اقيقاتتى تانۋ – ٶتە قيىن, ال ونى ايتا بٸلۋ – ودان دا قيىن
قاسيەتتٸ حاديستەن
قۋارعان قۋ دالانىڭ شاڭىن شىعارىپ, ۇزىننان-ۇزاق شۇباتىلعان كٶش كەلەدٸ. ات مٸنگەن, تٷيەگە جٷك ارتقان, جاياۋ-جالپىلاعان ادامدار كٶشٸ.
الدىڭعى جاقتاعى سەگٸز ات پارلاي جەگٸلگەن التىن كٷيمەدە وسى كٶشتٸڭ كٶشباسشىسى مالبۇقا كٶسەم قالعىپ-مٷلگٸپ وتىر. قاسىنداعى ايداي سۇلۋ جاس توقالى سىرتتاعى تٷر-تۇلعاسى كەلٸسكەن جاس ۋەزٸرگە سٷزٸلە قاراپ, تەلمٸرە تٷسەدٸ. سەزٸپ قويماسىن دەگەندەي, كٷيەۋٸنە جالتاقتاپ قاراپ قويادى. الدارىندا قاسقالداقتىڭ قانى قۇيىلعان قۇمىرا مەن التىن تاباققا سالىنعان قۇلجانىڭ باسى تۇر.
ودان كەيٸنگٸ التى ات پارلاپ جەگٸلگەن كٷمٸس كٷيمەدە كٶسەمنٸڭ قالعان ٷش ەيەلٸ بٸر-بٸرٸنە تەرٸس قاراپ, تىم-تىرىس تىمىرايىپ وتىر. ال تٶرت ات پارلاي جەگٸلگەن قولا كٷيمەگە جايعاسقان بالالارى بٸر-بٸرٸمەن ايتىسىپ-تارتىسىپ, ۇلارداي شۋلاپ بارادى. ولاردى جاقسى ات مٸنٸپ, وقالى كيٸم كيٸنگەن اتقامٸنەرلەر جاعالاي قورشاپ, قوعاداي جاپىرىلا قولپاشتاپ, شاشپاۋلارىن كٶتەرٸپ كەلەدٸ.
بۇل توپتىڭ سەن-سالتاناتى دا, تٷر-تۇرپاتتارى دا, كيٸم كيٸستەرٸ دە كەيٸنگٸلەردەن مٷلدە بٶلەك. ٶزدەرٸنشە مەز-مەيرام, قاعاناقتارى قارىق, ساعاناقتارى سارىق. جىمپيما مىسىقتاي جىميىستارىنان جىمسىما زىميياندىقتىڭ, قورقاۋ قاسقىرلارداي الاق-جۇلاق ەتكەن كٶزدەرٸنەن ايارلىق پەن ارسىزدىقتىڭ ۇشقىنى مەنمۇندالايدى. جان-جاقتارىندا ساۋىت كيٸپ, قارۋ-جاراق اسىنعان قاراۋىلدار قالباڭ قاعىپ, جالپاقتاپ جٷر.
ەزۋلەرٸ قۇلاقتارىنا جەتٸپ, داۋرىعا قاۋقىلداسقان الدىڭعى توپتىڭ سوڭىن الا قارا نٶپٸر قالىڭ بۇقارا كەلەدٸ. قاباقتارى – سالىڭقى, ەڭسەلەرٸ – تٷسٸڭكٸ, كٶزدەرٸنەن مۇڭ, جٷزدەرٸنەن ۋايىم, كەسكٸن-كەلبەتتەرٸنەن شارشاپ-شالدىققاندارى انىق اڭعارىلادى. جٷدەپ-جاداپ, ارىپ-اشىعان جانداردىڭ العا باسقان اياقتارى كەرٸ كەتكەندەي, جٷرٸستەرٸ ەش ماندىر ەمەس.
كٶشتٸڭ وڭ جاعىن الىپ سامۇرىق, سول جاعىن التى باستى ايداھار تورۋىلداپ جٷر. قوس ماقۇلىق بٸر ۋاق كٶزدەن عايىپ بولىپ, زىم-زييا جوعالادى دا, ەندٸ بٸردە ويلاماعان جەردەن قىلاڭ بەرٸپ, قارا كٶرسەتەدٸ. ارت جاقتا سٸلەكەيٸ شۇبىرعان دەۋ قۇزعىن قارا حالىقتىڭ باسقان ٸزٸن باسپالاي اڭدىپ كەلەدٸ.
بٸردە سامۇرىق, بٸردە ايداھار كٶشكە تٷرە تيٸپ, كەرەكتەرٸن بٷرٸپ ەكەتٸپ, ەلدٸڭ زەرە-قۇتىن قاشىرىپ, ٷرەيٸن ۇشىرىپ كەلەدٸ. قارسىلاسقاندارىنا دا قاراماي, جاس-كەرٸ دەمەي, جازىقسىز جانداردى جەمتٸك قىلۋدا. بالا اتا-اناسىنان, اتا-انا بالالارىنان ايىرىلىپ, قايعى قۇشىپ, زار ەڭٸرەيدٸ. ال قۇزعىن كٶشكە ٸلەسە الماي قيراڭ قاققانداردىڭ كٶزدەرٸن شۇقىپ, قارنىن تويدىرىپ كەلەدٸ. ٷشەۋٸنٸڭ دە نيەت-پيعىلدارى جامان بولعانىمەن, ٸشتەرٸ مايلى, ەسەپتەرٸ تٷگەل.
كٶشتٸڭ بەل ورتاسىندا قۇلا بيەگە مٸنگەن دانا قارت پەن كٷرەڭ تايعا قونجيعان ون ٷش جاسار بالا كەلەدٸ. بالانىڭ تاڭدايى تاقىلداپ, اۋىزى جابىلار ەمەس. اقباستى اقساقالعا جاۋتاڭداي قاراپ:
– اتا, انا پەلەلەر قىر سوڭىمىزدان نەگە قالمايدى? – دەيدٸ سۇراۋلى جٷزبەن.
– ەەە, بالام, ەلدٸنٸڭ ەلسٸزگە تىرناق باتىرۋى, تالاپ-جەۋٸ جاراتىلىس زاڭى. – دەيدٸ دانا قارت سٶزٸن سالماقتاپ. – قادام زاماننان بەرٸ سولاي!.. جاراتۋشى جاپپار يەمٸزدٸڭ ٶزٸ بٸرەۋدٸ ەلدٸ, بٸرەۋدٸ ەلسٸز قىلىپ جاراتقان. كٸم مىقتى بولسا, سونىڭ ايتقانىنا كٶنٸپ, ايداۋىنا جٷرەسٸڭ!
– سوندا بٸزدٸ دە بٸرەۋ ايداپ كەلە مە?
– قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ. ماڭدايىڭا نە جازادى, سونى كٶرەسٸڭ! ودان قاشىپ ەشقايدا بارا المايسىڭ!
– بۇل ەدٸلەتسٸزدٸك قوي!
– ەدٸلەتتٸ جارىق جالعاننان ٸزدەپ ەۋرە بولماي-اق قوي, بالام! بەرٸبٸر تابا المايسىڭ! ودان دا جازعاننىڭ جازمىشىنا مويىنسۇنىپ, ٶمٸر سٷرۋدٸ ٷيرەن. ەگاراكي, مىقتى بولساڭ, ەدٸلەت سەن جاعىڭدا, ەلسٸز بولساڭ, جالت بەرٸپ, قاراسىن دا كٶرسەتپەي كەتەدٸ. ال ونى قولىڭنان سۋسىتپاي ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن دە قۇدٸرەتتٸ كٷش كەرەك!
بالا بٸر سەت ٷنسٸز قالدى دا, كەنەت ەسٸنە ەلدەنە تٷسكەندەي اتاسىنا ويلى جانارىن تٸكتەپ:
– اتا, بٸز وسى قايدان شىقتىق, ٶزٸ? – دەدٸ جاۋتاڭ قاعىپ.
– باعزىدان...
– قازٸر قاي جەردە كەلەمٸز?
– جەتەر جەرٸمٸزدٸڭ جەلكە تۇسىندا كەلەمٸز.
– بٸز وسى قايدا بارا جاتىرمىز?
– قايدان شىقساق, سول جاققا قايتىپ بارا جاتىرمىز.
بالا قارتقا ٷرپيە قارادى. تٷككە تٷسٸنبەگەنٸ سوستيعان سۇرىنان-اق كٶرٸنٸپ تۇر. كەنەت, كٶزٸ كٷلٸمدەپ, ەزۋ تارتتى.
