Aqiqatty taný – óte qiyn, al ony aita bilý – odan da qiyn
Qasietti Hadisten
Qýarǵan qý dalanyń shańyn shyǵaryp, uzynnan-uzaq shubatylǵan kósh keledi. At mingen, túiege júk artqan, jaiaý-jalpylaǵan adamdar kóshi.
Aldyńǵy jaqtaǵy segiz at parlai jegilgen altyn kúimede osy kóshtiń kóshbasshysy Malbuqa kósem qalǵyp-múlgip otyr. Qasyndaǵy aidai sulý jas toqaly syrttaǵy túr-tulǵasy kelisken jas ýázirge súzile qarap, telmire túsedi. Sezip qoimasyn degendei, kúieýine jaltaqtap qarap qoiady. Aldarynda qasqaldaqtyń qany quiylǵan qumyra men altyn tabaqqa salynǵan quljanyń basy tur.
Odan keiingi alty at parlap jegilgen kúmis kúimede kósemniń qalǵan úsh áieli bir-birine teris qarap, tym-tyrys tymyraiyp otyr. Al tórt at parlai jegilgen qola kúimege jaiǵasqan balalary bir-birimen aitysyp-tartysyp, ulardai shýlap barady. Olardy jaqsy at minip, oqaly kiim kiingen atqaminerler jaǵalai qorshap, qoǵadai japyryla qolpashtap, shashpaýlaryn kóterip keledi.
Bul toptyń sán-saltanaty da, túr-turpattary da, kiim kiisteri de keiingilerden múlde bólek. Ózderinshe máz-meiram, qaǵanaqtary qaryq, saǵanaqtary saryq. Jympima mysyqtai jymiystarynan jymsyma zymiiandyqtyń, qorqaý qasqyrlardai alaq-julaq etken kózderinen aiarlyq pen arsyzdyqtyń ushqyny menmundalaidy. Jan-jaqtarynda saýyt kiip, qarý-jaraq asynǵan qaraýyldar qalbań qaǵyp, jalpaqtap júr.
Ezýleri qulaqtaryna jetip, daýryǵa qaýqyldasqan aldyńǵy toptyń sońyn ala qara nópir qalyń buqara keledi. Qabaqtary – salyńqy, eńseleri – túsińki, kózderinen muń, júzderinen ýaiym, keskin-kelbetterinen sharshap-shaldyqqandary anyq ańǵarylady. Júdep-jadap, aryp-ashyǵan jandardyń alǵa basqan aiaqtary keri ketkendei, júristeri esh mandyr emes.
Kóshtiń oń jaǵyn alyp samuryq, sol jaǵyn alty basty aidahar torýyldap júr. Qos maqulyq bir ýaq kózden ǵaiyp bolyp, zym-ziia joǵalady da, endi birde oilamaǵan jerden qylań berip, qara kórsetedi. Art jaqta silekeii shubyrǵan dáý quzǵyn qara halyqtyń basqan izin baspalai ańdyp keledi.
Birde samuryq, birde aidahar kóshke túre tiip, kerekterin búrip áketip, eldiń záre-qutyn qashyryp, úreiin ushyryp keledi. Qarsylasqandaryna da qaramai, jas-kári demei, jazyqsyz jandardy jemtik qylýda. Bala ata-anasynan, ata-ana balalarynan aiyrylyp, qaiǵy qushyp, zar eńireidi. Al quzǵyn kóshke ilese almai qirań qaqqandardyń kózderin shuqyp, qarnyn toidyryp keledi. Úsheýiniń de niet-piǵyldary jaman bolǵanymen, ishteri maily, esepteri túgel.
Kóshtiń bel ortasynda qula biege mingen dana qart pen kúreń taiǵa qonjiǵan on úsh jasar bala keledi. Balanyń tańdaiy taqyldap, aýyzy jabylar emes. Aqbasty aqsaqalǵa jaýtańdai qarap:
– Ata, ana páleler qyr sońymyzdan nege qalmaidy? – deidi suraýly júzben.
– Eee, balam, áldiniń álsizge tyrnaq batyrýy, talap-jeýi jaratylys zańy. – deidi dana qart sózin salmaqtap. – Qadam zamannan beri solai!.. Jaratýshy jappar iemizdiń ózi bireýdi áldi, bireýdi álsiz qylyp jaratqan. Kim myqty bolsa, sonyń aitqanyna kónip, aidaýyna júresiń!
– Sonda bizdi de bireý aidap kele me?
– Qudaidyń qudireti kúshti. Mańdaiyńa ne jazady, sony kóresiń! Odan qashyp eshqaida bara almaisyń!
– Bul ádiletsizdik qoi!
– Ádiletti jaryq jalǵannan izdep áýre bolmai-aq qoi, balam! Báribir taba almaisyń! Odan da jazǵannyń jazmyshyna moiynsunyp, ómir súrýdi úiren. Ágaraki, myqty bolsań, ádilet sen jaǵyńda, álsiz bolsań, jalt berip, qarasyn da kórsetpei ketedi. Al ony qolyńnan sýsytpai ustap turý úshin de qudiretti kúsh kerek!
Bala bir sát únsiz qaldy da, kenet esine áldene túskendei atasyna oily janaryn tiktep:
– Ata, biz osy qaidan shyqtyq, ózi? – dedi jaýtań qaǵyp.
– Baǵzydan...
– Qazir qai jerde kelemiz?
– Jeter jerimizdiń jelke tusynda kelemiz.
– Biz osy qaida bara jatyrmyz?
– Qaidan shyqsaq, sol jaqqa qaityp bara jatyrmyz.
Bala qartqa úrpie qarady. Túkke túsinbegeni sostiǵan surynan-aq kórinip tur. Kenet, kózi kúlimdep, ezý tartty.
