ. شەرتپە كٷيدٸڭ ۇزاق جىلدار شەتتە قالۋىنان ەلدەقانداي بٸر ارامدىق, زىمىستان قاستاندىق ٸزدەيتٸن قۇلتەكە سٶزدەر, ەسٸرەسە, سوڭعى جىلدارى ٶرشٸپ تۇر. قازاقى ناداندىق ارامشٶپ سيياقتى, وتاپ تاستاعان سايىن قاۋلاپ قايتا ٶسەدٸ.
بٸردە شىعارماشىلىق ٷيٸندە جاتقان تەكەڭە شاقىرتپاي باردىم. ول كەزدە بٸزدەر اعالارىمىزدىڭ ٷيٸنە ىلعي دا شاقىرتپاي باراتىن ەدٸك. تەكەڭ (شاماسى اسقار سٷلەيمەنوۆ ەكەلگەن بولسا كەرەك, سەبەبٸ مۇنداي سۇلۋ دٷنيەلەر تەك اسەكەڭدە بولاتىن) ەدەمٸ قارا دومبىرانى شەرتٸپ وتىر ەكەن. شىنىن ايتقاندا, شەرتٸپ وتىر دەگەن اتى عانا, قاۋقارى قاشقان ساۋساقتار يٸلٸپ بٷگٸلگٸسٸ كەلمەيدٸ, ساۋساقتار كٷيشٸگە, كٷيشٸ ساۋساقتارعا باعىنباي ٷنسٸز ارباسىپ, ٸشتەي تٸرەسٸپ وتىرعان سەكٸلدٸ. ەسٸمە ونىڭ قاسىم امانجولوۆتىڭ دومبىراسىنا ارناعان «دومبىرا قايران, قالىپسىڭ قاڭسىپ» دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸ تٷستٸ... سٷكەڭنٸڭ «بوزٸنگەنٸ» قۇدىققا جەتە الماي ورتا جولدا تٶرت تابانداپ قالعان...(«وعان وسى كٷيدٸڭ باسى ۇنايدى. دٸرٸلدەي دٶڭگەلەنەتٸن بۋناق قۋالاي سوققان قوڭىر جەلدٸ ەلەستەتسە, قايىرماسى سول جەلدٸڭ ۋٸلدەگەن ٷھٸلەنە ۇقسايدى. ٶكٸنٸشتٸڭ لەززەتٸ جٷرەكتٸ ەلديلەيدٸ». «تەلقوڭىر») كەنەت تەكەڭ دومبىرانى تاستاي سالدى دا, قارشىعاداي سٸلكٸنٸپ, كٷيدٸڭ جالعاسىن «ترەي-تەي, ترەيلٸم-تەي-تەي» دەپ «اۋىزشا» تارتا جٶنەلدٸ. قارا دومبىرا سۇلىق جاتىر. ٶزٸ ايتپاقشى «سۇراۋ بەلگٸسٸندەي يٸلٸپ وتىرعان اشاڭ اقىن» مەن ەسٸل دومبىرانىڭ وسى بەينەسٸن مەن كەيٸن, ارادا قانشاما جىل ٶتكەن سوڭ ەسٸمە الدىم. ول بىلاي بولىپ ەدٸ. 1995 جىلى سەمەيدە, شىڭعىستاۋدا ٶتكەن ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كٸمنٸڭ جادىندا نەسٸمەن قالعانىن بٸلمەيمٸن, مەنٸڭ كٶز الدىمنان كەتپەيتٸن بٸر سۋرەت الامان بەيگەدەن بٸرٸنشٸ بوپ كەلە جاتقان جيرەن اتتىڭ مەرەگە جەتە بەرە قۇلاعان سەتٸ. دەلٸرەك ايتقاندا, سول مەزەت اتشابار بالا جٷيرٸكتٸڭ جٷگەنٸن سىپىرىپ الىپ, مەرەگە