– اتا, سٸز تٷك بٸلمەيدٸ ەكەنسٸز عوي! بٸز جۇماق-جايعا بارا جاتىر ەمەسپٸز بە?! ونى باسقا ەمەس, كٶسەمنٸڭ ٶزٸ ايتقان جوق پا?!
– ە, ونىڭ سٶزٸنە سەنسەڭ, جۇماق-جايعا باياعىدا جەتەر ەدٸك قوي.
– سٸز سوندا, كٶسەمگە دە سەنبەيسٸز بە?
– مەن ٶزگە تٷگٸل, ٶزٸمە دە سەنبەيمٸن.
بالا ميىعىنان مىرس ەتتٸ.
– قالايشا, ٶزٸڭٸزگە سەنبەيسٸز, اتا?
– سەبەبٸ, تۋا بٸتكەن بولمىس-بٸتٸمٸمدٸ ٶزگەرتكەن اداممىن. جالىنداعان جاس كٷنٸمدە مٷلدە باسقا ادام ەدٸم. تەك شىندىقتى ايتاتىنمىن. ال قازٸر شىندىقتى ٶز قولىممەن تۇنشىقتىرىپ ٶلتٸرٸپ, ٶتٸرٸكپەن اۋىزجالاستىم.
– نەگە?
– شىندىقتىڭ جولى قاشاندا اۋىر. ٶتٸرٸك ايتىپ ايلاڭدى اسىرۋىڭ مٷمكٸن, ال شىندىقتى ايتىپ ەشقاشان ابىروي تاپپايسىڭ! اناعان قاراشى! – دەدٸ قارت قوتىر قۇنانعا جايداق مٸنگەن كيٸمٸ جۇپىنى, تٷرٸ جٷدەۋ جٸگٸت اعاسىن قولىمەن نۇسقاي, – قانداي اقىلدى ادام. بٸلمەيتٸنٸ جوق. تەكتٸ اتانىڭ ۇرپاعى. ونىڭ ٷستٸنە قۇداي تالانت بەرگەن. ٶنەرلٸ-اق. ٶزٸنە, ٶنەرٸنە نىق سەنٸمدٸ. سودان دا ەشكٸمدٸ كٶزٸنە ٸلمەيدٸ. كەرەك دەسەڭ, حانعا دا سەلەم بەرمەيدٸ. ايتقانىنان قايتپايدى. ٶتٸرٸكپەن جانى قاس, تەك شىرقىراتىپ شىندىقتى ايتادى. سوندىقتان دا تەپەرٸش كٶرٸپ, تەپكٸنٸڭ استىندا جٷر!.. ال انابٸرەۋدٸ قاراشى! – دەدٸ قارت الدىڭعى جاقتا اۋىزدىعىمەن الىسقان سەيگٷلٸك مٸنٸپ, زەرلٸ شاپان جامىلىپ, قۇندىز بٶرٸگٸن قيسايتا كيگەن جٷزٸ شىرايلى مەسقارىن سارىنى كٶرسەتٸپ, – باسىندا شىمشىمداي مي جوق. ۇياتسىزدىعىمەن ۇرتى مايلانعان داراقى بٸرەۋ. ٶتٸرٸكتٸ سۋشا ساپىرادى. جاعىمپازدىعىمەن اتى شىعىپ, سۋايتتىعىمەن ەسٸمٸ ەلگە جايىلعان ساراي اقىنى. كٶسەم مەن ونىڭ ماڭايىنداعىلار وسىنداي تٷك كٶرمەگەن تەكسٸزدەردٸ جاقسى كٶرەدٸ. ٷنەمٸ قولداپ, قولپاشتاپ وتىرادى. ٷلدە مەن بٷلدەگە بٶلەپ, اتاق-داڭقتى بٸر باسىنا جەتەرلٸكتەي ٷيٸپ-تٶگٸپ, كەۋدەسٸن تەمٸر-تەرسەككە تولتىرىپ قويدى. سٶيتٸپ, ول دەلدٷرٸش ٸشٸپ-جەگەنٸنە مەز. ارعى جاعىنا بويلاي دا, ويلاي دا المايدى. ەسەك سيياقتى قۇلاعى قالقيىپ تۇرسا دا, باقاي ەسەبٸ تٷگەل.
بالا كٷلٸپ جٸبەردٸ.
– اتا, بۇل ٶزٸ بٸر اقىلدى ادام بولدى عوي! اقىماعىڭ اناۋ عوي! – دەدٸ قوتىر قۇنان مٸنگەن ادۋىندى اقىنعا كٶزٸنٸڭ استىمەن سٷزە قاراپ, – شىندىقتى ايتۋدىڭ ٶزٸنە جاقسىلىق ەكەلمەيتٸنٸن بٸلە تۇرا, كٶسەمسٸپ نەسٸ بار, بايقۇستىڭ! ناعىز دەلقۇلى سول ما دەيمٸن!..
دانا قارت نە دەرٸن بٸلمەي, ابدىراپ قالدى. بالانى باس سالىپ كٸنەلاي قويۋ دا قيىن. «ەي, اينالايىن-اۋ, ادامنىڭ ار-ۇياتىنان, نامىسىنان, ابىرويىنان, يمانىنان ارتىق ەشتەڭە جوق!» دەپ اقىل ايتىپ, جەر-جەبٸرٸنە جەتٸپ جەكٸگٸسٸ كەلسە دە, بٸر سەت ٶزٸن-ٶزٸ تەجەپ: «ٸشتەن وقىپ تۋعان بەلەلەرسٸڭدەر عوي!» دەگەننەن ەرٸگە اسا المادى. باسقاشا تٸس جارىپ, جاق اشپادى. تەرەڭ دەم الىپ, اۋىر كٷرسٸندٸ.
بالا وعان قىنا قويعان جوق. وي تەڭٸزٸنە سٷڭگٸپ كەتكەن. اندا-ساندا كٶز قيىعىمەن قوتىر قۇنان مٸنٸپ كەلە جاتقان ناعىز اقىنعا مٷسٸركەي, اۋىزدىعىمەن الىسقان سەيگٷلٸكتە شٸرەنە تٷسكەن دەلدٷرٸش جىرشىعا قىزىعا قاراپ قويادى: «ٶسكەندە مەن دە ساراي اقىنى بولامىن. جاقسى ات مٸنٸپ, زەرلٸ شاپان جامىلىپ, قۇندىز بٶرٸك كيەمٸن! – دەيدٸ ٸشتەي كٷبٸرلەپ, – قوتىر قۇنان مٸنٸپ, تەپەڭدەۋ ەستٸ جانعا جاراسپايدى. مەنٸڭ ونداي اقىماق بولعىم كەلمەيدٸ!..»
ويىن جيىپ ٷلگەرمەي, بەس-التى جاۋىنگەر اتتارىن ويقاستاتىپ جانىنا جەتٸپ كەلدٸ. ورتاداعى ەڭگەزەردەي قىزىل بەت ساردار بالاعا قاراپ:
– ەي, بوقمۇرىن, تايعا مٸنگەن نەڭدٸ العان, تٷس تە, تٸزگٸنٸن بٸزگە ۇستات!
– نەگە? – دەدٸ بالا جاۋتاڭداپ.
– حان قازىناسى ورتايىپ قالدى, سوعان سالىق جيناپ جٷرمٸز!
– مەنٸڭ جالعىز تايىمدى كٶرٸپ قالدىڭدار ما?
– تٸلٸڭدٸ كەسٸپ الماي تۇرعاندا سٶزدٸ قىسقارت! – دەدٸ قىزىل بەت قاباعىن تٷيٸپ. – كەرەك بولسا, كەۋدەڭدەگٸ جانىڭدى دا سۋىرىپ الامىز!
كٶپتٸ كٶرگەن اتاسى نەمەرەسٸن ات ٷستٸنەن قۇشاقتاي كٶتەرٸپ الدىنا مٸنگٸزٸپ الدى دا:
– اينالايىن, ارمانجان, بۇلارمەن ايتىسىپ وپا تاپقان ەشكٸم جوق. بەر تٸزگٸندٸ! – دەدٸ داۋىسى جارىقشاقتانىپ شىعىپ. كەۋدەسٸن كەرە اۋىر كٷرسٸنٸپ قويدى.