– Ata, siz túk bilmeidi ekensiz ǵoi! Biz Jumaq-Jaiǵa bara jatyr emespiz be?! Ony basqa emes, kósemniń ózi aitqan joq pa?!
– E, onyń sózine senseń, Jumaq-Jaiǵa baiaǵyda jeter edik qoi.
– Siz sonda, kósemge de senbeisiz be?
– Men ózge túgil, ózime de senbeimin.
Bala miyǵynan myrs etti.
– Qalaisha, ózińizge senbeisiz, ata?
– Sebebi, týa bitken bolmys-bitimimdi ózgertken adammyn. Jalyndaǵan jas kúnimde múlde basqa adam edim. Tek shyndyqty aitatynmyn. Al qazir shyndyqty óz qolymmen tunshyqtyryp óltirip, ótirikpen aýyzjalastym.
– Nege?
– Shyndyqtyń joly qashanda aýyr. Ótirik aityp ailańdy asyrýyń múmkin, al shyndyqty aityp eshqashan abyroi tappaisyń! Anaǵan qarashy! – dedi qart qotyr qunanǵa jaidaq mingen kiimi jupyny, túri júdeý jigit aǵasyn qolymen nusqai, – Qandai aqyldy adam. Bilmeitini joq. Tekti atanyń urpaǵy. Onyń ústine Qudai talant bergen. Ónerli-aq. Ózine, ónerine nyq senimdi. Sodan da eshkimdi kózine ilmeidi. Kerek deseń, hanǵa da sálem bermeidi. Aitqanynan qaitpaidy. Ótirikpen jany qas, tek shyrqyratyp shyndyqty aitady. Sondyqtan da teperish kórip, tepkiniń astynda júr!.. Al anabireýdi qarashy! – dedi qart aldyńǵy jaqta aýyzdyǵymen alysqan sáigúlik minip, zerli shapan jamylyp, qundyz bórigin qisaita kigen júzi shyraily mesqaryn saryny kórsetip, – Basynda shymshymdai mi joq. Uiatsyzdyǵymen urty mailanǵan daraqy bireý. Ótirikti sýsha sapyrady. Jaǵympazdyǵymen aty shyǵyp, sýaittyǵymen esimi elge jaiylǵan sarai aqyny. Kósem men onyń mańaiyndaǵylar osyndai túk kórmegen teksizderdi jaqsy kóredi. Únemi qoldap, qolpashtap otyrady. Úlde men búldege bólep, ataq-dańqty bir basyna jeterliktei úiip-tógip, keýdesin temir-tersekke toltyryp qoidy. Sóitip, ol dáldúrish iship-jegenine máz. Arǵy jaǵyna boilai da, oilai da almaidy. Esek siiaqty qulaǵy qalqiyp tursa da, baqai esebi túgel.
Bala kúlip jiberdi.
– Ata, bul ózi bir aqyldy adam boldy ǵoi! Aqymaǵyń anaý ǵoi! – dedi qotyr qunan mingen adýyndy aqynǵa kóziniń astymen súze qarap, – Shyndyqty aitýdyń ózine jaqsylyq ákelmeitinin bile tura, kósemsip nesi bar, baiqustyń! Naǵyz delquly sol ma deimin!..
Dana qart ne derin bilmei, abdyrap qaldy. Balany bas salyp kinálai qoiý da qiyn. «Ái, ainalaiyn-aý, adamnyń ar-uiatynan, namysynan, abyroiynan, imanynan artyq eshteńe joq!» dep aqyl aityp, jer-jebirine jetip jekigisi kelse de, bir sát ózin-ózi tejep: «Ishten oqyp týǵan bálelersińder ǵoi!» degennen árige asa almady. Basqasha tis jaryp, jaq ashpady. Tereń dem alyp, aýyr kúrsindi.
Bala oǵan qyna qoiǵan joq. Oi teńizine súńgip ketken. Anda-sanda kóz qiyǵymen qotyr qunan minip kele jatqan Naǵyz aqynǵa músirkei, aýyzdyǵymen alysqan sáigúlikte shirene túsken Dáldúrish jyrshyǵa qyzyǵa qarap qoiady: «Óskende men de sarai aqyny bolamyn. Jaqsy at minip, zerli shapan jamylyp, qundyz bórik kiemin! – deidi ishtei kúbirlep, – Qotyr qunan minip, tepeńdeý esti janǵa jaraspaidy. Meniń ondai aqymaq bolǵym kelmeidi!..»
Oiyn jiyp úlgermei, bes-alty jaýynger attaryn oiqastatyp janyna jetip keldi. Ortadaǵy eńgezerdei qyzyl bet sardar balaǵa qarap:
– Ái, boqmuryn, taiǵa mingen neńdi alǵan, tús te, tizginin bizge ustat!
– Nege? – dedi bala jaýtańdap.
– Han qazynasy ortaiyp qaldy, soǵan salyq jinap júrmiz!
– Meniń jalǵyz taiymdy kórip qaldyńdar ma?
– Tilińdi kesip almai turǵanda sózdi qysqart! – dedi qyzyl bet qabaǵyn túiip. – Kerek bolsa, keýdeńdegi janyńdy da sýyryp alamyz!
Kópti kórgen atasy nemeresin at ústinen qushaqtai kóterip aldyna mingizip aldy da:
– Ainalaiyn, Armanjan, bularmen aitysyp opa tapqan eshkim joq. Ber tizgindi! – dedi daýysy jaryqshaqtanyp shyǵyp. Keýdesin kere aýyr kúrsinip qoidy.
Atasynyń sózin eki etpeitin nemeresi qaiyra til qatpastan taiynyń tizginin qyzyl betke qarai silki saldy. Qyzyl bet qaǵyp aldy da, taiyn jetektep jónine jónei berdi. Bala qystyǵyp jylap jiberdi. Bir aýyz arasha sóz aita almaǵan atasyna da ókpeli.
