"ەڭبەك ادامى" بەينەسٸ قالاي ناسيحاتتالىپ جاتىر?

فوتو: egemen.kz

ەڭبەك ادامى ۇعىمى كەڭ ماعىنادا قولدانىلاتىن ۇعىم. بۇل ۇعىم بەلگٸلٸ بٸر سالانىڭ, كەسٸپتٸڭ نەمەسە ٶنەردٸڭ دامۋىنا جانىن سالىپ, ادال ەڭبەگٸمەن ٷلەس قوساتىن ادامداردى سيپاتتايدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا "ەڭبەك ادامى" بەينەسٸ قالاي ناسيحاتتالىپ جاتىر? 

بٷگٸندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تٷرلٸ سالالارىندا 9,2 ملن ادام ەڭبەك ەتٸپ, ەلدٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ جٷرگەن بولسا, ولاردىڭ ٸشٸندە 7 ملن ادام (ەكونوميكادا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 75,9%) جالدامالى جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. ولاردىڭ ٶز ەڭبەگٸنە ساي جالاقىسىن الىپ, كٷنكٶرٸسٸن قامتاماسىز ەتۋٸ مەملەكەتتٸڭ موينىنداعى مٸندەت, ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. مىسالعا بيىلعى جىلدىڭ 2 توقسانىندا بٸر عانا تٷركٸستان وبلىسىندا ورتاشا اتاۋلى ايلىق جالاقى 324 470 تەڭگەنٸ قۇراعان. ەلدەگٸ ايلىق جالاقىسىنىڭ ورتاشا مەنٸ ٶتكەن جىلدىڭ وسى ۋاقىتىمەن سالىستىرعاندا 10,3%-عا ٶستٸ. دەسە دە تٷركٸستان وبلىسى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ بويىنشا ەلدەگٸ الدىڭعى قاتارداعى ايماقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. دەگەنمەن دە مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸنە قاراي ونىڭ شەشٸلۋ جولدارى دا بارىنشا ٸزدەستٸرٸلٸپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.

ەڭبەك ادامى دەگەنٸمٸز, ەڭ الدىمەن, تازا, ادال جۇمىس ٸستەيتٸن, ٶز ەڭبەگٸن ماڭداي تەرٸمەن تاباتىن كٸسٸ. ول ٶز ٸسٸنە جاناشىرلىقپەن قارايدى جەنە ونى بار ىنتا-جٸگەرٸمەن ورىندايدى.

«ەڭبەك ادامى» يدەولوگييا رەتٸندە جٷرگٸزٸلۋٸ جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋ مەسەلەسٸ تٷركٸستان وبلىسىن دا اينالىپ ٶتٸپ جاتقان جوق. اتالعان وبلىستا جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ جەنە جۇمىسسىز جاستار سانىن ازايتۋ بويىنشا بٸرقاتار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. وبلىستا جاستاردى مەملەكەتتٸك باعدارلامامەن قامتۋ, جاس كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋ, «كەسٸپتٸك باعدار بەرۋ» بويىنشا جۇمىستار, «سەرپٸن» باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋ, ٶڭٸردەگٸ جاستار ساياساتىن دامىتۋ جەنە تەجٸريبە الماسۋ ماقساتىندا جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.

«اۋدان, قالالىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىندا بٸرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. ەسٸرەسە, جۇمىس جٷرگٸزۋ بارىسىندا باستى باسىمدىق جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىنا اۋدارىلدى. باستى ماقسات – جۇمىسسىز جاستار سانىن ازايتۋ. وسى ماقساتتا ٶڭٸردە كەسٸپتٸك بٸلٸمٸ جوق جەنە جۇمىسسىز جٷرگەن جاستارعا قولداۋ كٷشەيتٸلٸپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا بەلسەندٸ كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ, ٶزگە دە قولداۋ شارالارى قولعا الىنۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا NEET ساناتىنداعى جاستار ٷلەسٸن ازايتۋ ماقساتىندا ەلەۋمەتتٸك قولداۋ, بٸلٸم الۋعا جەنە جۇمىسقا ورنالاسۋعا كٶمەك كٶرسەتۋ بويىنشا جٷيەلٸ شارالار قابىلدانۋى تيٸس, – دەگەن بولاتىن تٷركٸستاندا ٶتكەن جيىنداردىڭ بٸرٸنشدە وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ب. تەجٸباەۆ.

«ەڭبەك ادامى» بەينەسٸن ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزى قانداي?