اتاسىنىڭ سٶزٸن ەكٸ ەتپەيتٸن نەمەرەسٸ قايىرا تٸل قاتپاستان تايىنىڭ تٸزگٸنٸن قىزىل بەتكە قاراي سٸلكي سالدى. قىزىل بەت قاعىپ الدى دا, تايىن جەتەكتەپ جٶنٸنە جٶنەي بەردٸ. بالا قىستىعىپ جىلاپ جٸبەردٸ. بٸر اۋىز اراشا سٶز ايتا الماعان اتاسىنا دا ٶكپەلٸ.
– جارىعىم, – دەدٸ اتاسى شاشىنان يٸسكەپ, – باستان قۇلاق ساداقا! امان بولساڭ, ەلٸ تالاي ات مٸنەسٸڭ!.. تاڭداپ تۇرىپ مٸنەسٸڭ!.. ٶمٸرٸڭ دە, كٶرەر قىزىعىڭ دا ەلٸ الدا!
وسى كەزدە كٷيمەسٸنەن ەسٸنەي شىققان مالبۇقا كٶسەم اقي كٶزٸن اقشيتا ەسەكشە اقىرىپ قويا بەردٸ:
– بٸزدٸ الدا جارقىن بولاشاق كٷتٸپ تۇر! انا بٸر قۇز-جارتاستى بيٸك تاۋدى كٶردٸڭدەر مە? – دەدٸ تٷكٸرٸگٸ شاشىراپ, – سودان اسىپ تٷسسەك, ار جاعى جايناعان جاسىل باق, سامساعان جەمٸس-جيدەك. تويىنىپ, بويلارىڭا شىر بٸتەدٸ. ساۋمال بۇلاعى – زەمزەم سۋى سيياقتى, ٸشكەندە كٶزدەرٸڭ شىراداي جانىپ, جٷزدەرٸڭە قان جٷگٸرەدٸ. ۇشقان قۇس, جٷگٸرگەن اڭنىڭ نەشە تٷرٸ بار. نەسٸن ايتاسىزدار, بايلىققا بەلشەدەن باتامىز, باقىتتىڭ بال دەمٸن تاتامىز!.. ار جاعىندا جۇماق-جاي دا تيٸپ تۇر. كٶپ كەشٸكپەي وعان دا جەتەمٸز. ەندەشە, ۋا حالايىق, ەڭسەلەرٸڭدٸ تٷسٸرمەڭدەر, كەۋدەلەرٸڭدٸ تٸكتەڭدەر!..
ٶمٸردەن تٷڭٸلٸپ, تٸرشٸلٸكتەن باز كەشە باستاعان قارا حالىق كٶسەمنٸڭ جالىندى سٶزٸنە قۇلاق قويا قويعان جوق. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كٶڭٸلدەرٸ الاڭ, جٷرەكتەرٸ كٷپتٸ. بولاشاققا دەگەن سەنٸمنەن گٶرٸ, كٷدٸك-كٷمەن باسىم.
– اتا, ايتتىم عوي, بٸز باعزى جاققا قايتىپ بارا جاتقان جوقپىز, جۇماق-جايعا بەتتەپ كەلەمٸز! – دەدٸ بالا قاريياعا مەنمەنسي قاراپ. مەن دە بٸردەڭە بٸلەمٸن دەگەندەي, باسىنداعى تاز كەپەشٸن قيسايتا كيٸپ, قوقيلانىپ قويادى.
– جۇماق-جايدىڭ اۋىلى الىس, بالام. كٷناھارلار باستاپ كەلە جاتقان كٶش ەشۋاقىتتا جۇماق-جايعا جەتە المايدى. الداپ-سۋلاۋمەن ايلالارىن اسىرىپ, قىلمىستارىن جاسىرىپ, ٶتٸرٸكتٸ سۋداي اعىزىپ, جول بويى جالعاندىقتىڭ ۇرىعىن سەۋٸپ كەلەدٸ. سٶيتە تۇرىپ جۇماق-جايعا بارۋدى ارماندايدى. ول مٷمكٸن ەمەس. بٸز ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا جولدان اداستىق, بالام. اداستىرعان دا كٶش باسىنداعىلار. بٸز العا ەمەس, ارتقا قايتىپ بارامىز. – دەدٸ داناگٶي ابىز قاباعى تٷيٸلٸپ.
– شىنىمەن سولاي بولسا, كٶسەمگە نەگە ايتپايسىز?
– مەن اسارىمدى اسادىم, جاسارىمدى جاسادىم. تەك سەن ٷشٸن الاڭدايمىن, زييانىم تيمەسە ەكەن دەيمٸن. تٸسٸمنەن ارتىق اۋىز سٶز شىعارماي كەلە جاتقانىم دا سول. ايتاتىن كەزدە بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي, تٸلٸپ تۇرىپ ايتقانمىن. بٸراق ودان ٶزگەرگەن ەشتەڭە جوق. اقىر اياعىندا ٶزٸم پەلەقور-جالاقور اتانىپ, جاماناتتى بولىپ قالدىم. ايتاتىندار ەلٸ ايتىپ جٷر. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, ولاردىڭ كٶزدەرٸن بٸرتٸندەپ قۇرتىپ جاتىر. ال كٸمگە بولسىن جان كەرەك. حالىق ٷرەي قۇشاعىندا. ونىڭ ٷستٸنە دەل قازٸر كٶسەمنٸڭ سٶز تىڭدايتىن تٷرٸ جوق. ماڭايىنداعىلاردىڭ ٶتٸرٸك ماقتاۋىنان كٶزٸن شەل باسىپ, قۇلاعى تاس بٸتەلٸپ قالعان. ەشتەڭە كٶرە دە, ەستي دە المايدى, كٶرگٸسٸ دە, ەستٸگٸسٸ دە كەلمەيدٸ.
– ماڭايىنداعىلار شە!
– ەي, بالام-اۋ, ولار ونداي سٶزدٸ كٶسەمگە جەتكٸزبەيدٸ, دەلٸرەك ايتساق, جەتكٸزە المايدى. قايتا ايتقان ادامنىڭ جەلكەسٸن جەتەسٸنەن ٷزەدٸ. سەبەبٸ, شىندىقتى ايتۋ دا, ەستۋ دە قاشاندا اۋىر. كٶسەم مەن ونىڭ ماڭايىنداعىلارعا جالعان سٶيلەپ, ٶتٸرٸك ماقتاساڭ عانا جاعاسىڭ.
– تۋۋ, اتا, قويىڭىزشى, بٸز جۇماق-جايعا بارا جاتىرمىز! – دەدٸ بالا بەتپاقتانىپ. – كٶسەمنٸڭ ٶزٸ ۋەدە بەردٸ ەمەس پە!..
– سول كٶسەمٸڭە سەنبەيمٸن. كٶزٸڭدٸ باقىرايتىپ قويىپ, بەتٸ بٷلك ەتپەستەن ٶتٸرٸك ايتادى. سٶزٸن تىڭداساڭ ەلجٸرەي قالاسىڭ, ال ٸسٸنە قاراساڭ لاعنەت ايتاسىڭ! – دەدٸ قارت قاباعى تٷيٸلٸپ. – ونىڭ ٷستٸنە ەبدەن قارتايدى. اۋزىنا نە كەلسە, سونى ايتىپ, ويىنا نە كەلسە, سونى ٸستەيتٸن بولدى. قىسقاسى, الجىدى. سوندا دا ٶزٸنە قۇدايىنداي تابىنىپ, حان كٶتەرگەن حالقىنىڭ باسىنا ەڭگٸر تاياق ويناتۋىن قويار ەمەس. ەندەشە ول قالىڭ بۇقارانى جارىلقايدى دەگەنگە ٶز باسىم ەش سەنبەيمٸن. باسقا ەمەس, ٶزٸنٸڭ باسىن ەرەڭ الىپ جٷرگەن ادامعا سەنٸم ارتۋ – بارىپ تۇرعان اقىماقتىق. ٶزٸن قويشى, مىنا سوڭىنا ەرگەن حالقىن تورعايداي توزدىرىپ, قان قاساپ قىرعىنعا ۇشىراتپاسا جارار ەدٸ.
– اتا, كٶسەمگە بارىپ, تايىمدى تارتىپ الىپ كەتكەنٸن ايتايىنشى! – دەدٸ بالا اۋزى بۇرتيىپ, – مٷمكٸن قايتارىپ بەرەر!
– بالام, انالاردى جٸبەرگەن سونىڭ ٶزٸ ەمەس پە?! تايىڭدى سۇرايمىن دەپ, جانىڭنان ايىرىلىپ قالىپ جٷرەرسٸڭ! ٶيتكەنٸ بۇل كٶسەم ٶتە شامشىل, كەكشٸل, قاتٸگەز ادام! ەشكٸمدٸ ايامايدى! جانىڭنىڭ امان قالعانىن ولجا تۇت!