– Jaryǵym, – dedi atasy shashynan iiskep, – bastan qulaq sadaqa! Aman bolsań, áli talai at minesiń!.. Tańdap turyp minesiń!.. Ómiriń de, kórer qyzyǵyń da áli alda!
Osy kezde kúimesinen esinei shyqqan Malbuqa kósem aqi kózin aqshita esekshe aqyryp qoia berdi:
– Bizdi alda jarqyn bolashaq kútip tur! Ana bir quz-jartasty biik taýdy kórdińder me? – dedi túkirigi shashyrap, – Sodan asyp tússek, ar jaǵy jainaǵan jasyl baq, samsaǵan jemis-jidek. Toiynyp, boilaryńa shyr bitedi. Saýmal bulaǵy – zámzám sýy siiaqty, ishkende kózderiń shyradai janyp, júzderińe qan júgiredi. Ushqan qus, júgirgen ańnyń neshe túri bar. Nesin aitasyzdar, bailyqqa belsheden batamyz, baqyttyń bal dámin tatamyz!.. Ar jaǵynda Jumaq-Jai da tiip tur. Kóp keshikpei oǵan da jetemiz. Endeshe, ýa halaiyq, eńselerińdi túsirmeńder, keýdelerińdi tikteńder!..
Ómirden túńilip, tirshilikten baz keshe bastaǵan qara halyq kósemniń jalyndy sózine qulaq qoia qoiǵan joq. Kópshiliginiń kóńilderi alań, júrekteri kúpti. Bolashaqqa degen senimnen góri, kúdik-kúmán basym.
– Ata, aittym ǵoi, biz Baǵzy jaqqa qaityp bara jatqan joqpyz, Jumaq-Jaiǵa bettep kelemiz! – dedi bala qariiaǵa menmensi qarap. Men de birdeńe bilemin degendei, basyndaǵy taz kepeshin qisaita kiip, qoqilanyp qoiady.
– Jumaq-Jaidyń aýyly alys, balam. Kúnaharlar bastap kele jatqan kósh eshýaqytta Jumaq-Jaiǵa jete almaidy. Aldap-sýlaýmen ailalaryn asyryp, qylmystaryn jasyryp, ótirikti sýdai aǵyzyp, jol boiy jalǵandyqtyń uryǵyn seýip keledi. Sóite turyp Jumaq-Jaiǵa barýdy armandaidy. Ol múmkin emes. Biz aidyń-kúnniń amanynda joldan adastyq, balam. Adastyrǵan da kósh basyndaǵylar. Biz alǵa emes, artqa qaityp baramyz. – dedi danagói abyz qabaǵy túiilip.
– Shynymen solai bolsa, kósemge nege aitpaisyz?
– Men asarymdy asadym, jasarymdy jasadym. Tek sen úshin alańdaimyn, ziianym timese eken deimin. Tisimnen artyq aýyz sóz shyǵarmai kele jatqanym da sol. Aitatyn kezde betiń bar, júziń bar demei, tilip turyp aitqanmyn. Biraq odan ózgergen eshteńe joq. Aqyr aiaǵynda ózim páleqor-jalaqor atanyp, jamanatty bolyp qaldym. Aitatyndar áli aityp júr. Ókinishtisi sol, olardyń kózderin birtindep qurtyp jatyr. Al kimge bolsyn jan kerek. Halyq úrei qushaǵynda. Onyń ústine dál qazir kósemniń sóz tyńdaityn túri joq. Mańaiyndaǵylardyń ótirik maqtaýynan kózin shel basyp, qulaǵy tas bitelip qalǵan. Eshteńe kóre de, esti de almaidy, kórgisi de, estigisi de kelmeidi.
– Mańaiyndaǵylar she!
– Ái, balam-aý, olar ondai sózdi kósemge jetkizbeidi, dálirek aitsaq, jetkize almaidy. Qaita aitqan adamnyń jelkesin jetesinen úzedi. Sebebi, shyndyqty aitý da, estý de qashanda aýyr. Kósem men onyń mańaiyndaǵylarǵa jalǵan sóilep, ótirik maqtasań ǵana jaǵasyń.
– Týý, ata, qoiyńyzshy, biz Jumaq-Jaiǵa bara jatyrmyz! – dedi bala betpaqtanyp. – Kósemniń ózi ýáde berdi emes pe!..
– Sol kósemińe senbeimin. Kózińdi baqyraityp qoiyp, beti búlk etpesten ótirik aitady. Sózin tyńdasań eljirei qalasyń, al isine qarasań laǵnet aitasyń! – dedi qart qabaǵy túiilip. – Onyń ústine ábden qartaidy. Aýzyna ne kelse, sony aityp, oiyna ne kelse, sony isteitin boldy. Qysqasy, aljydy. Sonda da ózine Qudaiyndai tabynyp, han kótergen halqynyń basyna áńgir taiaq oinatýyn qoiar emes. Endeshe ol qalyń buqarany jarylqaidy degenge óz basym esh senbeimin. Basqa emes, óziniń basyn áreń alyp júrgen adamǵa senim artý – baryp turǵan aqymaqtyq. Ózin qoishy, myna sońyna ergen halqyn torǵaidai tozdyryp, qan qasap qyrǵynǵa ushyratpasa jarar edi.
– Ata, kósemge baryp, taiymdy tartyp alyp ketkenin aitaiynshy! – dedi bala aýzy burtiyp, – Múmkin qaitaryp berer!
– Balam, analardy jibergen sonyń ózi emes pe?! Taiyńdy suraimyn dep, janyńnan aiyrylyp qalyp júrersiń! Óitkeni bul kósem óte shamshyl, kekshil, qatigez adam! Eshkimdi aiamaidy! Janyńnyń aman qalǵanyn olja tut!