بٷگٸنگٸ كٷنٸ ارزان اتاق, جەڭٸل اقشانىڭ ناسيحاتى قاتتى جٷرٸپ, ەلدٸ ەلٸتەتٸن سونداي جارنامالار كٶبەيٸپ, الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تٷسٸپ جاتقاندار دا, اۋادان اقشا جاساپ جاتقاندار دا بارشىلىق. وسىندايدا مەملەكەتتٸ شىن كٶتەرەتٸن, ەلدٸڭ ٶركەندەۋٸنە, قوعامنىڭ دامۋىنا ٷلەس قوساتىن جەل اقشا ەمەس, جەڭٸل جۇمىس ەمەس, ەڭبەك جەنە «ەڭبەك – بەرٸن دە جەڭبەك» ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ, حالىققا ناسيحاتتاۋ, ساناسىنا سٸڭٸرۋ ماڭىزدى بولىپ تۇرعانى راس. ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «حايپ» جاساپ تانىمال بولامىن دەپ, ۋاقىتىن سارپ ەتٸپ جاتقان بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر مەن ويىنقۇمارلىقتىڭ سوڭىنا تٷسٸپ, تاعدىرىن تەلكٸ ەتٸپ جاتقان قانشاما جاسى دا جاسامىسى دا كٶپ ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. 

وسى مەسەلەلەردٸڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, «ەڭبەك ادامى» بەينەسٸن ناسيحاتتاۋ جاي سٶز ەمەس, ٶزەكتٸ مەسەلە, ماڭىزدى سۇراق ەكەنٸن تٷسٸنەسٸڭ. 

ەڭبەك ادامى تەك اۋىل شارۋاشىلىعىندا, مال شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدارمەن شەكتەلمەيدٸ. بۇل ۇعىم كەز كەلگەن سالادا شىن جٷرەكپەن, ادال ەڭبەگٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدارعا قاتىستى قولدانىلۋى كەرەك. جازۋشى, اكتەر, ٶنەر ادامى نەمەسە باسقا دا كەسٸپ يەلەرٸ بولسىن, ەگەر ولار ٶز ٸسٸن شىنايى سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن جەنە ەڭبەكقورلىقپەن اتقارسا, ولاردى دا ەڭبەك ادامى دەپ اتاۋعا بولادى.

بۇرىنعى كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە ەڭبەك ادامى ۇعىمى كەڭٸنەن قولدانىلىپ, ول كەزدە بۇل اتاق ٷلكەن مەرتەبەگە يە بولاتىن. تەۋەلسٸز قازاقستان كەزەڭٸندە دە بۇل ۇعىم ٶز ماڭىزىن جوعالتقان جوق جەنە بٷگٸنگٸ كٷندە دە كەز كەلگەن سالادا ادال ەڭبەك ەتەتٸن, ٶز ٸسٸنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىن ادامداردى ەڭبەك ادامى دەپ قۇرمەتتەۋگە بولادى جەنە ولار ٶز ەڭبەگٸنە ساي ەڭبەكاقىسىن دا الىپ وتىر.

“بٸز قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا قۇرمەت كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك”

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, مەملەكەت باسشى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كەسٸبيلٸك پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن ىلعي ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ. ول ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى ٷشٸن ەڭبەكقور جەنە كەسٸبي ماماندار قوعامداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە باعالانۋى كەرەك ەكەنٸن ايتقان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى وسىنداي ادامدار ەلدٸ گٷلدەندٸرٸپ, ٶركەندەتەتٸنٸن باسا ايتتى. 

پرەزيدەنتتٸڭ «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت. بٸرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلٸ قوعام» اتتى جولداۋىندا ەڭبەكقور ادامنىڭ قادٸر-قاسيەتٸ جوعارى ەكەنٸن جەنە ولاردى باعالداۋىمىز كەرەك ەكەنٸن ايتىپ, ەلٸمٸز سولاردىڭ ارقاسىندا دامىپ جاتقانىن ايتىپ ٶتتٸ. 

«ەلٸمٸزدە ەڭبەكقور ادام, كەسٸبي مامان ەڭ سىيلى ادام بولۋعا تيٸس.  وسىنداي ازاماتتار مەملەكەتٸمٸزدٸ دامىتادى. مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا جەنە «جاستار رۋحىنىڭ» سەزٸندە بۇعان ارنايى توقتالدىم. بٸز قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا قۇرمەت كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. قانداي كەسٸپپەن اينالىسساڭ دا, ونى ساپالى اتقارۋ ماڭىزدى. جاستار ناقتى بٸر ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن جەتٸك بٸلۋگە ۇمتىلعانى جٶن. ٶز سالاسىنىڭ شەبەرٸنە ەردايىم سۇرانىس بولادى. ٶسكەلەڭ ۇرپاق قازاقستاندا عانا ەمەس, ٶزگە ەلدەردە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك. كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارى شەتەلگە بارىپ, جۇمىس تالعاماي ەڭبەك ەتٸپ جاتىر. ولار بٸزدٸڭ ەلدە دە ٶتە جاقسى تابىس تاۋىپ جٷر. دەل وسىنداي جانداردان ٷلگٸ الۋ كەرەك. شىن مەنٸندە, ەڭ باستىسى – ادال ەڭبەك. بٸز مۇنى جەتە تٷسٸنەتٸن ۇرپاق تەربيەلەۋگە تيٸسپٸز. يدەولوگييا جۇمىسىندا وسىعان باسا مەن بەرگەن جٶن», – دەدٸ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە. 