بالا دا بولسا اتاسىنىڭ ايتقانىن تٷسٸنٸپ, ٷنسٸز قالدى. كٶشتٸڭ الدى الىنباس قامالداي ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان قۇز-جارتاستى بيٸك تاۋلارعا تاياپ كەلەدٸ. جاقىنداعان سايىن اتقامٸنەرلەردەن سابىر قاشىپ, مازا كەتتٸ. دىزىلداپ, دىزاق اتىپ, ات ٷستٸندە قوپاڭ-قوپاڭ ەتٸپ, ەرلٸ-بەرلٸ شاپقىلاي باستادى.
- كەنە, جول بەرٸڭدەر, كەنە, بىلاي تۇرىڭدار! – دەپ قويادى شەكپەندٸلەر بٸر-بٸرٸنە, – الدىمەن كٶسەم ٶتسٸن!.. بەرٸمٸز جابىلىپ, كٷن كٶسەمدٸ ارعى جاققا امان-ەسەن ٶتكٸزٸپ الايىق! كەنە... كەنە...
شەندٸلەردٸڭ بۇيرىعى بويىنشا كٶسەم وتىرعان التىن كٷيمەنٸ جاياۋ جاساق اياعىن جەرگە تيگٸزبەي تٸك كٶتەرٸپ ەكەتتٸ. قۇلاپ كەتپەسٸن دەگەندەي, جان-جاعىنان قاۋمالاي قورشاعان اتقامٸنەرلەر جۇپتارىن جازباستان جارقاناتشا جارباڭداپ, ٶلەرمەندٸكپەن ەنتەلەي تٷسەدٸ. ولاردىڭ تٷپكٸ ويى – وسىندايدا كٶسەمنٸڭ كٶزٸنە تٷسٸپ, تٶبە كٶرسەتٸپ قالۋ. سٶيتٸپ, بيلٸكتٸڭ باسقىشىنا قول ارتىپ, قازاننىڭ بٸر تۇتقاسىن ۇستاپ, قازىنادان سىباعا قاقشىپ قالۋ.
جانكەشتٸلەردٸڭ جان الىپ, جان بەرٸسۋٸنٸڭ ارقاسىندا, كٶسەمنٸڭ كٷيمەسٸ قۇلاما قۇز-جارتاستى قارا تاۋدىڭ باسىنا شىققاندا ارتتا كەلە جاتقان قارا حالىقتىڭ الدى جوتاسىنا ەندٸ ٸلٸكتٸ. سول سەت كٶك اسپاندى قاراقوشقىل بۇلتتار تورلاپ, تەرٸستٸكتەن ٶكپەك جەل ەسە باستادى.
ەنە-مٸنە دەگەنشە, كٶسەمنٸڭ كٷيمەسٸ تاۋدىڭ ار جاعىنا تٷسٸپ, كٶرٸنبەي كەتتٸ. قارا حالىق ٶكپەلەرٸ ٶشٸپ, جوعارى قاراي ٶرمەلەپ كەلەدٸ. جٷرٸستەرٸ شابان, قيمىل-قوزعالىستارى باياۋ. قۇلاما قۇز-جارتاستى جاعالاپ, قالقا-قالقانى ساعالاپ, بٸر باسىپ, ەكٸ باسىپ اقىرىن جىلجىپ كەلەدٸ.
تٶڭٸرەك تٷندەي تٷنەرٸپ, كٷڭگٸرت تارتتى. وسى كەزدە تاۋ-تاستىڭ شاڭىن قۇيىنداي بۇرقىراتىپ, قاتتى داۋىل تۇردى. ەۋپٸرٸمدەپ ەرەڭ كەلە جاتقان اش-ارىق پەندەلەر جان-جاقتارىنا قاراۋعا دا مۇرشالارى كەلمەي, كٶزدەرٸن دە اشا الماستان شاڭ-توزاڭعا كٶمٸلٸپ قالا بەردٸ.
داۋىل بارعان سايىن كٷشەيٸپ, ادامدى ۇشىرىپ جٸبەرەردەي ۇيىتقي سوعىپ, تاۋ باسىنداعى ٸرٸلٸ-ۇساقتى تاستاردى دوپشا دومالاتا باستادى. تالاي ادام ات-ماتىمەن, تٷيە-مٷيەسٸمەن قۇز-جارتاستان قۇلاپ, مەرتٸگٸپ, مەرت بولىپ جاتتى. كٶپتەگەن ادامنىڭ باسى جارىلىپ, ميلارى شاشىلدى, اياق-قولدارى سىنىپ, بەت-اۋىزدارى قانعا بويالدى.
ات ٷستٸندە امان قالماسىن سەزگەن دانا قارت جالما-جان قارعىپ تٷسٸپ, نەمەرەسٸن كٶتەرٸپ الىپ, پانا بولار جەر ٸزدەپ كەلەدٸ. باسى بوس قالعان بيە جولىنداعىلاردى قاعا-ماعا تٶمەن قاراي قۇلديلاي جٶنەلدٸ. بويىن قورقىنىش پەن ٷرەي بيلەگەن بالا اتاسىنىڭ موينىنان قوس قولداي تاس قىپ قۇشاقتاپ العان. بٸر الىپ جارتاستىڭ قۋىسىنا كٸرٸپ, دەمدەرٸن باستى. قۇداي سەتٸن سالعاندا ايۋدىڭ اپانىنداي ىڭعايلى ورىن ەكەن.
ماڭايدان ايعايلاعان, ىڭىرسىعان, اتتانداعان, ويبايلاعان اششى داۋىستار جامىراي شىعادى. بٸرەۋدٸ بٸرەۋ تانىپ-بٸلەر ەمەس. بٸرەۋدٸڭ بٸرەۋگە قاراۋعا مۇرشاسى جوق. بەرٸ دە ٶز باستارىمەن قايعى بوپ, ەركٸم امان قالۋدىڭ امالىن ٸزدەپ, جانتالاسقا تٷسكەن.
قورقىنىشتان با, جوق ەلدە, سۋىقتان با, بالانىڭ تٸسٸ-تٸسٸنە تيمەي ساقىلداپ, تۇلا بويى قالش-قالش ەتەدٸ. قارت شەكپەنٸن شەشٸپ, نەمەرەسٸنە جاپتى. ٷستٸ-باسىن قىمتالاپ, باۋىرىنا قىسا تٷسەدٸ.
– و, جاراتۋشى جاپپار يەم, بار ەكەنٸڭ راس بولسا, مىنا بٸر جەتٸم قالعان جەتٸمەگٸمدٸ پەلە-جالادان ساقتاي گٶر! – دەپ قايتا-قايتا جاراتقانعا جالبارىنادى.
قانشا وتىرعاندارى بەلگٸسٸز, بٸر كەزدە داۋىل دا سايابىرسىدى. حالىق تا بٸرتٸندەپ كٶزدەرٸن اشىپ, باستارىن كٶتەرە باستادى. ەر جەردەن ىڭىرسىعان, ىڭقىلداعان, باقىرىپ-شاقىرعان داۋىستار شىعادى. ادامداردىڭ سۇقىتتارىنان كٸسٸ شوشىرلىق. بەت-اۋىزدارى ايعىز-ايعىز, كٸر-قوجالاق. كٶزدەرٸ عانا بولىمسىز جىلتىرايدى. كەسكٸن-كەلبەتتەرٸنەن قاجىعاندىق بايقالادى. بەرٸ دە ورىندارىنان سٷيرەتٸلٸپ ەرەڭ تۇرىپ, ٷستٸ-باستارىن قاعىپ-سٸلكە باستادى. جان-جاقتارىنا قاراسىپ قويادى. ەر-ەر جەردە شاشىلعان دٷنيە-مٷلٸك, سۇلىق قالعان, دٶڭبەكشٸپ جاتقان جارالىلار. تالاي ادامدى تاس باسىپ قالعان. اناداي جەردە جٷك-مٷگٸمەن اۋدارىلىپ تٷسكەن كەرٸ اتان ىڭىرانا ىڭىرسىپ, ەلسٸز عانا تىپىرشيدى. ونىڭ جانىندا بىت-شىتى شىققان بەسٸك جاتىر. سەل ەرٸرەكتە قارا قازان تٶڭكەرٸلٸپ قالعان.
– وي, استاپىراللا! – دەدٸ ونى كٶرگەن دانىشپان قارت كٶڭٸلٸنە كٸدٸ الىپ, – ەل-جۇرت امان بولسا ەكەن!..