قاراي جاياۋ جٷگٸرگەنٸ. قايران تۇلپار «قايتەيٸن, قاراعىم. مەنٸڭ حالٸم وسىلاي بولدى, مەن جەتە المادىم, سەن جەت, قارايلاما ماعان» دەگەندٸ ٷنسٸز ۇقتىرىپ, ەكٸ كٶزدەن جاس پارلاپ جاتقان جەرٸندە قالا بەردٸ. قۇلدىراڭداپ, قۇلاپ سٷرٸنٸپ بارا جاتقان قالقا بالا مەرەگە جەتكەنشە سول جولعى تەكەڭنٸڭ تٸزەسٸندە ٷنسٸز سۇلاپ قالعان قارا دومبىرا مەن «اۋىزشا تارتقان كٷيٸ» تٸلٸمنٸڭ ۇشىنان كەتپەي قويعانى (سول بالانىڭ كٶز جاسىنا قالىپ, بەيگەسٸن بەرمەي قويعان قازىلارعا نە دەگەن راۋا? ول قازاقتىڭ ەجەلدەن بار دەستٷرٸن قايتالادى ەمەس پە? ال بٸز وعان راحمەت ايتۋدىڭ ورنىنا الدىن الا دايىندالعان ستسەنارييدٸ بۇزدى دەپ كٷستەنالادىق. يە... سٷيەگٸ تەمٸردەن جاراتىلعانداي قانشاما قاتتى بولسا دا, ەر كٸسٸنٸڭ وڭاشا قالعان بٸر سەتتەردە ٶزٸنەن ٶزٸ بوساپ, كٶز جاسىن سىعىپ الاتىن كەزدەرٸ بولادى. بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ ورىنا تٷسكەن ەسٸل دە عانا بالاپان قايدا جٷر ەكەن بٷگٸندە. مەن سەنٸ ەسٸمە جيٸ الاتىن بوپ جٷرمٸن, قالقام...)
تەكەڭنٸڭ پوەزييا تۋرالى تانىمىن كلاسسيكالىق ورىس ەدەبيەتٸ مەكتەبٸندەگٸ ەدەبيەتتانۋ سوقپاقتارىنان تابامىز. مەنٸڭ تۇڭعىش كٸتابىم تۋرالى پٸكٸر ايتقان اعالارىمىز كٶپ بولدى. قاي-قايسىنا دا راحمەت. ماقتاۋ-ماراپاتتاردى قويا تۇرالىق. ونىڭ كٶبٸ, مەنٸڭشە, جاڭا تالاپ, جاس بالانىڭ كٶڭٸلٸن جىقپالىق دەگەن اعالىق جاناشىرلىقپەن ايتىلعان سەكٸلدٸ. اراسىندا سىناعانى, شىندىقتى ايتقانى تەكەن ەدٸ. «بەيۋاق كٶرگەن تٷسٸڭدەي» دەگەن جولىمدى وقىپ: «قازاق بەيۋاق ۇيىقتامايدى, ول جامان ىرىم, ۇيىقتاماعان ادام قالاي تٷس كٶرەدٸ, سەندەر سالت-دەستٷردٸ, تانىم-تٷسٸنٸكتٸ بٸلمەيسٸڭدەر», – دەدٸ. بٸردە كەش باتا بارسام, ەسٸگٸ اشىق, قوناقتان كەش كەلسە كەرەك, بٶلمەسٸندە ۇزىننان تٷسٸپ ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. «بەيۋاقتاعى ۇيقى دەگەن وسى عوي» دەپ كٷلدٸم. بٸراق ٶزٸنە ايتپادىم. مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸمە