Qalihan Ysqaqov pen Asqar Súleimenovti erekshe jaqsy kóretin. Bul ekeýinen de góri Aian Nysanalindi «ol meniń qandy kóilek dosym» dep maqtaýshy edi. Jas aiyrmashylyqtaryna qaramastan ekeýiniń dostyǵy, shynynda kisi qyzyǵarlyqtai bolatyn. Keiin Aiakeń ustaz aǵasy týraly kólemdi estelik jazyp, jariialady. Qyzyǵyp otyryp oqyp shyqtyq. Jalpy, Táken týraly jazylǵan dúnielerdiń qai-qaisysy da nazardan tys qalmaq emes.
Aiakeńdi maqtai bastasa áńgime mindetti túrde Máskeýge, orys bikeshterine, jas kezindegi serilik hikaialaryna aýysatynyn biletinbiz. Biraq, tutastai alǵanda soǵystan soń týǵandar týraly pikirin biz «Nar balasyn qarpyp súiedi» degenge saiǵandy jón kóremiz. Basqasha túsiný qiyn. Inilerine ózinshe at qoiyp, familiiasymen de, esimimen de emes, sol ózi qoiǵan attarymen shaqyratyn. Mysaly, Asekeńdi «Sáldesiz», Qalihan Ysqaqovty «Ketik», Tólegen Toqbergenovti «Yqylas», Aian Nysanalindi «Shyraq», Satybaldy Narymbetovti «Allahý», Musa Rahmanberdievti «Aryqdýlat» taǵy bir aǵamyzǵa «tekeshik», endi birine «búien bala», «narbas», «málin» t.b... Sońǵylardan «til alǵysh balalar» dep Áýez Beisebaev pen Musa Rahmanberdiev marqumdardy janyna jaqyn tartty. Kóp jumsaityndarynyń arasynda men de boldym ǵoi deimin... Taban astynan óleń shyǵaratyn ónerin «bala kezimde kóztańbalynyń kelinshekterimen, tamanyń qyzdarymen kóp aitystym, sodan qalǵan ádet qoi» dep otyratyn.
Álbette, ne desek te Táken qazaq prozasynda kúi taqyrybyn osynshalyqty biikke tuńǵysh kótergen jazýshy. Ásirese, shertpe kúi týraly osy kúnge deiin Tákendei tereń tanyp jaza alǵan eshkim joq. Munda da Jalǵyzdyq týraly oi basym. Mysaly, Súgir kúishi tobyrdyń ortasynda otyryp kúi tartpaǵan. Onyń shedevrleri ylǵi da ońashada týǵan kórinedi. «Súgirdiń keýdesi kúmbirlep ketti. Bastapqyda býnaq tolyq ainalǵanda, dombyranyń shanaǵynan «dóri-dóri-dai, dóri-dóri-dailaǵan» ókinishti ýhil shyqty. Baiaǵy ýhilder bunyń shiregine kelmeitindei. Súgir shekten tys qaitalap, sherli júrekti áldilep, sazaryp otyryp aldy. Sazarǵan bet birte-birte tepshi bastady. Kúishiniń didary shymyrlap, iyǵy qaita búlkildedi.
Kúishi ataýlyda basyr túisik bolmaq. Sol túisik Súgirdiń keýdesinde oqys oiandy. Endi shertis te, shymshys ta ózgerdi...»