Bala da bolsa atasynyń aitqanyn túsinip, únsiz qaldy. Kóshtiń aldy alynbas qamaldai uzynnan-uzaq sozylyp jatqan quz-jartasty biik taýlarǵa taiap keledi. Jaqyndaǵan saiyn atqaminerlerden sabyr qashyp, maza ketti. Dyzyldap, dyzaq atyp, at ústinde qopań-qopań etip, árli-berli shapqylai bastady.
- Káne, jol berińder, káne, bylai turyńdar! – dep qoiady shekpendiler bir-birine, – Aldymen kósem ótsin!.. Bárimiz jabylyp, kún kósemdi arǵy jaqqa aman-esen ótkizip alaiyq! Káne... káne...
Shendilerdiń buiryǵy boiynsha kósem otyrǵan altyn kúimeni jaiaý jasaq aiaǵyn jerge tigizbei tik kóterip áketti. Qulap ketpesin degendei, jan-jaǵynan qaýmalai qorshaǵan atqaminerler juptaryn jazbastan jarqanatsha jarbańdap, ólermendikpen entelei túsedi. Olardyń túpki oiy – osyndaida kósemniń kózine túsip, tóbe kórsetip qalý. Sóitip, biliktiń basqyshyna qol artyp, qazannyń bir tutqasyn ustap, qazynadan sybaǵa qaqshyp qalý.
Jankeshtilerdiń jan alyp, jan berisýiniń arqasynda, kósemniń kúimesi qulama quz-jartasty qara taýdyń basyna shyqqanda artta kele jatqan qara halyqtyń aldy jotasyna endi ilikti. Sol sát kók aspandy qaraqoshqyl bulttar torlap, teristikten ókpek jel ese bastady.
Áne-mine degenshe, kósemniń kúimesi taýdyń ar jaǵyna túsip, kórinbei ketti. Qara halyq ókpeleri óship, joǵary qarai órmelep keledi. Júristeri shaban, qimyl-qozǵalystary baiaý. Qulama quz-jartasty jaǵalap, qalqa-qalqany saǵalap, bir basyp, eki basyp aqyryn jyljyp keledi.
Tóńirek túndei túnerip, kúńgirt tartty. Osy kezde taý-tastyń shańyn quiyndai burqyratyp, qatty daýyl turdy. Áýpirimdep áreń kele jatqan ash-aryq pendeler jan-jaqtaryna qaraýǵa da murshalary kelmei, kózderin de asha almastan shań-tozańǵa kómilip qala berdi.
Daýyl barǵan saiyn kúsheiip, adamdy ushyryp jibererdei uiytqi soǵyp, taý basyndaǵy irili-usaqty tastardy dopsha domalata bastady. Talai adam at-matymen, túie-múiesimen quz-jartastan qulap, mertigip, mert bolyp jatty. Kóptegen adamnyń basy jarylyp, milary shashyldy, aiaq-qoldary synyp, bet-aýyzdary qanǵa boialdy.
At ústinde aman qalmasyn sezgen dana qart jalma-jan qarǵyp túsip, nemeresin kóterip alyp, pana bolar jer izdep keledi. Basy bos qalǵan bie jolyndaǵylardy qaǵa-maǵa tómen qarai quldilai jóneldi. Boiyn qorqynysh pen úrei bilegen bala atasynyń moinynan qos qoldai tas qyp qushaqtap alǵan. Bir alyp jartastyń qýysyna kirip, demderin basty. Qudai sátin salǵanda aiýdyń apanyndai yńǵaily oryn eken.
Mańaidan aiǵailaǵan, yńyrsyǵan, attandaǵan, oibailaǵan ashy daýystar jamyrai shyǵady. Bireýdi bireý tanyp-biler emes. Bireýdiń bireýge qaraýǵa murshasy joq. Bári de óz bastarymen qaiǵy bop, árkim aman qalýdyń amalyn izdep, jantalasqa túsken.
Qorqynyshtan ba, joq álde, sýyqtan ba, balanyń tisi-tisine timei saqyldap, tula boiy qalsh-qalsh etedi. Qart shekpenin sheship, nemeresine japty. Ústi-basyn qymtalap, baýyryna qysa túsedi.
– O, Jaratýshy Jappar iem, bar ekeniń ras bolsa, myna bir jetim qalǵan jetimegimdi pále-jaladan saqtai gór! – dep qaita-qaita Jaratqanǵa jalbarynady.
Qansha otyrǵandary belgisiz, bir kezde daýyl da saiabyrsydy. Halyq ta birtindep kózderin ashyp, bastaryn kótere bastady. Ár jerden yńyrsyǵan, yńqyldaǵan, baqyryp-shaqyrǵan daýystar shyǵady. Adamdardyń suqyttarynan kisi shoshyrlyq. Bet-aýyzdary aiǵyz-aiǵyz, kir-qojalaq. Kózderi ǵana bolymsyz jyltyraidy. Keskin-kelbetterinen qajyǵandyq baiqalady. Bári de oryndarynan súiretilip áreń turyp, ústi-bastaryn qaǵyp-silke bastady. Jan-jaqtaryna qarasyp qoiady. Ár-ár jerde shashylǵan dúnie-múlik, sulyq qalǵan, dóńbekship jatqan jaralylar. Talai adamdy tas basyp qalǵan. Anadai jerde júk-múgimen aýdarylyp túsken kári atan yńyrana yńyrsyp, álsiz ǵana typyrshidy. Onyń janynda byt-shyty shyqqan besik jatyr. Sál árirekte qara qazan tóńkerilip qalǵan.
– Oi, astapyralla! – dedi ony kórgen danyshpan qart kóńiline kidi alyp, – El-jurt aman bolsa eken!..