قاتىستى تاعى بٸر قاداپ ايتقان سىنى مىناۋ بولدى: «شىراق, تەرٸسكەيدٸڭ ەلٸ سٶزدٸ تولىق ايتادى, كٷنگەيلٸكتەر سٶز اياعىن جەپ قويادى. مىسالى, «بولىپ» دەمەيدٸ «بوپ» دەيدٸ, «كەلٸپ» دەمەيدٸ «كەپ» دەيدٸ. سەن وسى «بوپ» پەن «كەپتٸ» ازايتقانىڭ جٶن. سوسىن «باراتقان» دەگەنٸڭ نە سٶز? وسىنىڭ دۇرىسى “بارا جاتقان عوي”. مەن دۇرىس ايتىلعان, جٶنٸمەن ايتىلعان سىندى ٸشتەي مويىنداپ تۇرسام دا «كٶكە, «بارۋ» باسقا, «جاتۋ» باسقا ەمەس پە?» دەپ قالجىڭعا سالىپ كٶرٸپ ەدٸم, كٶكەم رەنجٸپ, بٸردەن تىيىپ تاستادى. «سەندەر, كەيٸنگٸ جاستاردى ايتام, ٷلكەنٸڭ بار, كٸشٸڭ بار, قىلجاققا ٷيٸرسٸڭدەر, ٶسپەي, ٶنبەي جٷرگەندەرٸڭ دە سودان» دەپ باستاپ, بٸز كەنٸگٸ دەپ سانايتىن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان بٸراز مىسالدار كەلتٸردٸ. ول جيىرمانىڭ ٸشٸندەگٸ بٸزبەن قىرىقتىڭ قىرقاسىنداعى اعالارىمىزدى شاتاستىرىپ وتىراتىن. مەن ەستە, «بۇلاردىڭ ماعان نە قاتىسى بار» دەگەن سىڭاي تانىتىپ, سەلقوستاۋ تىڭداپ وتىرسام كەرەك, سەلدەن كەيٸن ماعان قايتا شٷيلٸكتٸ. «مىنا ماقتاپ جٷرگەندەردٸڭ بەرٸنە سەنەتٸن سيياقتىسىڭ, شالالىق دەگەن سول, شىراق. مەنەن ماقتاۋدى كٶپ ەستٸگەن ەشكٸم جوق. كٶرٸپ وتىرسىڭ عوي, اقىر اياعىندا جالعىز قالدىم»,– دەپ سٶز اياعىن شىمكەنتتٸڭ ەيگٸلٸ ماقامىمەن سىباپ بارىپ بٸتٸردٸ. شىمكەنتشە بوقتاۋدىڭ تالاي «شەبەرٸ» بار شىعار, بٸراق تاپ تەكەندەي سٶز باسىنداعى «ش» ەرپٸمەن ٶزٸ قوسىپ الاتىن سٶز ورتاسىنداعى «ش» ەرپٸنە ەرەكشە ەكپٸن تٷسٸرە, داۋىسسىز دىبىستى داۋىستىعا اينالدىرا بوقتاي الاتىن قازاقتى ەلٸ كەزدەستٸرمەدٸم. بۇل قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ جىلدار بويى زەرتتەلٸپ, قالىپقا تٷسكەن سينگارمونيزم (ٷندەستٸك) زاڭىن بٸر-اق سەتتە جوققا شىعارا سالاتىن ەكپٸن ەدٸ. مۇرىنىن ۋقالاپ-ۋقالاپ الىپ, ەلدەبٸر تەجٸك جازۋشىسىن ماقتادى. ەلدەبٸر قازاقتارعا تيٸستٸ. «ەرتەڭ مەن ٶلگەن سوڭ قازاق سٶزٸنە يە بولاتىن ەشكٸم جوق» دەگەنٸن سول جولى تۇڭعىش رەت ەستٸدٸم.