تٸرٸ قالعاندار ەڭ الدىمەن قۇز-جارتاستان قۇلاپ مەرت بولعان, تاس باسىپ قالعان ٶلٸم-جٸتٸمدەر مەن ٶزدٸكتەرٸنەن جٷرۋگە جارامايتىن جارالىلاردى جيناي باستادى. قازا بولعانداردىڭ مەيٸتتەرٸن تانىعان تۋعان-تۋىسقاندارى جوقتاۋ ايتىپ, جىلاپ-سىقتاپ, تٶڭٸرەك ازان-قازان, ۋدا-شۋ بولدى دا كەتتٸ.
– ۋا, حالايىق, – دەدٸ دانا قارت داۋىسىن سوزىپ, – قازٸر, جىلاپ-سىقتايتىن مەزگٸل ەمەس. ەس جيىڭدار, ۋاقىت وزدىرماي, ارعى جاققا ٶتٸپ الۋدىڭ قامىن ويلاستىرايىق!.. الدىمەن شەيٸت بولعانداردىڭ جٷزٸن جاسىرايىق, ال جارالىلاردى تاستاماي ٶزٸمٸزبەن بٸرگە الا جٷرەيٸك.
كٶپشٸلٸك قارتتىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسىپ, كٶز جاستارىن تيىپ, وپات بولعانداردىڭ جٷزٸن جاسىرىپ, جارالىلاردى سٷيەمەلدەپ, ىرعالا-جىرعالا ورىندارىنان قوزعالدى. قاجىپ-قالجىراعان قالىڭ بۇقارا بويلارىنداعى بار كٷشتەرٸن جيىپ, ٸلبٸپ-سٸلبٸپ, جوعارى قاراي جٶنەي جٶنەلدٸ.
اتاسى مەن نەمەرەسٸ دە كٶشتەن قالماي, كٶپپەن بٸرگە قۇز-جارتاستاردى جاعالاپ كەلەدٸ. بالانىڭ ەكٸ-ٷش مەرتە اياعى تايىپ, قۇزدان قۇلاپ كەتە جازدادى. كەرٸلٸك كەلٸپ قالسا دا, قايراتى قايتا قويماعان قارۋلى اتاسىنىڭ ارقاسىندا امان قالدى.
ەبدەن تيتىقتاعان قارا حالىقتىڭ ٶكپەلەرٸ ٶشٸپ, كەۋدەلەرٸ قابىنىپ, ٷستٸ-باستارىنان قان ارالاس اششى تەر سۋشا اقتى. «كٶپپەن كٶرگەن – ۇلى توي!» دەگەندەي, كٶپشٸلٸك بٸر-بٸرٸنەن ونشا الشاقتاماي, ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ تاسباقاشا تىرباڭداپ جىلجىپ كەلەدٸ.
ٶلٸپ-تالىپ, ەرەڭ-پەرەڭ تاۋدان اسىپ, ارعى جاققا دا اياقتارى ٸلٸندٸ-اۋ. باستارى اۋىرىپ, بالتىرلارى سىزداپ, ەۋپٸرٸمدەپ ەزەر جەتسە, شەن-شەكپەندٸلەر الاڭسىز توي تويلاپ جاتىر. شەتٸنەن قىزارا بٶرتٸپ, قىزىپ العان. ۇزىننان ۇزاق داستارحان جايىلعان. ٷستٸ الۋان تٷرلٸ تاعامدار مەن اراق-شاراپقا سىقاسىپ تۇر. تاباق-تاباق ەت, قازى-قارتا, جال-جايا.
قارا حالىقتىڭ قينالىپ, اسۋدان ەرەڭ ٶتكەنٸ ميلارىنا كٸرٸپ-شىعار ەمەس. ونى ويلاۋعا مۇرشالارى دا جوق. قۇتىرعان يتشە قىزىلكٶزدەنٸپ, اۋىزدارىنان اق كٶبٸك اتا جٸنٸگٸپ العان. ەنشٸلەرگە ەن سالدىرىپ, كٷيشٸلەرگە كٷي تارتتىرىپ قويعان. جاندارىندا جارتىلاي جالاڭاش بيشٸ قىزدار سىلاڭ قاعىپ, مىڭ بۇرالا بيلەپ جٷر. مەن-جايدى تٷسٸندٸرٸپ, داستارحاننان دەم تاتپاققا ۇمسىنعان حالىقتى قارۋلى قاراۋىلدار ٶڭمەندەرٸنەن يتەرٸپ, ماڭايلاتار ەمەس.
– بٸز حالىقتى اسۋ بەرمەس شىڭ-قۇزدان امان الىپ ٶتتٸك. سول ٷشٸن دە توي تويلاپ جاتىرمىز! كٶسەمٸمٸزدٸڭ كٶرەگەندٸگٸنٸڭ ارقاسىندا دۇرىس جولمەن جٷرٸپ كەلەمٸز. وعان ەشكٸمنٸڭ كٷدٸك-كٷمەنٸ بولماسىن! ەندٸ جولىمىز وڭالىپ, جاعدايىمىز جاقسارا باستايدى! – دەدٸ باس ۋەزٸر باقاشا باقىلداپ.
– قۇرباندىقتار بار عوي!.. – دەدٸ بٸرەۋ مۇرىنىنان مٸڭگٸرلەپ.
باس ۋەزٸر وعان الا كٶزٸمەن اتىپ جٸبەرەردەي كەكجيە قاراپ:
– قۇرباندىقسىز ەشتەڭە بولمايدى. ونسىز العا جىلجۋ جوق. ەڭ باستىسى, التىن باستى كٶسەمٸمٸزدٸڭ دەنٸ ساۋ, باسى امان. جاراتۋشى جاپپار يەمٸزدەن بەرٸمٸزدٸ جۇماق-جايعا باستاپ اپارا جاتقان باسشىمىزدىڭ اماندىعىن تٸلەڭدەر! ال باقىر باستىلاردىڭ بارى نە, جوعى نە, بەرٸبٸر ەمەس پە?!. – دەدٸ شٸمٸرٸكپەي.
قاق تٶردە كٶسەم قاننەن-قاپەرسٸز باس مٷجٸپ وتىر. قولىندا جالت-جۇلت ەتكەن التىن پىشاق. ەكٸ ەزۋٸن كەزەك ىرجيتىپ, سويعان تٷلكٸدەي ىرجاقتاي بەرەدٸ. ويناقشىعان ويسىز جانارى جان-جاعىن تٸنتٸنە شولىپ, ماڭايداعىنىڭ بەرٸن قالت جٸبەرمەي باقىلاپ وتىر. ٸشٸ بەرٸن بٸلٸپ, كٶزٸ بەرٸن كٶرٸپ وتىرسا دا, ەشتەڭە سەزبەگەندەي, تٷك بولماعانداي, جايباراقات كەيٸپتە جايلانا تٷسكەن. «كٷل بولماساڭدار, پٷل بولىڭدار, قارنىم تويسا بولدى» دەيتٸندەي, جىلى-جۇمساقتى اۋزىنا قوماعايلانا تىققىلايدى. تىم مارعاۋ. ارىپ-اشىپ, ازىپ-توزىپ كەلە جاتقان حالىقپەن مٷلدە شارۋاسى جوقتاي, باسىن تٶمەن سالىپ, ولارعا قاراعىسى دا كەلمەيدٸ. تۋرا قارسى الدىنا مالداس قۇرا جايعاسقان دەلدٷرٸش جىرشى سىرلى توستاعانداعى سالقىن قىمىزدان ۇرتتاپ قويىپ, ارناۋ جىر ايتىپ وتىر. اندا-ساندا دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جٸبەرٸپ, شابىت شاقىرعانداي قيقۋعا باسىپ, قىشقىرىپ قويادى.
جاقىن قالدى ارامىز,
جۇماق-جايعا بارامىز,
ول دا سٸزدٸڭ ارقاڭىز!
اسۋ بەرمەس قۇز-شىڭنان,
الىپ ٶتتٸڭ ەلدٸ امان,
ول دا سٸزدٸڭ ارقاڭىز!
جەر باسىپ تٸرٸ جٷرگەنٸمٸز,
ادام بوپ ٶمٸر سٷرگەنٸمٸز,
ول دا سٸزدٸڭ ارقاڭىز! –
دەپ ٶتٸرٸكتٸ شىنداي, اقساقتى تىڭداي عىپ, ساندۋعاشتاي سايراپ وتىر. قىسىلىپ-قىمسىناتىن تٷرٸ جوق, ايتقان سايىن ارقالانىپ, جىنىن شاقىرعان باقسىداي شايقالاقتاپ قۇتىرىنا تٷسكەن.