Tiri qalǵandar eń aldymen quz-jartastan qulap mert bolǵan, tas basyp qalǵan ólim-jitimder men ózdikterinen júrýge jaramaityn jaralylardy jinai bastady. Qaza bolǵandardyń máiitterin tanyǵan týǵan-týysqandary joqtaý aityp, jylap-syqtap, tóńirek azan-qazan, ýda-shý boldy da ketti.
– Ýa, halaiyq, – dedi dana qart daýysyn sozyp, – Qazir, jylap-syqtaityn mezgil emes. Es jiyńdar, ýaqyt ozdyrmai, arǵy jaqqa ótip alýdyń qamyn oilastyraiyq!.. Aldymen sheiit bolǵandardyń júzin jasyraiyq, al jaralylardy tastamai ózimizben birge ala júreiik.
Kópshilik qarttyń sózine qulaq asyp, kóz jastaryn tiyp, opat bolǵandardyń júzin jasyryp, jaralylardy súiemeldep, yrǵala-jyrǵala oryndarynan qozǵaldy. Qajyp-qaljyraǵan qalyń buqara boilaryndaǵy bar kúshterin jiyp, ilbip-silbip, joǵary qarai jónei jóneldi.
Atasy men nemeresi de kóshten qalmai, kóppen birge quz-jartastardy jaǵalap keledi. Balanyń eki-úsh márte aiaǵy taiyp, quzdan qulap kete jazdady. Kárilik kelip qalsa da, qairaty qaita qoimaǵan qarýly atasynyń arqasynda aman qaldy.
Ábden tityqtaǵan qara halyqtyń ókpeleri óship, keýdeleri qabynyp, ústi-bastarynan qan aralas ashy ter sýsha aqty. «Kóppen kórgen – uly toi!» degendei, kópshilik bir-birinen onsha alshaqtamai, ilgerindi-keiindi tasbaqasha tyrbańdap jyljyp keledi.
Ólip-talyp, áreń-páreń taýdan asyp, arǵy jaqqa da aiaqtary ilindi-aý. Bastary aýyryp, baltyrlary syzdap, áýpirimdep ázer jetse, shen-shekpendiler alańsyz toi toilap jatyr. Shetinen qyzara bórtip, qyzyp alǵan. Uzynnan uzaq dastarhan jaiylǵan. Ústi alýan túrli taǵamdar men araq-sharapqa syqasyp tur. Tabaq-tabaq et, qazy-qarta, jal-jaia.
Qara halyqtyń qinalyp, asýdan áreń ótkeni milaryna kirip-shyǵar emes. Ony oilaýǵa murshalary da joq. Qutyrǵan itshe qyzylkózdenip, aýyzdarynan aq kóbik ata jinigip alǵan. Ánshilerge án saldyryp, kúishilerge kúi tarttyryp qoiǵan. Jandarynda jartylai jalańash bishi qyzdar sylań qaǵyp, myń burala bilep júr. Mán-jaidy túsindirip, dastarhannan dám tatpaqqa umsynǵan halyqty qarýly qaraýyldar óńmenderinen iterip, mańailatar emes.
– Biz halyqty asý bermes shyń-quzdan aman alyp óttik. Sol úshin de toi toilap jatyrmyz! Kósemimizdiń kóregendiginiń arqasynda durys jolmen júrip kelemiz. Oǵan eshkimniń kúdik-kúmáni bolmasyn! Endi jolymyz ońalyp, jaǵdaiymyz jaqsara bastaidy! – dedi bas ýázir baqasha baqyldap.
– Qurbandyqtar bar ǵoi!.. – dedi bireý murynynan mińgirlep.
Bas ýázir oǵan ala kózimen atyp jibererdei kekjie qarap:
– Qurbandyqsyz eshteńe bolmaidy. Onsyz alǵa jyljý joq. Eń bastysy, altyn basty kósemimizdiń deni saý, basy aman. Jaratýshy Jappar iemizden bárimizdi Jumaq-Jaiǵa bastap apara jatqan basshymyzdyń amandyǵyn tileńder! Al baqyr bastylardyń bary ne, joǵy ne, báribir emes pe?!. – dedi shimirikpei.
Qaq tórde kósem qannen-qapersiz bas mújip otyr. Qolynda jalt-jult etken altyn pyshaq. Eki ezýin kezek yrjityp, soiǵan túlkidei yrjaqtai beredi. Oinaqshyǵan oisyz janary jan-jaǵyn tintine sholyp, mańaidaǵynyń bárin qalt jibermei baqylap otyr. Ishi bárin bilip, kózi bárin kórip otyrsa da, eshteńe sezbegendei, túk bolmaǵandai, jaibaraqat keiipte jailana túsken. «Kúl bolmasańdar, púl bolyńdar, qarnym toisa boldy» deitindei, jyly-jumsaqty aýzyna qomaǵailana tyqqylaidy. Tym marǵaý. Aryp-ashyp, azyp-tozyp kele jatqan halyqpen múlde sharýasy joqtai, basyn tómen salyp, olarǵa qaraǵysy da kelmeidi. Týra qarsy aldyna maldas qura jaiǵasqan Dáldúrish jyrshy syrly tostaǵandaǵy salqyn qymyzdan urttap qoiyp, arnaý jyr aityp otyr. Anda-sanda dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, shabyt shaqyrǵandai qiqýǵa basyp, qyshqyryp qoiady.
Jaqyn qaldy aramyz,
Jumaq-Jaiǵa baramyz,
Ol da sizdiń arqańyz!
Asý bermes quz-shyńnan,
Alyp óttiń eldi aman,
Ol da sizdiń arqańyz!
Jer basyp tiri júrgenimiz,
Adam bop ómir súrgenimiz,
Ol da sizdiń arqańyz! –
dep ótirikti shyndai, aqsaqty tyńdai ǵyp, sandýǵashtai sairap otyr. Qysylyp-qymsynatyn túri joq, aitqan saiyn arqalanyp, jynyn shaqyrǵan baqsydai shaiqalaqtap qutyryna túsken.