Ábiken... «Kókeikestiniń» ózine kiristi. «Qosbasardai» tórt taǵandamai, jeti taǵan qaǵys bastaldy. Segizinshi qaǵys tómen qarai tarmaqtalyp, bastaýysh býynǵa erekshe bir kelisti kórik bitirdi. Ersili-qarsyly qaǵylǵan astyńǵy ishek «taý-taýý-taýlap» birazǵa sheiin qońyr qazdai qańqyldap turyp aldy. Alysqa ańqyldar armannyń iirim-iiriminde ústińgi ishek jibektei jumsaq ún qosyp, dybystar birte-birte jiilep, qosqabattanyp, neshe túrli sýret pen sezimdi sapyra bastady..» («Kókeikesti» )
Biz oǵan qatty tabynyp óstik, sodan bolar ol kezde áldekim bizge Táken áńgimelerinde de kemshilik bolady dese senbes edik. Bir-eki ret «Qaraoi» degen áńgimesin bizge daýystap oqytqany bar. Ózi bolsa ara-tura «ne deidi, solai deppin be, osy tusyn taǵy bir ret oqyshy» nemese «myna jerin qalammen belgilep qoi, keiin qaita qaraimyn» dep birde nurlanyp, birde surlanyp otyryp tyńdady. Mysaly, osy áńgimeniń bir jerinde «Mahambettiń sengen jany kóp te, senimin aqtaǵany az. Kózine shóp salǵandardy oiyna alǵysy da kelmeidi» degen joldar bar. «Kóke, kózine shóp salý degen turaqty sóz tirkesi áiel men erdiń ara qatynasyna bailanysty aitylmaýshy ma edi?»,– dep jasqana suraǵanym bar. Kókem «Turaqty sóz tirkesi degendi qai bilgish shyǵarǵan?» – dep murnyn ýqalap biraz únsiz otyrdy da: «Júgermek, senderdiń biletinderiń sol tósektiń mańy ǵoi baiaǵy», – dep keiidi. Sodan qaityp mundai áńgime aitpaityn boldym. Osy «kózine shóp salý» degen sóz basqa áńgimelerinde de jii kezdesedi. Qai-qaisysynda da «kóńilin qaldyrdy, renjitti» degen syńaida qoldanylady. Rasynda, sol tustaǵy kóp aǵalarymyzdan, ásirese, soǵystan buryn mektepke barǵandar arasynan qazirgi qazaq tiliniń morfologiialyq qurylym terminderin iaki sóz taptary attaryn nashar biletinderi men tynys belgilerdiń qoiylý tártibinen múlde habarsyzdaryn da kózimiz kórdi. Bir aǵamyzdyń etistik atty sóz tabynyń kósemshe, esimshe degen kategoriialaryn estip «mynaýyń «toqalsha», «qaimalsha» degen sekildi estiledi eken» – dep kúlgeni bar. Taǵy bir tusta kókemiz «Myń bir túndi» jatqa biletin haridy eske túsiredi» dep jazady. Hari dep «Quran Kárim» súrelerin jatqa biletin adamdy aitatyn sekildi edi, al «Myń bir tún» degen ári ketkende kórkem shyǵarma, beri salsa araptyń kóp ertegisiniń biri emes pe?» dep suramadym. «Sirek bitken biik qyzyl izenderdiń basy aralǵa uqsasa, aq seleýlerdiń úkisi jelbiregen jelkendi eske túsiredi». Eske túsirse túsirer, biraq kózge elesteý qiyn. Tirkes Mahambet óleńiniń negizinde jasalǵany kórinip tur, biraq durys qurylmaǵan sekildi. Mahambette «Arqanyń qyzyl izeni-ai, basy kúrdek, túbi aral» deidi. Táken kókemiz bolsa izenniń basyn (?) aralǵa, seleýdiń úkisin jelkenge uqsatady. Ol qandai jelken, álde jeken degisi keldi me eken? Qalai bolǵanda da kózge elestetý qiyn. Osy áńgimeniń basynda Qaraoidy «Ústinen qus ushpaityn shól oipań» dep sýretteidi. Hikaianyń aiaǵynda bolsa «Qaraoidyń ústinde kóńqarǵa men qyzǵysh ushyp júrdi» dep