ول قازاق پوەزيياسى قاتتى دامىدى, پروزا كەنجەلەپ قالدى دەگەن پٸكٸردٸڭ حالىق اراسىندا ەندٸ ايتىلا باستاعان كەزٸ عوي, بۇعان كٶكەم ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولدى. ٶزٸ تۇستاس اقىن اعالارىمىزدىڭ كٸتاپتارىن جەنە بەلگٸلٸ بٸر كٸسٸلەردٸڭ جىرلارىن سىناپ-مٸنەپ, كەلەمەجدەپ, «ٶسٸپ كەتكەن ٶلەڭٸمٸز وسى ما سوندا» دەپ وتىرعانىن تالاي كٶردٸك, ەسٸرەسە, تٶرت-بەس اقىن اعالارىمىز تۋرالى پٸكٸرٸ ٶتە ناشار بولدى, نەگە سونشا شٷيلٸككەنٸن مەن بٸلمەيمٸن. انىعىندا ولار تاپ تەكەن كٶكەم ايتقانداي تٶمەن اقىندار ەمەس ەدٸ... ول كەزدە بٸز كٶپ نەرسەنٸ بٸلمەيتٸنبٸز, ايداپ سالۋ, ارانداتۋ, الداۋ, ٶتٸرٸك ۋەدە بەرۋ دەگەندەردەن بەيحابار جاسٶسپٸرٸم جاڭا اقىندار ەدٸك... بٸزدەر, جاستار, بٶلمەسٸنە ساۋ ەتٸپ كٸرٸپ بارعاندا جىلىستاپ شىعىپ بارا جاتاتىن كەيبٸرەۋلەر بولدى, ولاردىڭ بٸرازى ەلٸ دە تٸرٸ, بٸرازى مارقۇم بوپ كەتتٸ, سولارمەن سۇحباتتان سوڭ ەشەيٸندە ٷيدەن شىقپايتىن تەكەڭ مٸندەتتٸ تٷردە جازۋشىلار وداعىنداعى جينالىستارعا قاتىسىپ, سٶز سٶيلەيتٸن. وسىنداي قىلىقتارىنا سوڭىرا قاتتى ٶكٸنگەن كەزدەرٸن دە بٸلەمٸز. مىسالى, تاحاۋي احتانوۆقا تيٸسكەنٸ ٷشٸن كەيٸن ٶزٸن-ٶزٸ كٷستەنالاپ, ارانداتقان «پروزاشى ٸنٸلەرٸن» سىباپ جٷردٸ. ال «جازۋشى» باسپاسىنىڭ رەداكتورلارىن ورىنسىز رەنجٸتكەنٸنە («الداپ سوعىپ, اقشالارىن قاعىپ الدىم يتتەردٸڭ» دەگەنٸ ەسٸمدە) بٸردە وپىنسا, ٸلە-شالا «جوق, ولاردىڭ ٶزٸنە سول كەرەك» دەپ قايتا شيرىعىپ وتىرعانىنا دا كۋە بولعانبىز. بٸز مۇنداي لاس نەرسەلەردەن اۋلاق ٶستٸك. ەڭگٸمە نە تۋرالى, قانداي اقشا, كٸمنەن الدى, نەگە الدى, بٸلمەيمٸن. بۇل جەيتتٸ ەسكە الماي اتتاپ كەتۋگە دە بولار ما ەدٸ, الداپ اقشا الۋ تەكەننٸڭ قولىنان كەلەتٸن ٸس ەمەس ەكەنٸن ايتقىم كەلدٸ.
«ورىستا جالعىز اقىن, قازاقتا دا جالعىز اقىن بار. قالعانى پوددەلكالار» دەيتٸن قولىن سٸلتەپ. ورىستاعى اقىنى م.لەرمونتوۆ, قازاقتاعى اقىنى, ەكٸباستان اباي. لەرمونتوۆتى نەگە ەرەكشە جاقسى كٶرەتٸنٸنە ول كەزدە قىزىقپاپپىز. ماعان «جالىقتىم دا, – جابىقتىم دا» دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸنٸڭ اۋدارماسىن سىيلاعان بولاتىن. ايباق-سايباق قولمەن جازىلعان سول بٸر پاراق قاعازدى تابا الماي كەلەمٸن. بەلكٸم, كەيٸن قاعازداردىڭ اراسىنان شىعىپ قالار. “يا ك ودينوچەستۆۋ پريۆىك // يا ب نە ۋمەل ۋجيتسيا س درۋگيم // ني س كەم ۆ وتچيزنە نە پروششۋس // نيكتو و منە نە پوجەلەەت”. ەسەيگەن