Mastana masattanǵan kósemniń júzi bal-bul jainap, kózi kúlim qaǵady. Maqtaǵan saiyn qopańdap, qozǵalaqtai beredi. Mańǵazdana keýdesin kerip, shalqaia túsedi.
Bala jan-jaǵyna jaltańdai qaraidy. Qulazyǵan qý medien, qula dúz. Shań basyp, tozań qonǵan saiyn dala ajar-kórkinen aiyrylyp, júdep-jadai túsken. Mańaidyń bári qýraǵan qara taqyr, qyltiǵan kók joq. Ushqan qus, júgirgen ań da kóriner emes.
– Ata, – dedi eteginen tartyp, – Myna asýdan asyp tússek, yrysqa kenelemiz, bailyqqa belsheden batamyz degeni qaida, kósemniń?!.
– E, balam-ai, men saǵan aitpap pa edim. Dál osylai bolaryn da bilgem.
– Bilseńiz, nege aitpaisyz endi?!.
– Kimge?
– Kimge bolýshy edi, kósemge... – dedi bala tomsyraiyp, – Bulai adaspaityn edik qoi!
– E, balam-aý, ol meniń sózimdi ne qylsyn!..
Kenet, jelke tustarynan bas ýázirdiń aiýdai aqyrǵan ashy aiǵaiy estildi:
– Myna jap-jasyl jazyqqa qarańdarshy! – dedi ol qý taqyrǵa kóz tigip.
– Iá, qandai jap-jasyl!.. – dep qostap qoia berdi kópshilik.
Túkke túsinbegen bala atasyna qarai moinyn buryp:
– Qaidaǵy jap-jasyl jazyqty aityp tur? – dedi ańtaryla.
– Bul, atańa nálet, kózińdi baqyraityp qoiyp, jalǵan sóilep tur. Onyń ótirik ekenin ózi de, myna qostap turǵan halyq ta jaqsy biledi. Biraq, amal ne, bulai ótirik sóileý bizdiń elde dástúrge ainalǵaly qashan. Endi ol dástúrdi buzý qiyn-aý, sirá! Buǵan tań qalýdyń qajeti joq. Áli-aq, seniń de etiń ólip, boiyń úirenip ketedi. Biz bárimiz de ótirik kúlip, jalǵan sóileýge ábden daǵdylanǵanbyz! Onsyz kúniń qarań!..
– Ana syńsyǵan ný-ormandy kórip turǵan shyǵarsyńdar! – dedi taǵy bas ýázir tazdyń shashyndai ár-ár jerde qaraýytyp kóringen birli-jarym tal-terekti kórsetip, – Sonda ushqan qus pen júgirgen ańnyń neshe túri bar!
– Iá, kórip turmyz, baseke. Ne degen qalyń orman! Qustar men ańdaryn aitsańshy! – dedi bári qosanjarlasyp, – Qandai ǵajap!..
– Anaý sarqyrap aǵyp jatqan sarqyramany kórip tursyńdar ma?
– Qaisy, qaisy?.. – dep shýlasyp qoia berdi tańdailary keýip, erinderi kezerip, shólirkep turǵan jurtshylyq shydamsyzdana qozǵalaqtap.
- Áne, ana...aý jaqta! – dedi bas ýázir kóńil jetse de, kóz kórmes alysty qolymen nusqai.
– Iá, kórdik! – dedi kópshilik qazdai shýlasyp. – Kórip turmyz!
Kenet, ortaǵa boiy bir-aq qarys jylmań qaqqan bir jyltyr qara sýyrylyp shyǵyp:
– Sýynyń dámi qandai keremet, bal tatidy ǵoi! – dep edi, bas ýázir oǵan kúlimsirei qarap:
– Sen ózi bolaiyn dep turǵan bala ekensiń, tobyrdyń arasynda neǵyp júrsiń?!. Dastarhanǵa kel! – dedi myrza keiip tanytyp, – Seniń ornyń myna jaqta! Budan bylai sen bizben birge júresiń!..
Jyltyr qaranyń sońynan aiaǵyn adymdai basyp Naǵyz aqyn da óńmendei ortaǵa shyqty. Júzi qabaryp, qaradai tútigip ketken. Shoqtai janǵan otty janary jai oǵyndai ushqyn atady.
– Ái, qyztalaqtar, ne kókip tursyńdar! Qaidaǵy jasyl jazyq, qaidaǵy ný orman, qaidaǵy ań-qus, qaidaǵy sarqyramany kórip tursyńdar?! Kózderińdi ashyp qarasańdarshy! Qýarǵan qý taqyrdan basqa túk joq qoi, nege ótirik aitasyńdar! – dedi de, bas ýázirge qadalyp, – Qańsyǵan qara taqyrǵa alyp kelgenderińmen qoimai, ushpaqqa shyǵarǵandai órekpisińder! Kórer kózge ótirik aityp turǵandaryń qalai?
Bas ýázirdiń qabaǵy túiilip ketti. Aiaq-qoly dir-dir etip, jyn soqqandai qalshyldai bastady. Basy qaltyldap, erinderi jybyrlap, kózi shytynap:
– Aqymaq! – dedi aiǵai salyp, – Sózdi doǵar! Áitpese, janyńdy jahannamǵa jiberemin!
– Ái, beishara, – dedi kópshilik úrpiisip, – Bir pálege ushyramasa jarar edi!.. Qý taqyr ekenin biz de kórip turmyz ǵoi!.. Ony aityp nesi bar-ei!..
Ashý qysqan ór tulǵaly Naǵyz aqyn tilin tartar emes. Qolyn siltep qoiyp, ekilene sóilep tur.