jazady. Qyzǵysh – shóldiń emes, kóldiń qusy. Taǵy da sol Mahambetke júginsek «Aý, qyzǵysh qus, qyzǵysh qus» dep bastalatyn óleńin eske alyńyzshy. «Kól qoryǵan sen ediń» demei me? Qyzǵyshtyń (oryssha – chibis) shólge qalai baryp qalǵany túsiniksiz. «Dóńder asatyn jolaýshy sýyt júrmeidi» dep te jazady. Osynyń durysy «dóń asatyn» emes pe? «Eki túie, bir bota men jalǵyz jylqy» degen joldardyń sońǵy sózi «jalǵyz at» emes pe? «Jalǵyz jylqyly kedei» demeidi, jalǵyz atty kedei deidi ǵoi. Kelesi bir bette «Bul kúnde bulaq, bastaýlary tartylǵan jailaý» deidi. Qaraoidaǵy qaidaǵy bulaq, qaidaǵy bastaý, aldynda ǵana ózi «ústinen qus ushpaityn shól oipań» demep pe edi? «Mahambet úi syrtynda uzatylatyn qyzdai uzaq turyp qaldy» dep jazady. Batyr Mahambetti («Bizge bitken bes erkektiń býy bar») uzatylatyn qyzǵa teńeý kelisip turǵan joq. «Nege ekenin qaidam, Qaraoidy ainalyp shyqpaq boldy» dep jazady. Dál osy tusta bul sóilemdi «nege ekenin kim bilsin» nemese «nege dúr» bastaǵan jón emes pe? Osy «nege ekenin qaidam» «Jiendik» atty áńgimesinde de júr. «Kók qarshyǵada»: «Aqan bul ýaqyttyń bárin dýmandy ótkizdi. Kún saiyn shaldyń qasyna aýyldyń selt eterleri ergishtep, qyrǵaýyl ilgen, qoian alǵan qarshyǵanyń qyzyǵyn kóredi» dep jazady. Búginde Kókshe mańynda qyrǵaýyl joq. Bálkim, bir kezderi bolǵan shyǵar. Zamanaýi ornitologtar qustaný ilimin jer jaǵdaiattarymen, aýa raiy, qorshaǵan orta erekshelikterimen sabaqtastyra zertteidi. Olardyń paiymdaýynsha Aqan ómir súrgen aimaqta qyrǵaýyl (fazan) ósedi degennen góri sańyraý qur (glýhar) nemese qur (teterev) ósedi degen senimdirek. Ǵalymdar tipti, qyrǵaýyldyń bul tóńirekte bir kezderi bolǵanyna da kúmán keltiredi. Qyrǵaýyl keibireýler jazyp júrgendei arǵy Altai taýlarynda da óspeidi. Óspegen de. Ol taýlarda ular bar.
Já delik, tyrnaq astynan kir izdep, bir bilgenin eki etip kórsetkisi keletin tyrashtyqtan aýlaq qonalyq. Jańylmaityn jaq bar ma? V. Belinskii «Gamlet. Shekspirdiń dramasy» (1838) atty eńbeginde on altynshy ǵasyr ádebietinde ózderi jańa ańǵarǵan, taqaýda bilgen jáitterin ózderi qyzyqtap kóp sózdilikke, myljyńdyqqa uryný keń etek alǵanyn kelekeleidi. Muny bizdiń qazaq «jańa kigen bóz kóilektiń de eki-úsh kúndik jeli bar» deidi. Aita berseńiz, osy taqylettes «áttegen-ailar» klassik jazýshylardyń shyǵarmalarynda da bar. Mysal kerek pe? A.S. Pýshkinniń «Sultan patsha týraly hikaiasyna» kóz júgirtińizshi:
Betsia lebed sred zybei,
Korshýn nosilsia nad nei.
***
Qalyńda qairan aqqý bulqynady,
Kezquiryq ilgisi kep umtylady.
(Aýdarma Amanhandiki).
Kezquiryq (qaraqus) aqqýdy ile almaidy, ilmek túgili mańyna da bara almaidy. Ol sý qusy emes, tipti, keide kólde de júredi degen kúnniń ózinde aqqý sekildi alyp qusqa túsýi úshin ol aqsuńqardai (krechet) qairatty, lashyndai (sapsan) aibatty bolýy kerek. Al qaraqus bolsa ornitologiialyq anyqtamalarda aitylatyndai, kóbinese ólekse, qalǵan-qutqan, baqa-kesirtke degen sekildilermen qorektenetin qus.