ماستانا ماساتتانعان كٶسەمنٸڭ جٷزٸ بال-بۇل جايناپ, كٶزٸ كٷلٸم قاعادى. ماقتاعان سايىن قوپاڭداپ, قوزعالاقتاي بەرەدٸ. ماڭعازدانا كەۋدەسٸن كەرٸپ, شالقايا تٷسەدٸ.
بالا جان-جاعىنا جالتاڭداي قارايدى. قۇلازىعان قۋ مەديەن, قۇلا دٷز. شاڭ باسىپ, توزاڭ قونعان سايىن دالا اجار-كٶركٸنەن ايىرىلىپ, جٷدەپ-جاداي تٷسكەن. ماڭايدىڭ بەرٸ قۋراعان قارا تاقىر, قىلتيعان كٶك جوق. ۇشقان قۇس, جٷگٸرگەن اڭ دا كٶرٸنەر ەمەس.
– اتا, – دەدٸ ەتەگٸنەن تارتىپ, – مىنا اسۋدان اسىپ تٷسسەك, ىرىسقا كەنەلەمٸز, بايلىققا بەلشەدەن باتامىز دەگەنٸ قايدا, كٶسەمنٸڭ?!.
– ە, بالام-اي, مەن ساعان ايتپاپ پا ەدٸم. دەل وسىلاي بولارىن دا بٸلگەم.
– بٸلسەڭٸز, نەگە ايتپايسىز ەندٸ?!.
– كٸمگە?
– كٸمگە بولۋشى ەدٸ, كٶسەمگە... – دەدٸ بالا تومسىرايىپ, – بۇلاي اداسپايتىن ەدٸك قوي!
– ە, بالام-اۋ, ول مەنٸڭ سٶزٸمدٸ نە قىلسىن!..
كەنەت, جەلكە تۇستارىنان باس ۋەزٸردٸڭ ايۋداي اقىرعان اششى ايعايى ەستٸلدٸ:
– مىنا جاپ-جاسىل جازىققا قاراڭدارشى! – دەدٸ ول قۋ تاقىرعا كٶز تٸگٸپ.
– يە, قانداي جاپ-جاسىل!.. – دەپ قوستاپ قويا بەردٸ كٶپشٸلٸك.
تٷككە تٷسٸنبەگەن بالا اتاسىنا قاراي موينىن بۇرىپ:
– قايداعى جاپ-جاسىل جازىقتى ايتىپ تۇر? – دەدٸ اڭتارىلا.
– بۇل, اتاڭا نەلەت, كٶزٸڭدٸ باقىرايتىپ قويىپ, جالعان سٶيلەپ تۇر. ونىڭ ٶتٸرٸك ەكەنٸن ٶزٸ دە, مىنا قوستاپ تۇرعان حالىق تا جاقسى بٸلەدٸ. بٸراق, امال نە, بۇلاي ٶتٸرٸك سٶيلەۋ بٸزدٸڭ ەلدە دەستٷرگە اينالعالى قاشان. ەندٸ ول دەستٷردٸ بۇزۋ قيىن-اۋ, سٸرە! بۇعان تاڭ قالۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەلٸ-اق, سەنٸڭ دە ەتٸڭ ٶلٸپ, بويىڭ ٷيرەنٸپ كەتەدٸ. بٸز بەرٸمٸز دە ٶتٸرٸك كٷلٸپ, جالعان سٶيلەۋگە ەبدەن داعدىلانعانبىز! ونسىز كٷنٸڭ قاراڭ!..
– انا سىڭسىعان نۋ-ورماندى كٶرٸپ تۇرعان شىعارسىڭدار! – دەدٸ تاعى باس ۋەزٸر تازدىڭ شاشىنداي ەر-ەر جەردە قاراۋىتىپ كٶرٸنگەن بٸرلٸ-جارىم تال-تەرەكتٸ كٶرسەتٸپ, – سوندا ۇشقان قۇس پەن جٷگٸرگەن اڭنىڭ نەشە تٷرٸ بار!
– يە, كٶرٸپ تۇرمىز, باسەكە. نە دەگەن قالىڭ ورمان! قۇستار مەن اڭدارىن ايتساڭشى! – دەدٸ بەرٸ قوسانجارلاسىپ, – قانداي عاجاپ!..
– اناۋ سارقىراپ اعىپ جاتقان سارقىرامانى كٶرٸپ تۇرسىڭدار ما?
– قايسى, قايسى?.. – دەپ شۋلاسىپ قويا بەردٸ تاڭدايلارى كەۋٸپ, ەرٸندەرٸ كەزەرٸپ, شٶلٸركەپ تۇرعان جۇرتشىلىق شىدامسىزدانا قوزعالاقتاپ.
- ەنە, انا...اۋ جاقتا! – دەدٸ باس ۋەزٸر كٶڭٸل جەتسە دە, كٶز كٶرمەس الىستى قولىمەن نۇسقاي.
– يە, كٶردٸك! – دەدٸ كٶپشٸلٸك قازداي شۋلاسىپ. – كٶرٸپ تۇرمىز!
كەنەت, ورتاعا بويى بٸر-اق قارىس جىلماڭ قاققان بٸر جىلتىر قارا سۋىرىلىپ شىعىپ:
– سۋىنىڭ دەمٸ قانداي كەرەمەت, بال تاتيدى عوي! – دەپ ەدٸ, باس ۋەزٸر وعان كٷلٸمسٸرەي قاراپ:
– سەن ٶزٸ بولايىن دەپ تۇرعان بالا ەكەنسٸڭ, توبىردىڭ اراسىندا نەعىپ جٷرسٸڭ?!. داستارحانعا كەل! – دەدٸ مىرزا كەيٸپ تانىتىپ, – سەنٸڭ ورنىڭ مىنا جاقتا! بۇدان بىلاي سەن بٸزبەن بٸرگە جٷرەسٸڭ!..
جىلتىر قارانىڭ سوڭىنان اياعىن ادىمداي باسىپ ناعىز اقىن دا ٶڭمەندەي ورتاعا شىقتى. جٷزٸ قابارىپ, قاراداي تٷتٸگٸپ كەتكەن. شوقتاي جانعان وتتى جانارى جاي وعىنداي ۇشقىن اتادى.
– ەي, قىزتالاقتار, نە كٶكٸپ تۇرسىڭدار! قايداعى جاسىل جازىق, قايداعى نۋ ورمان, قايداعى اڭ-قۇس, قايداعى سارقىرامانى كٶرٸپ تۇرسىڭدار?! كٶزدەرٸڭدٸ اشىپ قاراساڭدارشى! قۋارعان قۋ تاقىردان باسقا تٷك جوق قوي, نەگە ٶتٸرٸك ايتاسىڭدار! – دەدٸ دە, باس ۋەزٸرگە قادالىپ, – قاڭسىعان قارا تاقىرعا الىپ كەلگەندەرٸڭمەن قويماي, ۇشپاققا شىعارعانداي ٶرەكپيسٸڭدەر! كٶرەر كٶزگە ٶتٸرٸك ايتىپ تۇرعاندارىڭ قالاي?
باس ۋەزٸردٸڭ قاباعى تٷيٸلٸپ كەتتٸ. اياق-قولى دٸر-دٸر ەتٸپ, جىن سوققانداي قالشىلداي باستادى. باسى قالتىلداپ, ەرٸندەرٸ جىبىرلاپ, كٶزٸ شىتىناپ:
– اقىماق! – دەدٸ ايعاي سالىپ, – سٶزدٸ دوعار! ەيتپەسە, جانىڭدى جاھاننامعا جٸبەرەمٸن!
– ەي, بەيشارا, – دەدٸ كٶپشٸلٸك ٷرپيٸسٸپ, – بٸر پەلەگە ۇشىراماسا جارار ەدٸ!.. قۋ تاقىر ەكەنٸن بٸز دە كٶرٸپ تۇرمىز عوي!.. ونى ايتىپ نەسٸ بار-ەي!..
اشۋ قىسقان ٶر تۇلعالى ناعىز اقىن تٸلٸن تارتار ەمەس. قولىن سٸلتەپ قويىپ, ەكٸلەنە سٶيلەپ تۇر.