– El qaiǵy qushyp, qan jutyp jatsa, senderdiń toi toilap jatqandaryń qalai? Qara halyqtyń qamyn kim oilaidy?!. Ash-jalańash, aryp-ashyp keledi. Bárin de kórip-bilip otyrsyńdar ǵoi!..– dedi bas ýázirge kóziniń suǵyn qadai. – Ái, biraq halyq qandai bolsa, hany da soǵan laiyq bolady ǵoi! Bárine biz ózimiz kinálimiz! Tym kónbispiz! Alqymymyzǵa pyshaq tirese de, tuiaq serpýdi bilmeimiz-aý!.. Qudai saldy, biz kóndik dep jata beremiz!
– Ói, ákeńdi, saǵan jal biteiin degen eken, á! Eldiń jaǵdaiy jaman emes! Senbeseń, ózderinen suraiyqshy! – dedi de, halyqqa burylyp, – O, halaiyq, jaǵdailaryń qalai, shynymen aryp-ashyp kele jatyrsyńdar ma?
– Joq, baseke, o ne degenińiz, jaǵdaiymyz óte jaqsy. Siz suraǵannan keiin tipti jaqsaryp qaldy. – dedi bir qýtyńbai.
– Jegenimiz aldymyzda, jemegenimiz artymyzda! – dedi taǵy bir qyrtynbai. – Shekemiz maiǵa shylqyp tur!
– Toiyp sekirip turmyz! – dedi endi bir jyrtyńbai.
– Mine, kórdiń be, – dedi bas ýázir Naǵyz aqynǵa sustiia qarap, – Sen nege ótirik ózeýreisiń! Bar shyndyqty mynalar aityp tur ǵoi!..
– Shyndyqtan sadaqa ketkirler, olar Qudai atqan sý juqpas sýaittar ǵoi! Men bárin de óz kózimmen kórip kele jatyrmyn!.. Shylǵi ótirik. Senderdiń Jumaq-Jaiǵa bastap apara jatqandaryń da jalǵan.
– Bilseń aitshy, endi qaida bara jatyr ekenbiz?
– Sender halyqty tamuqqa apara jatyrsyńdar!
– Ne dep tursyń, ittiń balasy!.. – Bas ýázir qolyndaǵy dyraý qamshymen Naǵyz aqynnyń basynan tartyp-tartyp jiberdi.
Bet-aýzyn qan jýyp ketken Naǵyz aqyn teńselip baryp, keýdesin áreń tiktedi.
– Káne, endi esińe túsken shyǵar, biz halyqty qaida bastap bara jatyrmyz? – dedi bas ýázir qatqyl daýyspen.
– Tamuqqa... – Aqyn ázer til qatty.
– Jumaq-Jaiǵa, ittiń balasy...– Bas ýázir aqyndy taǵy da bir-eki ret qamshymen qulaq shekeden ala tartyp-tartyp jiberdi de, shydamsyzdana aiǵailap qoia berdi, – Jumaq-Jaiǵa, ittiń balasy!... Jumaq-Jaiǵa...
Naǵyz aqyn mas adamdai táltirektep baryp, tizerlep otyra qaldy. Sonda da tilin tartar emes.
– Jumaq-Jaida senderge oryn joq! – Qiralańdap ornynan kóterildi, – Óitkeni, shetińnen ótirik aityp, jalǵan sóileisińder! Báriń de kúnáharsyńdar! Sender ońbai adastyńdar! Jumaq-Jaiǵa emes, tamuqqa barar jolǵa túsip kettińder!
– Ái, mynaý ábden qutyraiyn degen eken, á! Men seniń... qazir... únińdi óshireiin!.. – Ábden yzaǵa býlyqqan bas ýázir belindegi qanjaryn sýyryp aldy da, aqynnyń júrek tusyna boilata suǵyp jiberdi. – Janyńdy jahannamnan izdersiń, bálem!
Naǵyz aqyn tizerlei berip, basymen jer súze etpetinen qulap tústi. Qanjardyń qyzyl qanǵa boialǵan ushy arqasynan biraq shyqty. Sonda da qyńq etip, ún shyǵarǵan joq. Tek aqyryn «Men ǵana Jumaq...» deýge shamasy ázer keldi.
– Shyndyq óldi! – dedi atasy nemeresiniń basynan sipap. – Shyndyq barda, ótirik baiqap júrýshi edi, endi shaiqap júretin boldy. Ótiriktiń tańy atyp, jalǵandy jalpaǵynan basatyn kúni týdy.
– Endi ne isteimiz? – dedi bala jaýtańdap.
– Endi janymyz qalasa da, qalamasa da, ótirikpen aýyzjalasyp ómir súremiz! Óitkeni jan tátti, eshkimniń de Naǵyz aqynnyń kebin kigisi kelmeidi!.. – dedi qart keýdesi qars aiyrylardai aýyr dem alyp.
– Al, ótirik aitqym kelmese she?
– Ótirik aitqyń kelmese, úndeme. Úndemeýdiń ózi de jeteliktiń belgisi!
– Úndemei, qalai ómir súremiz!
- Ómir súrgiń kelse, úndemek túgil, ótirik sóileýge de úirenesiń, balam! Ómir saǵan emes, sen ómirge beiimdelesiń! Bul ózgermes ómir zańy. Beiimdelgiń kelmese, kórdiń ǵoi, ne bolaryn!..
Bala qarqyldap kúlip jiberdi. Bas ýázir qamshysyn úiirip, ákireńdep jetip keldi.
– Ái, boqmuryn, kimdi mazaq qyp, yrjańdap tursyń! – dedi qaraqustai tóne túsip.
Balanyń záresi zár túbine jetip, quty qashyp ketti. Sasqanynan:
– Toiynǵannan máz bop turmyn! – dedi qarny shuryldap turǵanyna qaramai. Alǵash ret ótirik aitty.