پرەزيدەنتتٸڭ بۇل سٶزدەرٸ حالىقتى ەڭبەككە جەنە كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا شاقىرۋدىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.

بٷگٸندە قازاقستاندا «ەڭبەك ادامدارى» قاتارىنا كەسٸپكەرلەردٸ دە جاتقىزۋعا بولادى. ولار ٶز ەڭبەكتەرٸمەن, تالماي جۇمىس ٸستەۋ ارقىلى تابىسقا جەتٸپ, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كٷشتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلىپ وتىر. كەسٸپكەرلەر ٶز ٸسٸن دامىتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا ٷلەس قوسىپ جاتىر دەسەك ارتىق ايتپاعانىمىز بولار. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەگٸ مەن كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸگٸ قوعام تاراپىنان جوعارى باعالانۋى تيٸس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ جەنە رەفورمالار اگەنتتٸگٸنە قاراستى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا ەلٸمٸزدە بٷگٸندە 2,2 ملن ادام (ەكونوميكادا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 24,1%) ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىعان كٶرٸنەدٸ. كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دامۋى ەلدەگٸ ورتا جەنە شاعىن بيزنەستٸڭ ٶركەندەۋٸنە ىقپال ەتەدٸ, ول ٶز كەزەگٸندە ەل ەكونوميكاسىن كٶتەرٸپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جەنە ٶندٸرٸستٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسادى.

تەۋەلسٸز قازاقستاندا ەڭبەك كٷنٸ 20 رەت اتاپ ٶتٸلدٸ

ايتا كەتەيٸك, قازاقستاندا ەڭبەك  كٷنٸ تويلانادى. ول قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭعى جەكسەنبٸسٸ. بيىل كٷزدە ەلٸمٸزدە ەڭبەك كٷنٸن 21-شٸ جىل اتاپ ٶتكەلٸ وتىرمىز. وسى اتاۋلى مەرەكەنٸ تويلاۋدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, قاراپايىم جۇمىسشى ماماندىقتاردىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ بولىپ وتىر. وسىمەن قاتار قازاقستانداعى جاس ازاماتتاردى ەڭبەككە باۋلىپ, ولارعا ەڭبەكتٸڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن دە وسى اتاۋلى كٷننٸڭ مەنٸ زور. وسىمەن-اق ەلدەگٸ ەڭبەك ادامىنىڭ قالاي باعالاناتىنى, قانداي قۇرمەتكە يە ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولاتىن شىعار. 

سونىمەن قاتار تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايىت, ەل پرەزيدەنتٸ جىل سايىن ەڭبەك ادامدارىن وسى مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, ٶز تٸلەگٸن جولدايدى. ول ٶز سٶزٸندە «ادال ازاماتقا» تەن قاسيەتتەر رەتٸندە ەڭبەكقورلىق, ٸسكەرلٸك, جاۋاپكەرشٸلٸك, بٸلٸمپازدىق جەنە جاقسىدان ٷيرەنۋ, جاماننان جيرەنۋ سەكٸلدٸ اسىل قاسيەتتەر اتاپ ٶتٸپ, وسىنداي قاسيەتتەرٸ بار ەڭبەك ادامدارى ەردايىم قوعامنىڭ نازارىندا بولۋى تيٸس, ال جاستار ولاردىڭ ٷلگٸسٸمەن ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك ەكەنٸن ايتتى. 

«بۇل – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇراقتى دامۋىنا جاسامپاز ٸسٸمەن ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقان ناعىز ەڭبەكقور جانداردى ۇلىقتاۋعا ارنالعان ماڭىزدى مەرەكە. ولار تۋعان ەلدٸڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن كٷن سايىن تىنباي ەڭبەك ەتٸپ, وتانشىلدىقتىڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ جٷر», -دەگەن ەدٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ازاماتتاردى ەڭبەك كٷنٸمەن قۇتتىقتاۋىنداعى سٶزٸندە.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە ەگەر ادام قانداي دا بٸر نەتيجەگە جەتكٸسٸ كەلسە, تابىستى, جاسامپاز بولعىسى كەلەتٸن بولسا, ول مٸندەتتٸ تٷردە ەڭبەكقور بولۋى تيٸس ەكەنٸن ايتادى.