Elordada Ulttyq akademiialyq kitaphanada «Er Edige - Noǵaily dáýiriniń jyry» atty ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótti, dep habarlaidy QazAqparat.
Aqtóbe oblysynyń ákimdigi uiymdastyrǵan halyqaralyq jiynda «Edige» tulǵasynyń túrki álemindegi orny men mańyzy talqylandy.
«Er Edige – qazaq halqynyń ǵana emes, kóptegen túrki halyqtarynyń esinde ǵasyrlar boiy saqtalyp kele jatqan eń qadirli, eń qurmetti, eń kóp taraǵan jyrlardyń biri. Edige bi – tarihta bolǵan adam. Noǵai ordasy qurylǵan kezde osy ordanyń bileýshisin han emes, bi dep ataǵan. Biden keiingi tulǵanyń aty - Nuradyn bolǵan. Nuradynnan keiingi laýazym – Keiqýat bolǵan. Keiin osylardyń barlyǵy eldiń sanasynda túrli dastandar, jyrlar retinde qalyp otyrǵan. Sóitip, halyqtyń olarǵa degen qurmeti kóptegen miftik saryndarmen, folklorlyq júielermen, ásireleýmen úlken dastandarǵa ainalyp otyrǵan. Biraq báriniń túp qazyǵy – Noǵai ordasynyń ulys bii Edige jáne onyń urpaqtary bolyp esepteledi.
Aldaǵy ýaqytta er Edige men onyń tikelei urpaqtaryna qatysty jyrlardy bólek derbes jinaq etip shyǵarý kerek. Jáne Qyrymnyń qyryq batyrlaryna kiretin jeke batyrlardy jeke jinaqtasaq, júzge jýyq batyrdyń ómir tarihy, dastandary shyǵa keleiin dep otyr. Olardyń klassikalyq nusqalaryn orys tiline, qajet jaǵdaida aǵylshyn tiline de aýdaryp bastyratyn zaman keldi. Óitkeni, HHI ǵasyrdaǵy qazaqtardyń urpaǵy uly babalarynyń batyrlyq rýhynda tárbielenýi kerek. Qazaqstandyq patriotizm osyndai jobalardan bastalady», - dedi QR Parlamenti Senatynyń Muhtar Qul-Muhammed konferentsiianyń ashylý saltanatynda.
Sonymen birge, ataqty jyraý, Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory Almasbek Almatov «Er Edige - Noǵaily dáýiriniń jyry» mýzykalyq albomyn qalai shyǵarylǵany týraly aityp berdi.
«Bul albom – kóp ýaqyt izdenistiń nátijesinde, jan-jaqty zerttelip baryp qolǵa alynǵan kúrdeli jumys boldy. Sebebi «Er Edige», «Qyrymnyń qyryq batyry» dastandary kitap kúiinde tom-tom bolyp sórede turatyn. Jyrshy-jyraýlarymyz ony jyrlaýǵa daiyn bolmady. Sondyqtan, 1998 jyly «Dástúri óner, jyr» mamandyǵynyń memlekettik sandarty jasalyp, JOO-da arnaiy mamandyq retinde ashyldy. Búgingi tańda ony bitirgen mamandardyń aldy Ónertaný ǵylymdarynyń kandidaty, Pedagogika ǵylymdarynyń kandidaty bolyp, joǵary dárejege jetti. Qazirgi tańda aǵa býyn jyraýlar ishinde Jienbai jyraýdyń nemeresi Bidas Rústembekovtiń jasy 70-ke taiady. Orta býyndar 30-40 jas shamasynda, al sońǵy oryndaýshylarymyz – 18-20 jastaǵy stýdentter. Demek, dástúrli óner mamandyǵynyń JOO-da oqytyýy, kásibi maman retinde ázirlenýi – 550-den astam batyrlyq jyrymyzdy halyqqa rýhani bailyq negizinde usynýǵa daiyn degen sóz.
Mońǵoliiada 13-ǵasyrda jazylǵan «Jańǵyr» jyry 14 myń jol eken. Soǵan Ulanbatyrǵa onynshy simpoziým shaqyryp otyr. Túrkiianyń Bolý qalasynda Kórǵuly eposynyń 12-shi simpoziýmy ótipti. Al bizde 550-den astam epos bar dep otyrmyz. Onyń árqaisysyna qanshalyqty deńgeide ǵalymdar kerek, onyń rýhani keńistikke shyǵýy úshin jasalatyn ister aldymyzda tur. Búginde 10 kúitabaqqa kóshirilgen jyr tehnologiialyq jabdyqtarmen qarýlanyp, elektrondy oqý quraldarymen, qala berdi álemdik órkeniettiń mýzykalyq murasyna qosylatyndai jaǵdai jasalýy kerek», - deidi Almasbek Almatov.
Óz kezeginde Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń prezidenti Darhan Qydyráli búgingi sharanyń Táýelsizdik merekesine arnalýynyń mańyzy zor ekenin aitty.
«Sebebi Edige» jyry – repressiiaǵa ushyraǵan, táýelsizdik arqyly ǵana bizben qaýyshqan taǵdyrly jyr deýge bolady. «Edigege», tatardyń, noǵaidyń, qaraqalpaqtyń «Edige» jyrlaryna da Máskeý resmi túrde tyiym salǵan. Tipti qaraqalpaqtyń ataqty Erbolat jyraýy 1938 jyly 76 jasynda «Edigeni» aitqany úshin azaptap óltirildi. Al 1947 jyly sol kezdegi Qazaqstan basshylyǵy da óreskel qatelikter jóninde arnaiy qaýlysy shyqqan. Sol úshin «Edige» shań basyp arhivterde qalǵan. Árine, «Edige» týraly Álkei Marǵulan, Muhtar Áýezov, Beisenbai Kenjebaev syndy ǵalymdar aitqan. Biraq, onyń ultpen qaýyshýy táýelsizdigik arqyly ǵana múmkin boldy. Bul jumystyń Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna arnalýynda úlken simvolikalyq máni bar», - dep atap ótti Darhan Qydyráli.
Aita keteiik, konferentsiiaǵa Senat pen Májilis depýtattary, qoǵam qairatkerleri, memlekettik organdar-dyń, belgili ǵalymdar men shyǵarmashylyq ziialy qaýym ókilderi, tarihshylar, aqyn-jazýshylar, ataqty jyrshy-jyraýlarymyz, ólketanýshylar, «Edige», «Qazaq epos» qoǵamdyq qorlarynyń jáne BAQ ókilderi qatysty.
Aita keteiik, konferentsiia barysynda «Er Edige - Noǵaily dáýiriniń jyry» mýzykalyq albomy shyǵaryldy. Jinaqqa «Edige batyr» eposy, Muryn jyraý nusqasyndaǵy «Qyrymnyń qyryq batyry» jáne «Qarasai-Qazi» dastany (Qairolla Imanǵaliev nusqasy), jáne basqa da el arasynda keńinen jyrlanyp júrgen kólemdi dastandar engen. Jalpy sany 40-tan astam jyrshydan 60 saǵattyq jyr jazyp alynǵan.