Osy taqylettes mysaldardy L.N. Tolstoidyń «Kazaktar», N.V. Gogoldiń «Taras Býlba» atty shyǵarmalarynan da kezdestirýge bolady. «Al balalar, kettik» dedi Býlba esik aldynda ertteýli attarǵa qarai bet alyp. Chortqa (Taras ózi minip júrgen jaraýdy osylai ataidy – E.R.) qarǵyp mingen sát arǵymaq arqasyna qona ketken jiyrma put salmaqtan beli qaiqaiyp baryp, ytyryla jóneldi» (Buny daǵy Amanhan myrzanyń tárjimasy dep bilgeisiz.) 20 put salmaq degen ne? Ol 320 killogramm degen sóz. Taras sumdyq semiz edi degenmen sonshalyqty aýyr bolýy múmkin be, múmkin degen kúnniń ózinde ony kóterip shabatyn at qandai boldy eken? Álbette, álemde talai qyzyq bar demekshi, Alla Taǵala adam balasyn ártúrli ǵyp jaratady. Tarihta Tarastan da aýyr adamdar bolǵan, áli de bar. Mysaly, Ginnestiń rekordtar kitabynda Djon Minnoh (1941-1983 j.j.) degen amerikalyq týraly aitylady. Ol 635 kilogramm salmaq tartqan kórinedi. Ony az deseńiz Kerol Ieger deituǵyn áieldiń salmaǵy 727 kilogramm tartyp edi degen derekti de osy kitaptan tabasyz. Biraq Taras bul tizimde joq. Osy hikaianyń taǵy bir jerinde Tarastyń eki ulyn iegine áli ustara timegen bozbalalar edi dep sýretteidi de, birazdan soń «Ostaptyń jasy jiyrma ekide» dep jazady. On úshte otaý iesi degendi qazaqy asyra silteý deiik-aq, biraq jiyrma ekidegi erkektiń saqal-murty bolmaýy múmkin be? Kóse bolsa qiiadaǵyny shalatyn qyraǵy Gogol ol jáili mindetti túrde aitar edi ǵoi.
Shekspir shyǵarmashylyǵynyń shyńy bop esepteletin «Daniia hanzadasy Gamlet» atty pesany bilmeitin kim bar? Bul adamzat tarihyndaǵy máńgi jasai beretin kórkem týyndy ekeni daýsyz. Baiqap qaraǵanǵa bunda da biraz kiltipan bar. Pesa bastalǵanda Ýitenbergte (Almaniia) oqyp jatqan jas hanzada ákesiniń janazasyna keledi emes pe!? Ol kezde jastar ýniversitetke on bes, on alty jasynda túsedi eken. Maqul delik. Bul eki aralyqta Klavdii (Klaýdiýs) patshanyń oń qolyna ainalyp úlgergen cheimbirlen lord (iaki búgingi tilmen aitqanda saraidyń is basqarýshysy) Poloniidiń (Poloniýs) ulynyń aty Laert (Laertes), qyzy Ofiliia (Ofiliýs). Ol qyzǵa Gamlet ǵashyq. Qaryndasyn raidan qaitarmaq bolǵan Laertes «Ol áli jas qoi» dep qashyrtady. Muny siz birinshi aktiniń úshinshi bóliminde estisiz. Osyndai jaqaýratpany óz qyzyna ózi jeńgetai bolyp júrgen (astaǵyfiralla!) cheimbirlen lordyńyz da tastiyqtaidy. Al besinshi aktiniń birinshi bóliminde kór qazýshy áke Gamlettiń budan attai otyz jyl buryn Norvegiia koroliniń shańyraǵyna qobyz tartyp, shaýyp alǵan kezi bala Gamlettiń dúniege kelýimen iaki týǵan kúnimen tuspa-tus kelip edi deidi. Demek bala Gamlettiń jasy on bes-on altyda emes, otyzda. Otyzdaǵy adam qalai jas bolady? Abai «Qartaidyq qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman» atty óleńin jazǵanda qyryqtyń ishinde emes pe edi? Gete Shekspirdi keremet qurmettegen. Shekspir týraly ataqty maqalasy, ókinishke qarai, qazaqshaǵa áli aýdarylǵan joq. Ony aitasyz, Shekspirdiń tolyq shyǵarmalar jinaǵyn qazaqshalaý da aldaǵy kúnderdiń enshisinde. Sol Gete myna jáitke nazar aýdarady. «Makbezs» (osy kúnge deiin orys fonetikasyna sáikes atalmysh pesany «Makbet» dep keldik, anyǵynda orystan ózge eýropalyqtardyń bári derlik ony Makbezs deidi. Shyǵys halyqtary da solai deidi) bir jerde bala emizip otyrdy dese, endi bir jerde ony pushpaǵy qanamaǵan áiel edi deidi.