– ەل قايعى قۇشىپ, قان جۇتىپ جاتسا, سەندەردٸڭ توي تويلاپ جاتقاندارىڭ قالاي? قارا حالىقتىڭ قامىن كٸم ويلايدى?!. اش-جالاڭاش, ارىپ-اشىپ كەلەدٸ. بەرٸن دە كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرسىڭدار عوي!..– دەدٸ باس ۋەزٸرگە كٶزٸنٸڭ سۇعىن قاداي. – ەي, بٸراق حالىق قانداي بولسا, حانى دا سوعان لايىق بولادى عوي! بەرٸنە بٸز ٶزٸمٸز كٸنەلٸمٸز! تىم كٶنبٸسپٸز! القىمىمىزعا پىشاق تٸرەسە دە, تۇياق سەرپۋدٸ بٸلمەيمٸز-اۋ!.. قۇداي سالدى, بٸز كٶندٸك دەپ جاتا بەرەمٸز!
– ٶي, ەكەڭدٸ, ساعان جال بٸتەيٸن دەگەن ەكەن, ە! ەلدٸڭ جاعدايى جامان ەمەس! سەنبەسەڭ, ٶزدەرٸنەن سۇرايىقشى! – دەدٸ دە, حالىققا بۇرىلىپ, – و, حالايىق, جاعدايلارىڭ قالاي, شىنىمەن ارىپ-اشىپ كەلە جاتىرسىڭدار ما?
– جوق, باسەكە, و نە دەگەنٸڭٸز, جاعدايىمىز ٶتە جاقسى. سٸز سۇراعاننان كەيٸن تٸپتٸ جاقسارىپ قالدى. – دەدٸ بٸر قۋتىڭباي.
– جەگەنٸمٸز الدىمىزدا, جەمەگەنٸمٸز ارتىمىزدا! – دەدٸ تاعى بٸر قىرتىنباي. – شەكەمٸز مايعا شىلقىپ تۇر!
– تويىپ سەكٸرٸپ تۇرمىز! – دەدٸ ەندٸ بٸر جىرتىڭباي.
– مٸنە, كٶردٸڭ بە, – دەدٸ باس ۋەزٸر ناعىز اقىنعا سۇستييا قاراپ, – سەن نەگە ٶتٸرٸك ٶزەۋرەيسٸڭ! بار شىندىقتى مىنالار ايتىپ تۇر عوي!..
– شىندىقتان ساداقا كەتكٸرلەر, ولار قۇداي اتقان سۋ جۇقپاس سۋايتتار عوي! مەن بەرٸن دە ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ كەلە جاتىرمىن!.. شىلعي ٶتٸرٸك. سەندەردٸڭ جۇماق-جايعا باستاپ اپارا جاتقاندارىڭ دا جالعان.
– بٸلسەڭ ايتشى, ەندٸ قايدا بارا جاتىر ەكەنبٸز?
– سەندەر حالىقتى تامۇققا اپارا جاتىرسىڭدار!
– نە دەپ تۇرسىڭ, يتتٸڭ بالاسى!.. – باس ۋەزٸر قولىنداعى دىراۋ قامشىمەن ناعىز اقىننىڭ باسىنان تارتىپ-تارتىپ جٸبەردٸ.
بەت-اۋزىن قان جۋىپ كەتكەن ناعىز اقىن تەڭسەلٸپ بارىپ, كەۋدەسٸن ەرەڭ تٸكتەدٸ.
– كەنە, ەندٸ ەسٸڭە تٷسكەن شىعار, بٸز حالىقتى قايدا باستاپ بارا جاتىرمىز? – دەدٸ باس ۋەزٸر قاتقىل داۋىسپەن.
– تامۇققا... – اقىن ەزەر تٸل قاتتى.
– جۇماق-جايعا, يتتٸڭ بالاسى...– باس ۋەزٸر اقىندى تاعى دا بٸر-ەكٸ رەت قامشىمەن قۇلاق شەكەدەن الا تارتىپ-تارتىپ جٸبەردٸ دە, شىدامسىزدانا ايعايلاپ قويا بەردٸ, – جۇماق-جايعا, يتتٸڭ بالاسى!... جۇماق-جايعا...
ناعىز اقىن ماس ادامداي تەلتٸرەكتەپ بارىپ, تٸزەرلەپ وتىرا قالدى. سوندا دا تٸلٸن تارتار ەمەس.
– جۇماق-جايدا سەندەرگە ورىن جوق! – قيرالاڭداپ ورنىنان كٶتەرٸلدٸ, – ٶيتكەنٸ, شەتٸڭنەن ٶتٸرٸك ايتىپ, جالعان سٶيلەيسٸڭدەر! بەرٸڭ دە كٷنەھارسىڭدار! سەندەر وڭباي اداستىڭدار! جۇماق-جايعا ەمەس, تامۇققا بارار جولعا تٷسٸپ كەتتٸڭدەر!
– ەي, مىناۋ ەبدەن قۇتىرايىن دەگەن ەكەن, ە! مەن سەنٸڭ... قازٸر... ٷنٸڭدٸ ٶشٸرەيٸن!.. – ەبدەن ىزاعا بۋلىققان باس ۋەزٸر بەلٸندەگٸ قانجارىن سۋىرىپ الدى دا, اقىننىڭ جٷرەك تۇسىنا بويلاتا سۇعىپ جٸبەردٸ. – جانىڭدى جاھاننامنان ٸزدەرسٸڭ, بەلەم!
ناعىز اقىن تٸزەرلەي بەرٸپ, باسىمەن جەر سٷزە ەتپەتٸنەن قۇلاپ تٷستٸ. قانجاردىڭ قىزىل قانعا بويالعان ۇشى ارقاسىنان بٸراق شىقتى. سوندا دا قىڭق ەتٸپ, ٷن شىعارعان جوق. تەك اقىرىن «مەن عانا جۇماق...» دەۋگە شاماسى ەزەر كەلدٸ.
– شىندىق ٶلدٸ! – دەدٸ اتاسى نەمەرەسٸنٸڭ باسىنان سيپاپ. – شىندىق باردا, ٶتٸرٸك بايقاپ جٷرۋشٸ ەدٸ, ەندٸ شايقاپ جٷرەتٸن بولدى. ٶتٸرٸكتٸڭ تاڭى اتىپ, جالعاندى جالپاعىنان باساتىن كٷنٸ تۋدى.
– ەندٸ نە ٸستەيمٸز? – دەدٸ بالا جاۋتاڭداپ.
– ەندٸ جانىمىز قالاسا دا, قالاماسا دا, ٶتٸرٸكپەن اۋىزجالاسىپ ٶمٸر سٷرەمٸز! ٶيتكەنٸ جان تەتتٸ, ەشكٸمنٸڭ دە ناعىز اقىننىڭ كەبٸن كيگٸسٸ كەلمەيدٸ!.. – دەدٸ قارت كەۋدەسٸ قارس ايىرىلارداي اۋىر دەم الىپ.
– ال, ٶتٸرٸك ايتقىم كەلمەسە شە?
– ٶتٸرٸك ايتقىڭ كەلمەسە, ٷندەمە. ٷندەمەۋدٸڭ ٶزٸ دە جەتەلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ!
– ٷندەمەي, قالاي ٶمٸر سٷرەمٸز!
- ٶمٸر سٷرگٸڭ كەلسە, ٷندەمەك تٷگٸل, ٶتٸرٸك سٶيلەۋگە دە ٷيرەنەسٸڭ, بالام! ٶمٸر ساعان ەمەس, سەن ٶمٸرگە بەيٸمدەلەسٸڭ! بۇل ٶزگەرمەس ٶمٸر زاڭى. بەيٸمدەلگٸڭ كەلمەسە, كٶردٸڭ عوي, نە بولارىن!..
بالا قارقىلداپ كٷلٸپ جٸبەردٸ. باس ۋەزٸر قامشىسىن ٷيٸرٸپ, ەكٸرەڭدەپ جەتٸپ كەلدٸ.
– ەي, بوقمۇرىن, كٸمدٸ مازاق قىپ, ىرجاڭداپ تۇرسىڭ! – دەدٸ قاراقۇستاي تٶنە تٷسٸپ.
بالانىڭ زەرەسٸ زەر تٷبٸنە جەتٸپ, قۇتى قاشىپ كەتتٸ. ساسقانىنان:
– تويىنعاننان مەز بوپ تۇرمىن! – دەدٸ قارنى شۇرىلداپ تۇرعانىنا قاراماي. العاش رەت ٶتٸرٸك ايتتى.
– ا, سولاي ما?! – جىمىسقىلانا جىميعان باس ۋەزٸر كەرٸ بۇرىلدى.
