ەلوردادا ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانادا «ەر ەدٸگە - نوعايلى دەۋٸرٸنٸڭ جىرى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
اقتٶبە وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق جيىندا «ەدٸگە» تۇلعاسىنىڭ تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ ورنى مەن ماڭىزى تالقىلاندى.
«ەر ەدٸگە – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, كٶپتەگەن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەسٸندە عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان ەڭ قادٸرلٸ, ەڭ قۇرمەتتٸ, ەڭ كٶپ تاراعان جىرلاردىڭ بٸرٸ. ەدٸگە بي – تاريحتا بولعان ادام. نوعاي ورداسى قۇرىلعان كەزدە وسى وردانىڭ بيلەۋشٸسٸن حان ەمەس, بي دەپ اتاعان. بيدەن كەيٸنگٸ تۇلعانىڭ اتى - نۇرادىن بولعان. نۇرادىننان كەيٸنگٸ لاۋازىم – كەيقۋات بولعان. كەيٸن وسىلاردىڭ بارلىعى ەلدٸڭ ساناسىندا تٷرلٸ داستاندار, جىرلار رەتٸندە قالىپ وتىرعان. سٶيتٸپ, حالىقتىڭ ولارعا دەگەن قۇرمەتٸ كٶپتەگەن ميفتٸك سارىندارمەن, فولكلورلىق جٷيەلەرمەن, ەسٸرەلەۋمەن ٷلكەن داستاندارعا اينالىپ وتىرعان. بٸراق بەرٸنٸڭ تٷپ قازىعى – نوعاي ورداسىنىڭ ۇلىس بيٸ ەدٸگە جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
الداعى ۋاقىتتا ەر ەدٸگە مەن ونىڭ تٸكەلەي ۇرپاقتارىنا قاتىستى جىرلاردى بٶلەك دەربەس جيناق ەتٸپ شىعارۋ كەرەك. جەنە قىرىمنىڭ قىرىق باتىرلارىنا كٸرەتٸن جەكە باتىرلاردى جەكە جيناقتاساق, جٷزگە جۋىق باتىردىڭ ٶمٸر تاريحى, داستاندارى شىعا كەلەيٸن دەپ وتىر. ولاردىڭ كلاسسيكالىق نۇسقالارىن ورىس تٸلٸنە, قاجەت جاعدايدا اعىلشىن تٸلٸنە دە اۋدارىپ باستىراتىن زامان كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, ححٸ عاسىرداعى قازاقتاردىڭ ۇرپاعى ۇلى بابالارىنىڭ باتىرلىق رۋحىندا تەربيەلەنۋٸ كەرەك. قازاقستاندىق پاتريوتيزم وسىنداي جوبالاردان باستالادى», - دەدٸ قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كونفەرەنتسييانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا.
سونىمەن بٸرگە, اتاقتى جىراۋ, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى الماسبەك الماتوۆ «ەر ەدٸگە - نوعايلى دەۋٸرٸنٸڭ جىرى» مۋزىكالىق البومىن قالاي شىعارىلعانى تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
«بۇل البوم – كٶپ ۋاقىت ٸزدەنٸستٸڭ نەتيجەسٸندە, جان-جاقتى زەرتتەلٸپ بارىپ قولعا الىنعان كٷردەلٸ جۇمىس بولدى. سەبەبٸ «ەر ەدٸگە», «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» داستاندارى كٸتاپ كٷيٸندە توم-توم بولىپ سٶرەدە تۇراتىن. جىرشى-جىراۋلارىمىز ونى جىرلاۋعا دايىن بولمادى. سوندىقتان, 1998 جىلى «دەستٷرٸ ٶنەر, جىر» ماماندىعىنىڭ مەملەكەتتٸك ساندارتى جاسالىپ, جوو-دا ارنايى ماماندىق رەتٸندە اشىلدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ونى بٸتٸرگەن مامانداردىڭ الدى ٶنەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولىپ, جوعارى دەرەجەگە جەتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا اعا بۋىن جىراۋلار ٸشٸندە جيەنباي جىراۋدىڭ نەمەرەسٸ بيداس رٷستەمبەكوۆتٸڭ جاسى 70-كە تايادى. ورتا بۋىندار 30-40 جاس شاماسىندا, ال سوڭعى ورىنداۋشىلارىمىز – 18-20 جاستاعى ستۋدەنتتەر. دەمەك, دەستٷرلٸ ٶنەر ماماندىعىنىڭ جوو-دا وقىتىۋى, كەسٸبي مامان رەتٸندە ەزٸرلەنۋٸ – 550-دەن استام باتىرلىق جىرىمىزدى حالىققا رۋحاني بايلىق نەگٸزٸندە ۇسىنۋعا دايىن دەگەن سٶز.