– A, solai ma?! – Jymysqylana jymiǵan bas ýázir keri buryldy.
Al qalyń kópshilik dybystaryn shyǵarmai ishterinen egilip jylap turdy. Halyqtyń kóz jasynan qara topyraq mi batpaqqa ainalyp bara jatty...
Qaidan shyqqany, qai jaqtan kelgeni belgisiz, bir alyp qara qus kóshti mańailai jaryq jartasqa baryp qondy. Kózderi oinaqshyp, jan-jaǵyna tintine qaraidy. Eshqandai qaýip-qaterdiń joqtyǵyn sezingen siiaqty. Uialastaryn shaqyrǵandai, bir-eki márte shańqyldap daýys shyǵaryp edi, quzǵyndar qara qurtsha qaptap ketti. Jemtikke úimelegendei, top-tobymen topyrlap ushyp kelip, tóńirekti torýyldai bastady. Tap bir toi toilaýǵa jinalǵandai, moiyn-bastary qyltyldap, shegir kózderi jyltyldap, búiirleri bultyldap, bótegeleri búlkildep, sekeń qaǵyp, sekirip júr.
Kóshti kópten beri ainalsoqtap júrgen samuryq pen alty basty aidahar da oljadan qur qalatyndai qos búiirden entige jetip, jeńsik asqa qumartqandai silekeileri shubyryp, ashkózdene tilderin jalanyp otyr.
Dál osy mezet han men onyń otbasyn kúzetip kele jatqan sarbazdardyń qoldaryndaǵy aldaspandary jarq-jurq etip, qas qaǵym sátte qyzyl ala qanǵa boialdy. Qas pen kózdiń arasynda han men bas ýázirdiń bastary keýdelerinen bólinip, qara jerge top etip domalap tústi.
Halyq ań-tań, qapelimde ne bolǵanyn túsinbei de qaldy. Hannyń jas toqalymen únsiz uǵysyp kele jatqan jas ýázir Jarbol qolbasy aqboz atyn oiqastatyp, ortaǵa ytqyp shyqty:
– Qurmetti halaiyq, myna toǵysharlar bizdi júrer joldan adastyrdy, – dedi qý taqyrda shań qaýyp jatqan han men bas ýázirdiń bastaryn qolymen nusqai, – Jandaryn jahannamǵa jiberýge buiyrǵan – men! Shydamnyń da shegi bar, budan ári shydaý múmkin emes. Endi sál keshiksek, bárimiz de qurityn edik! Meniń maqsatym – han bolyp, bilik júrgizý emes, sizderdi durys jolǵa bastap, myna qandy ótkelden aman alyp shyǵý!
Halyqtyń kózinde úmit oty jarq etti:
– Bizdiń de kútkenimiz osy edi! – dep shýlasyp qoia berdi, – Qanymyzdy tespei sorǵan qanypezerlerden qutqardyń! Endi Jumaq-Jaiǵa tezirek jetkizer durys jolǵa basta! Biz saǵan senemiz, artyńnan eremiz!
Shynynda da halyq bir jelpinip, serpilip qaldy. Keýdelerine bolashaqqa degen senim uialady.
– Káne, bárińiz myna jaiýly dastarhannan dám tatyńyzdar. – dedi Jarbol qolbasy, – Búginnen bastap eshqandai toptyq jiktelý bolmaidy. Birge turyp, birge júrip, bir dastarhannan as ishemiz. Halyq pen bilik birlikte bolǵanda ǵana dittegen maqsat-muratymyzǵa jetip, oiymyzdaǵyny tolyq iske asyra alamyz. Hannyń qýat-kúshi – halyqta ekenin men jaqsy bilemin!
Júdep-jadap, aryp-ashyǵan pendeler talasa-tarmasa dastarhanǵa bas qoiyp, astan aýyz tie bastady.
– Ata, sizdiń aitqanyńyz aidai keldi ǵoi! – dedi bala altyn tabaqtan qara kesek etti ala berip. – Endi kóp keshikpei Jumaq-Jaiǵa baratyn shyǵarmyz?
– Asyǵyp-aptyqpa, balam! Aldaǵyny anyq boljap bilmei turyp, kesip-piship eshteńe aitýǵa bolmaidy. Áliptiń artyn baǵaiyq! Tiri bolsaq, ózimiz de kórermiz, ne bolǵanyn! Qolyna qudiretti bilik tigen adamdardyń kópshiligi tez-aq ózgerip ketedi. Árine, kisilik kelbetin, adamdyq qalpyn saqtaityndar da bolady! Myna jas basshynyń qara basyn kúittep ketpei, halqynyń qamyn oilaityn uly kósemge ainalǵanyn qalaimyn! – dedi jambasty qolyna alyp jatyp. – Bul azamatty bala kezden bilemin! Tekti atanyń balasy, teksizdikke urynbas, úlken úmit artamyn!..
Bala jan-jaǵyna baǵdarlai kóz saldy. Quzǵyndar da, samuryq pen alty basty aidahar da kórinbeidi, jym-jylas joǵalyp ketken. Aldarynda ne kútip turǵanyn anyq bilmese de, sol sát kóńili shattanyp sala berdi. Qos qolyn joǵary kótere judyryǵyn túiip:
– Men de óskende halqymnyń qamyn oilaityn uly kósem bolamyn! – dedi aiǵai salyp.
– Qudai tileýińdi bersin! – dedi dana qart ezý tartyp. – Armanyńa jet, ainalaiyn!
Shyǵysqa qarai jóńkile kóshken alashabyr bulttardyń arasynan kúmis kún kúlim qaǵa jarq etip shyǵa kelip, jer-kókti nurǵa bóledi.
Kók aspanda aqqý-qazdar qańqyldap, tyrnalalar tyraýlap ushyp barady...
Bulbul qustar án salyp, boztorǵailar shyryldady...
Dýman Ramazan