سايىن جٷرٸپ ٶتكەن سوقپاقتارىڭدى ويشا قايتا شيىرلاعاندى ۇناتاسىڭ, سوندايدا بۇرىن اڭعارماعان جەيتتەرٸڭ جارق ەتٸپ جاڭادان اشىلاتىنىن كەيٸن بٸلٸپ جٷرمٸز عوي. لەرمونتوۆتىڭ «ستانسىلارىنداعى» وسى شۋماقتى, ەلبەتتە, بۇرىن دا وقىدىق, بٸراق قانشا رەت اتتاپ ٶتٸپ نەمەسە سىرعىتىپ ٶتە شىقتىق دەسەڭٸزشٸ. تەكەن اعا تۋرالى ەستەلٸگٸمٸزدٸ اياقتار تۇستا «وسى كٸسٸ لەرمونتوۆتى نەگە جٷدە قاتتى ۇناتتى ەكەن» دەگەن وي كەلٸپ, قايتا قاراپ شىققاندا كٶكەم ايتاتىن باياعى سٶزدٸڭ جانى بار ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتكەندەي بولدى. لەرمونتوۆ راسىندا جالعىزدىقتىڭ اقىنى. تاسىڭ ٶرگە دومالاپ, شالقىپ-تاسىپ تۇرعاندا بۇل وقىلمايتىن اقىن. ەكٸ ٶلەڭٸنەن كەيٸن-اق جالىقتىرا باستايدى. ول قورلانعاندار مەن قور بولعانداردىڭ اقىنى. جانىڭا سەرٸك بولاتىن, تاپتىرماس, الداماس, ساتپاس, شىن دوس بولاتىن اقىن لەرمونتوۆ قانا. ەسٸل تەكەن... كەزٸندە لەرمونتوۆ تۋرالى بەلينسكيي «بۇل ٶزٸ باسقا بٸر دەۋٸردٸڭ اقىنى» دەگەن قورىتىندى جاساعان. بەلكٸم, تەكەن كٶكەمٸز ٶتكەن زاماننىڭ سال-سەرٸلەرٸ تۋرالى جازعاندا سول زاماندا تۋماعانىنا قاتتى ٶكٸنٸپ وتىرعان دا بولار, ەلدە سولاردىڭ بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە تۋماعانىنا قۋاندى ما ەكەن? م.لەرمونتوۆتىڭ «ودينوك يا نەت وترادى, ستەنى گولىە كرۋگوم» دەگەن جولدارىن وقىعان سايىن كٶكەمدٸ ويلايمىن. مەن تاماشا اقىن امانحان ەلٸم تۋرالى ماقالامدا تەكەن اعامىزدىڭ اقىندىعى تۋرالى بولعان بٸر كەلەڭسٸز ەڭگٸمەنٸ مىسالعا كەلتٸرگەم. «قىسىر سٶز كٷلمەككە جاقسى» دەپ, قالجىڭعا بۇرا سالعانمەن كٶكەمٸزدٸڭ ٶزٸ تۋرالى «مەن, اسىلى, مەدەنيەتتٸ اقىندار ساپىندامىن. مەندەيلەر قازاقتا از» دەگەنٸ ويلانتادى. بۇل دا زەرتتەلمەي جاتقان سالانىڭ بٸرٸ. اباي تۋرالى «جۇمباق جان» اتتى مونوگرافيياسى دا, قاسىم امانجولوۆ حاقىنداعى ماقالالارى دا بٶلەك ەڭگٸمەنٸڭ تاقىرىبى. ەسٸرەسە, اباي ٶلەڭدەرٸنە تالداۋى كەلەشەك عالىمدارىن بۇل تاقىرىپقا تالاي مەرتە ورالتارى انىق.
تەكەن قايتقالى دا تالاي جىل ٶتٸپتٸ. بٸز بٸلەتٸن تەكەن تۋرالى ەڭگٸمە بٸر تاڭعا بٸتپەيدٸ. بٸراق, مۇنىڭ تاڭ قالاتىن نەسٸ بار, ەر ۇرپاق ٶزٸنٸڭ تەكەنٸن اشادى. ەر بۋىن كٶكەم سالعان سٷرلەۋلەردٸ جاڭاشا تانيدى, باسقا تۇستان كەلٸپ تابادى. جاڭعىرا بەرمەك, جاسارا بەرمەك, جاڭارا بەرمەك دٷنيە...
ەسەنعالي راۋشانوۆ,
مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
«Túrkistan» گازەتٸ