موڭعولييادا 13-عاسىردا جازىلعان «جاڭعىر» جىرى 14 مىڭ جول ەكەن. سوعان ۇلانباتىرعا ونىنشى سيمپوزيۋم شاقىرىپ وتىر. تٷركييانىڭ بولۋ قالاسىندا كٶرعۇلى ەپوسىنىڭ 12-شٸ سيمپوزيۋمى ٶتٸپتٸ. ال بٸزدە 550-دەن استام ەپوس بار دەپ وتىرمىز. ونىڭ ەرقايسىسىنا قانشالىقتى دەڭگەيدە عالىمدار كەرەك, ونىڭ رۋحاني كەڭٸستٸككە شىعۋى ٷشٸن جاسالاتىن ٸستەر الدىمىزدا تۇر. بٷگٸندە 10 كٷيتاباققا كٶشٸرٸلگەن جىر تەحنولوگييالىق جابدىقتارمەن قارۋلانىپ, ەلەكتروندى وقۋ قۇرالدارىمەن, قالا بەردٸ ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ مۋزىكالىق مۇراسىنا قوسىلاتىنداي جاعداي جاسالۋى كەرەك», - دەيدٸ الماسبەك الماتوۆ.
ٶز كەزەگٸندە حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دارحان قىدىرەلٸ بٷگٸنگٸ شارانىڭ تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸنە ارنالۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتتى.
«سەبەبٸ ەدٸگە» جىرى – رەپرەسسيياعا ۇشىراعان, تەۋەلسٸزدٸك ارقىلى عانا بٸزبەن قاۋىشقان تاعدىرلى جىر دەۋگە بولادى. «ەدٸگەگە», تاتاردىڭ, نوعايدىڭ, قاراقالپاقتىڭ «ەدٸگە» جىرلارىنا دا مەسكەۋ رەسمي تٷردە تىيىم سالعان. تٸپتٸ قاراقالپاقتىڭ اتاقتى ەربولات جىراۋى 1938 جىلى 76 جاسىندا «ەدٸگەنٸ» ايتقانى ٷشٸن ازاپتاپ ٶلتٸرٸلدٸ. ال 1947 جىلى سول كەزدەگٸ قازاقستان باسشىلىعى دا ٶرەسكەل قاتەلٸكتەر جٶنٸندە ارنايى قاۋلىسى شىققان. سول ٷشٸن «ەدٸگە» شاڭ باسىپ ارحيۆتەردە قالعان. ەرينە, «ەدٸگە» تۋرالى ەلكەي مارعۇلان, مۇحتار ەۋەزوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ سىندى عالىمدار ايتقان. بٸراق, ونىڭ ۇلتپەن قاۋىشۋى تەۋەلسٸزدٸگٸك ارقىلى عانا مٷمكٸن بولدى. بۇل جۇمىستىڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعىنا ارنالۋىندا ٷلكەن سيمۆوليكالىق مەنٸ بار», - دەپ اتاپ ٶتتٸ دارحان قىدىرەلٸ.
ايتا كەتەيٸك, كونفەرەنتسيياعا سەنات پەن مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرٸ, مەملەكەتتٸك ورگاندار-دىڭ, بەلگٸلٸ عالىمدار مەن شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, تاريحشىلار, اقىن-جازۋشىلار, اتاقتى جىرشى-جىراۋلارىمىز, ٶلكەتانۋشىلار, «ەدٸگە», «قازاق ەپوس» قوعامدىق قورلارىنىڭ جەنە باق ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
ايتا كەتەيٸك, كونفەرەنتسييا بارىسىندا «ەر ەدٸگە - نوعايلى دەۋٸرٸنٸڭ جىرى» مۋزىكالىق البومى شىعارىلدى. جيناققا «ەدٸگە باتىر» ەپوسى, مۇرىن جىراۋ نۇسقاسىنداعى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جەنە «قاراساي-قازي» داستانى (قايروللا يمانعاليەۆ نۇسقاسى), جەنە باسقا دا ەل اراسىندا كەڭٸنەن جىرلانىپ جٷرگەن كٶلەمدٸ داستاندار ەنگەن. جالپى سانى 40-تان استام جىرشىدان 60 ساعاتتىق جىر جازىپ الىنعان.