Mysal kóp. Bir nárseniń basy ashyq. Osynyń bárin klassikterdiń qatesi degennen góri «batyr ańqaý, er kódek» ańǵarmai ketken tustary degen jón be eken? Baspanyń qatardaǵy qyraǵy kóz redaktory biletin, biletin hám túzetýge tiisti jáitterdi (Táken kókem mundaida «arzymaityn náste» dep sóileitin) azýy alty qarys klassikter bilmeidi degen sóz emes. Bálkim, ádebiet tanýshylarymyz ben synshylarymyz keleshekte buǵan bir termin oilap tabar, menińshe, bul alyptyń aiaq astyndaǵy shóp-shóńgege kózi túspeitini sekildi bir keshirimdi dúnie. Álbette, der kezinde túzelse, nur ústine nur.
Shertpe kúi demekshi... Táken týraly sońǵy kezde kóp jazyldy. Men únsiz qalyp kelemin. Asqar Súleimenov týraly da. «Ekeýine aramyzdaǵy eń kóp ergen sen ediń ǵoi, nege jazbaisyń?» dei-tuǵyn dostarymnyń bazynasy oryndy. Osy jerde Asekeńniń jubaiy Áliia Bópejanovanyń renjitin jóni de bar. Men jaza almai júrmin. Jurtqa uqsaǵyń kelmeidi... Taǵy da sol Jumeken marqumdy sál ózgertip aitqanda «Aǵa myqty, inisi nashar bolsa óstedi». Sol estelikshilerdiń birsypyrasy Tákeń men Asekeńdi sumdyq kúishi edi, shertpe kúidiń sheberleri edi dep te maqtap júr. Bul shyndyqqa janaspaidy. Olardy kúishi edi deý artyq. Ras, Asekeń salatyn Birjannyń «Temirtasyn» eshkim de qaitalai almai keledi. Hamań marqum (Hamit Erǵaliev) qazaqta tuńǵysh ret kúige sóz jazǵan aqyn. Onyń «Aijan qyzy» osyndai dúnie. Tákeńniń shertpe kúidi túsindirýi de sondai qubylys. Mázkúr janrdy kórkem ádebiette tap Tákendei búge-shigesine deiin aqtaryp jaza alǵan eshkim joq. Sóite tura kóptegen ártisterge «bir kitapty aiaǵyna deiin oqymaǵan qur keýde, jelikbas» dep qatty renjitin. Ánshilerdiń saýatsyzdyǵy, jasandy qylyqtary, ádep ahlaǵy týraly Máskeý ázilderin kóp bilýshi edi. Onyń, ásirese áiel ánshiler men ártisterdiń intellektýaldyq deńgei dárejesi týraly keide birjaqtylaý estiletin bailamdaryna ne sebep bolǵanyn men bilmeimin, jalpy áielder týraly Táken kókemiz basqasha oilady. Ol úshin kúi, naqty aitqanda shertpe kúi bir tóbe de, ónerdiń basqa salalary bir tóbe sekildi edi. Biraq ol áldekimderdei bireýdiń kúiin, bireýdiń ánin bireýge op-ońai teli salýǵa nemese tókpe kúi men shertpe kúidi qarsy qoiyp, sol arqyly el arasyna iritki salýǵa aralasqan joq. Qul kekshil bolady deidi kóne grek maqaly. Qulǵa bostandyqtyń keregi joq, onyń esil-derti kek qaitarý, ósh alý. Shertpe kúidiń uzaq jyldar shette qalýynan áldeqandai bir aramdyq, zymystan qastandyq izdeitin qulteke sózder, ásirese, sońǵy jyldary órship tur. Qazaqy nadandyq aramshóp siiaqty, otap tastaǵan saiyn qaýlap qaita ósedi.