ال قالىڭ كٶپشٸلٸك دىبىستارىن شىعارماي ٸشتەرٸنەن ەگٸلٸپ جىلاپ تۇردى. حالىقتىڭ كٶز جاسىنان قارا توپىراق مي باتپاققا اينالىپ بارا جاتتى...
قايدان شىققانى, قاي جاقتان كەلگەنٸ بەلگٸسٸز, بٸر الىپ قارا قۇس كٶشتٸ ماڭايلاي جارىق جارتاسقا بارىپ قوندى. كٶزدەرٸ ويناقشىپ, جان-جاعىنا تٸنتٸنە قارايدى. ەشقانداي قاۋٸپ-قاتەردٸڭ جوقتىعىن سەزٸنگەن سيياقتى. ۇيالاستارىن شاقىرعانداي, بٸر-ەكٸ مەرتە شاڭقىلداپ داۋىس شىعارىپ ەدٸ, قۇزعىندار قارا قۇرتشا قاپتاپ كەتتٸ. جەمتٸككە ٷيمەلەگەندەي, توپ-توبىمەن توپىرلاپ ۇشىپ كەلٸپ, تٶڭٸرەكتٸ تورۋىلداي باستادى. تاپ بٸر توي تويلاۋعا جينالعانداي, مويىن-باستارى قىلتىلداپ, شەگٸر كٶزدەرٸ جىلتىلداپ, بٷيٸرلەرٸ بۇلتىلداپ, بٶتەگەلەرٸ بٷلكٸلدەپ, سەكەڭ قاعىپ, سەكٸرٸپ جٷر.
كٶشتٸ كٶپتەن بەرٸ اينالسوقتاپ جٷرگەن سامۇرىق پەن التى باستى ايداھار دا ولجادان قۇر قالاتىنداي قوس بٷيٸردەن ەنتٸگە جەتٸپ, جەڭسٸك اسقا قۇمارتقانداي سٸلەكەيلەرٸ شۇبىرىپ, اشكٶزدەنە تٸلدەرٸن جالانىپ وتىر.
دەل وسى مەزەت حان مەن ونىڭ وتباسىن كٷزەتٸپ كەلە جاتقان ساربازداردىڭ قولدارىنداعى الداسپاندارى جارق-جۇرق ەتٸپ, قاس قاعىم سەتتە قىزىل الا قانعا بويالدى. قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا حان مەن باس ۋەزٸردٸڭ باستارى كەۋدەلەرٸنەن بٶلٸنٸپ, قارا جەرگە توپ ەتٸپ دومالاپ تٷستٸ.
حالىق اڭ-تاڭ, قاپەلٸمدە نە بولعانىن تٷسٸنبەي دە قالدى. حاننىڭ جاس توقالىمەن ٷنسٸز ۇعىسىپ كەلە جاتقان جاس ۋەزٸر جاربول قولباسى اقبوز اتىن ويقاستاتىپ, ورتاعا ىتقىپ شىقتى:
– قۇرمەتتٸ حالايىق, مىنا توعىشارلار بٸزدٸ جٷرەر جولدان اداستىردى, – دەدٸ قۋ تاقىردا شاڭ قاۋىپ جاتقان حان مەن باس ۋەزٸردٸڭ باستارىن قولىمەن نۇسقاي, – جاندارىن جاھاننامعا جٸبەرۋگە بۇيىرعان – مەن! شىدامنىڭ دا شەگٸ بار, بۇدان ەرٸ شىداۋ مٷمكٸن ەمەس. ەندٸ سەل كەشٸكسەك, بەرٸمٸز دە قۇريتىن ەدٸك! مەنٸڭ ماقساتىم – حان بولىپ, بيلٸك جٷرگٸزۋ ەمەس, سٸزدەردٸ دۇرىس جولعا باستاپ, مىنا قاندى ٶتكەلدەن امان الىپ شىعۋ!
حالىقتىڭ كٶزٸندە ٷمٸت وتى جارق ەتتٸ:
– بٸزدٸڭ دە كٷتكەنٸمٸز وسى ەدٸ! – دەپ شۋلاسىپ قويا بەردٸ, – قانىمىزدى تەسپەي سورعان قانىپەزەرلەردەن قۇتقاردىڭ! ەندٸ جۇماق-جايعا تەزٸرەك جەتكٸزەر دۇرىس جولعا باستا! بٸز ساعان سەنەمٸز, ارتىڭنان ەرەمٸز!
شىنىندا دا حالىق بٸر جەلپٸنٸپ, سەرپٸلٸپ قالدى. كەۋدەلەرٸنە بولاشاققا دەگەن سەنٸم ۇيالادى.
– كەنە, بەرٸڭٸز مىنا جايۋلى داستارحاننان دەم تاتىڭىزدار. – دەدٸ جاربول قولباسى, – بٷگٸننەن باستاپ ەشقانداي توپتىق جٸكتەلۋ بولمايدى. بٸرگە تۇرىپ, بٸرگە جٷرٸپ, بٸر داستارحاننان اس ٸشەمٸز. حالىق پەن بيلٸك بٸرلٸكتە بولعاندا عانا دٸتتەگەن ماقسات-مۇراتىمىزعا جەتٸپ, ويىمىزداعىنى تولىق ٸسكە اسىرا الامىز. حاننىڭ قۋات-كٷشٸ – حالىقتا ەكەنٸن مەن جاقسى بٸلەمٸن!
جٷدەپ-جاداپ, ارىپ-اشىعان پەندەلەر تالاسا-تارماسا داستارحانعا باس قويىپ, استان اۋىز تيە باستادى.
– اتا, سٸزدٸڭ ايتقانىڭىز ايداي كەلدٸ عوي! – دەدٸ بالا التىن تاباقتان قارا كەسەك ەتتٸ الا بەرٸپ. – ەندٸ كٶپ كەشٸكپەي جۇماق-جايعا باراتىن شىعارمىز?
– اسىعىپ-اپتىقپا, بالام! الداعىنى انىق بولجاپ بٸلمەي تۇرىپ, كەسٸپ-پٸشٸپ ەشتەڭە ايتۋعا بولمايدى. ەلٸپتٸڭ ارتىن باعايىق! تٸرٸ بولساق, ٶزٸمٸز دە كٶرەرمٸز, نە بولعانىن! قولىنا قۇدٸرەتتٸ بيلٸك تيگەن ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تەز-اق ٶزگەرٸپ كەتەدٸ. ەرينە, كٸسٸلٸك كەلبەتٸن, ادامدىق قالپىن ساقتايتىندار دا بولادى! مىنا جاس باسشىنىڭ قارا باسىن كٷيتتەپ كەتپەي, حالقىنىڭ قامىن ويلايتىن ۇلى كٶسەمگە اينالعانىن قالايمىن! – دەدٸ جامباستى قولىنا الىپ جاتىپ. – بۇل ازاماتتى بالا كەزدەن بٸلەمٸن! تەكتٸ اتانىڭ بالاسى, تەكسٸزدٸككە ۇرىنباس, ٷلكەن ٷمٸت ارتامىن!..
بالا جان-جاعىنا باعدارلاي كٶز سالدى. قۇزعىندار دا, سامۇرىق پەن التى باستى ايداھار دا كٶرٸنبەيدٸ, جىم-جىلاس جوعالىپ كەتكەن. الدارىندا نە كٷتٸپ تۇرعانىن انىق بٸلمەسە دە, سول سەت كٶڭٸلٸ شاتتانىپ سالا بەردٸ. قوس قولىن جوعارى كٶتەرە جۇدىرىعىن تٷيٸپ:
– مەن دە ٶسكەندە حالقىمنىڭ قامىن ويلايتىن ۇلى كٶسەم بولامىن! – دەدٸ ايعاي سالىپ.
– قۇداي تٸلەۋٸڭدٸ بەرسٸن! – دەدٸ دانا قارت ەزۋ تارتىپ. – ارمانىڭا جەت, اينالايىن!
شىعىسقا قاراي جٶڭكٸلە كٶشكەن الاشابىر بۇلتتاردىڭ اراسىنان كٷمٸس كٷن كٷلٸم قاعا جارق ەتٸپ شىعا كەلٸپ, جەر-كٶكتٸ نۇرعا بٶلەدٸ.
كٶك اسپاندا اققۋ-قازدار قاڭقىلداپ, تىرنالالار تىراۋلاپ ۇشىپ بارادى...
بۇلبۇل قۇستار ەن سالىپ, بوزتورعايلار شىرىلدادى...
دۋمان رامازان