Birde Shyǵarmashylyq úiinde jatqan Tákeńe shaqyrtpai bardym. Ol kezde bizder aǵalarymyzdyń úiine ylǵi da shaqyrtpai baratyn edik. Tákeń (shamasy Asqar Súleimenov ákelgen bolsa kerek, sebebi mundai sulý dúnieler tek Asekeńde bolatyn) ádemi qara dombyrany shertip otyr eken. Shynyn aitqanda, shertip otyr degen aty ǵana, qaýqary qashqan saýsaqtar iilip búgilgisi kelmeidi, saýsaqtar kúishige, kúishi saýsaqtarǵa baǵynbai únsiz arbasyp, ishtei tiresip otyrǵan sekildi. Esime onyń Qasym Amanjolovtyń dombyrasyna arnaǵan «Dombyra qairan, qalypsyń qańsyp» dep bastalatyn óleńi tústi... Súkeńniń «Bozingeni» qudyqqa jete almai orta jolda tórt tabandap qalǵan...(«Oǵan osy kúidiń basy unaidy. Dirildei dóńgelenetin býnaq qýalai soqqan qońyr jeldi elestetse, qaiyrmasy sol jeldiń ýildegen úhilene uqsaidy. Ókinishtiń lázzáti júrekti áldileidi». «Telqońyr») Kenet Tákeń dombyrany tastai saldy da, qarshyǵadai silkinip, kúidiń jalǵasyn «trái-tái, tráilim-tái-tái» dep «aýyzsha» tarta jóneldi. Qara dombyra sulyq jatyr. Ózi aitpaqshy «suraý belgisindei iilip otyrǵan ashań aqyn» men esil dombyranyń osy beinesin men keiin, arada qanshama jyl ótken soń esime aldym. Ol bylai bolyp edi. 1995 jyly Semeide, Shyńǵystaýda ótken Abaidyń 150 jyldyq mereitoiy kimniń jadynda nesimen qalǵanyn bilmeimin, meniń kóz aldymnan ketpeitin bir sýret alaman báigeden birinshi bop kele jatqan jiren attyń márege jete bere qulaǵan sáti. Dálirek aitqanda, sol mezet atshabar bala júiriktiń júgenin sypyryp alyp, márege qarai jaiaý júgirgeni. Qairan tulpar «qaiteiin, qaraǵym. Meniń halim osylai boldy, men jete almadym, sen jet, qarailama maǵan» degendi únsiz uqtyryp, eki kózden jas parlap jatqan jerinde qala berdi. Quldyrańdap, qulap súrinip bara jatqan qalqa bala márege jetkenshe sol jolǵy Tákeńniń tizesinde únsiz sulap qalǵan qara dombyra men «aýyzsha tartqan kúii» tilimniń ushynan ketpei qoiǵany (Sol balanyń kóz jasyna qalyp, báigesin bermei qoiǵan qazylarǵa ne degen raýa? Ol qazaqtyń ejelden bar dástúrin qaitalady emes pe? Al biz oǵan rahmet aitýdyń ornyna aldyn ala daiyndalǵan stsenariidi buzdy dep kústánaladyq. Iá... súiegi temirden jaratylǵandai qanshama qatty bolsa da, er kisiniń ońasha qalǵan bir sátterde ózinen ózi bosap, kóz jasyn syǵyp alatyn kezderi bolady. Besikten beli shyqpai jatyp ádiletsizdiktiń oryna túsken esil de ǵana balapan qaida júr eken búginde. Men seni esime jii alatyn bop júrmin, qalqam...)
Tákeńniń poeziia týraly tanymyn klassikalyq orys ádebieti mektebindegi ádebiettaný soqpaqtarynan tabamyz. Meniń tuńǵysh kitabym týraly pikir aitqan aǵalarymyz kóp boldy. Qai-qaisyna da rahmet. Maqtaý-marapattardy qoia turalyq. Onyń kóbi, menińshe, jańa talap, jas balanyń kóńilin jyqpalyq degen aǵalyq janashyrlyqpen aitylǵan sekildi. Arasynda synaǵany, shyndyqty aitqany Táken edi. «Beiýaq kórgen túsińdei» degen jolymdy oqyp: «Qazaq beiýaq uiyqtamaidy, ol jaman yrym, uiyqtamaǵan adam qalai tús kóredi, sender salt-dástúrdi, tanym-túsinikti bilmeisińder», – dedi. Birde kesh bata barsam, esigi ashyq, qonaqtan kesh kelse kerek, bólmesinde uzynnan túsip uiyqtap jatyr eken. «Beiýaqtaǵy uiqy degen osy ǵoi» dep kúldim. Biraq ózine aitpadym. Meniń óleńderime qatysty taǵy bir qadap aitqan syny mynaý boldy: «Shyraq, teriskeidiń eli sózdi tolyq aitady, kúngeilikter sóz aiaǵyn jep qoiady. Mysaly, «bolyp» demeidi «bop» deidi, «kelip» demeidi «kep» deidi. Sen osy «bop» pen «kepti» azaitqanyń jón. Sosyn «baratqan» degeniń ne sóz? Osynyń durysy “bara jatqan ǵoi”. Men durys aitylǵan, jónimen aitylǵan syndy ishtei moiyndap tursam da «kóke, «barý» basqa, «jatý» basqa emes pe?» dep qaljyńǵa salyp kórip edim, kókem renjip, birden tyiyp tastady. «Sender, keiingi jastardy aitam, úlkeniń bar, kishiń bar, qyljaqqa úiirsińder, óspei, ónbei júrgenderiń de sodan» dep bastap, biz kánigi dep sanaityn jazýshylardyń shyǵarmalarynan biraz mysaldar keltirdi. Ol jiyrmanyń ishindegi bizben qyryqtyń qyrqasyndaǵy aǵalarymyzdy shatastyryp otyratyn. Men áste, «bulardyń maǵan ne qatysy bar» degen syńai tanytyp, selqostaý tyńdap otyrsam kerek, sálden keiin maǵan qaita shúilikti. «Myna maqtap júrgenderdiń bárine senetin siiaqtysyń, shalalyq degen sol, shyraq. Menen maqtaýdy kóp estigen eshkim joq. Kórip otyrsyń ǵoi, aqyr aiaǵynda jalǵyz qaldym»,– dep sóz aiaǵyn Shymkenttiń áigili maqamymen sybap baryp bitirdi. Shymkentshe boqtaýdyń talai «sheberi» bar shyǵar, biraq tap Tákendei sóz basyndaǵy «sh» árpimen ózi qosyp alatyn sóz ortasyndaǵy «sh» árpine erekshe ekpin túsire, daýyssyz dybysty daýystyǵa ainaldyra boqtai alatyn qazaqty áli kezdestirmedim. Bul qazirgi qazaq tiliniń jyldar boiy zerttelip, qalypqa túsken singarmonizm (úndestik) zańyn bir-aq sátte joqqa shyǵara salatyn ekpin edi. Murynyn ýqalap-ýqalap alyp, áldebir tájik jazýshysyn maqtady. Áldebir qazaqtarǵa tiisti. «Erteń men ólgen soń qazaq sózine ie bolatyn eshkim joq» degenin sol joly tuńǵysh ret estidim.
Ol qazaq poeziiasy qatty damydy, proza kenjelep qaldy degen pikirdiń halyq arasynda endi aityla bastaǵan kezi ǵoi, buǵan kókem úzildi-kesildi qarsy boldy. Ózi tustas aqyn aǵalarymyzdyń kitaptaryn jáne belgili bir kisilerdiń jyrlaryn synap-minep, kelemejdep, «ósip ketken óleńimiz osy ma sonda» dep otyrǵanyn talai kórdik, ásirese, tórt-bes aqyn aǵalarymyz týraly pikiri óte nashar boldy, nege sonsha shúilikkenin men bilmeimin. Anyǵynda olar tap Táken kókem aitqandai tómen aqyndar emes edi... Ol kezde biz kóp nárseni bilmeitinbiz, aidap salý, arandatý, aldaý, ótirik ýáde berý degenderden beihabar jasóspirim jańa aqyndar edik... Bizder, jastar, bólmesine saý etip kirip barǵanda jylystap shyǵyp bara jatatyn keibireýler boldy, olardyń birazy áli de tiri, birazy marqum bop ketti, solarmen suhbattan soń ásheiinde úiden shyqpaityn Tákeń mindetti túrde Jazýshylar odaǵyndaǵy jinalystarǵa qatysyp, sóz sóileitin. Osyndai qylyqtaryna sońyra qatty ókingen kezderin de bilemiz. Mysaly, Tahaýi Ahtanovqa tiiskeni úshin keiin ózin-ózi kústánalap, arandatqan «prozashy inilerin» sybap júrdi. Al «Jazýshy» baspasynyń redaktorlaryn orynsyz renjitkenine («aldap soǵyp, aqshalaryn qaǵyp aldym itterdiń» degeni esimde) birde opynsa, ile-shala «joq, olardyń ózine sol kerek» dep qaita shiryǵyp otyrǵanyna da kýá bolǵanbyz. Biz mundai las nárselerden aýlaq óstik. Áńgime ne týraly, qandai aqsha, kimnen aldy, nege aldy, bilmeimin. Bul jáitti eske almai attap ketýge de bolar ma edi, aldap aqsha alý Tákenniń qolynan keletin is emes ekenin aitqym keldi.
«Orysta jalǵyz aqyn, qazaqta da jalǵyz aqyn bar. Qalǵany poddelkalar» deitin qolyn siltep. Orystaǵy aqyny M.Lermontov, qazaqtaǵy aqyny, ekibastan Abai. Lermontovty nege erekshe jaqsy kóretinine ol kezde qyzyqpappyz. Maǵan «Jalyqtym da, – jabyqtym da» dep bastalatyn óleńiniń aýdarmasyn syilaǵan bolatyn. Aibaq-saibaq qolmen jazylǵan sol bir paraq qaǵazdy taba almai kelemin. Bálkim, keiin qaǵazdardyń arasynan shyǵyp qalar. “Ia k odinochestvý privyk // Ia b ne ýmel ýjitsia s drýgim // Ni s kem v Otchizne ne proshýs // Nikto o mne ne pojeleet”. Eseigen saiyn júrip ótken soqpaqtaryńdy oisha qaita shiyrlaǵandy unatasyń, sondaida buryn ańǵarmaǵan jáitteriń jarq etip jańadan ashylatynyn keiin bilip júrmiz ǵoi. Lermontovtyń «Stansylaryndaǵy» osy shýmaqty, álbette, buryn da oqydyq, biraq qansha ret attap ótip nemese syrǵytyp óte shyqtyq deseńizshi. Táken aǵa týraly esteligimizdi aiaqtar tusta «osy kisi Lermontovty nege júdá qatty unatty eken» degen oi kelip, qaita qarap shyqqanda kókem aitatyn baiaǵy sózdiń jany bar ekenine kózimiz jetkendei boldy. Lermontov rasynda jalǵyzdyqtyń aqyny. Tasyń órge domalap, shalqyp-tasyp turǵanda bul oqylmaityn aqyn. Eki óleńinen keiin-aq jalyqtyra bastaidy. Ol qorlanǵandar men qor bolǵandardyń aqyny. Janyńa serik bolatyn, taptyrmas, aldamas, satpas, shyn dos bolatyn aqyn Lermontov qana. Esil Táken... Kezinde Lermontov týraly Belinskii «Bul ózi basqa bir dáýirdiń aqyny» degen qorytyndy jasaǵan. Bálkim, Táken kókemiz ótken zamannyń sal-serileri týraly jazǵanda sol zamanda týmaǵanyna qatty ókinip otyrǵan da bolar, álde solardyń bizdiń kezimizde týmaǵanyna qýandy ma eken? M.Lermontovtyń «Odinok ia net otrady, steny golye krýgom» degen joldaryn oqyǵan saiyn kókemdi oilaimyn. Men tamasha aqyn Amanhan Álim týraly maqalamda Táken aǵamyzdyń aqyndyǵy týraly bolǵan bir keleńsiz áńgimeni mysalǵa keltirgem. «Qysyr sóz kúlmekke jaqsy» dep, qaljyńǵa bura salǵanmen kókemizdiń ózi týraly «Men, asyly, mádenietti aqyndar sapyndamyn. Mendeiler qazaqta az» degeni oilantady. Bul da zerttelmei jatqan salanyń biri. Abai týraly «Jumbaq jan» atty monografiiasy da, Qasym Amanjolov haqyndaǵy maqalalary da bólek áńgimeniń taqyryby. Ásirese, Abai óleńderine taldaýy keleshek ǵalymdaryn bul taqyrypqa talai márte oraltary anyq.
Táken qaitqaly da talai jyl ótipti. Biz biletin Táken týraly áńgime bir tańǵa bitpeidi. Biraq, munyń tań qalatyn nesi bar, ár urpaq óziniń Tákenin ashady. Ár býyn kókem salǵan súrleýlerdi jańasha tanidy, basqa tustan kelip tabady. Jańǵyra bermek, jasara bermek, jańara bermek dúnie...
Esenǵali Raýshanov,
Memlekettik syilyqtyń laýreaty
«Túrkistan» gazeti
