1979 جىلدىڭ كٶكتەمٸ. ماۋسىمنىڭ 14-ٸنشٸ جۇلدىزى. تسەلينوگراد قالاسىنداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ۆەتەرينارييا جەنە مال شارۋاشىلىعى تەحنولوگيياسى فاكۋلتەتٸنٸڭ بەسٸنشٸ كۋرس ستۋدەنتتەرٸ سوڭعى ساباق بولاتىن اۋديتوريياعا ٷزدٸك-سوزدىق كٸرٸپ, ورىندارىنا جايعاسىپ جاتتى.
دەل وسى كەزدە ون مينۋتتىق ٷزٸلٸستٸڭ بٸتكەنٸن حابارلاعان قوڭىراۋدىڭ سىڭعىرى ەستٸلدٸ. ارادا سٷت پٸسٸرٸمدەي ۋاقىت ٶتە شىقتى. بٸراق, وقىتۋشىنىڭ قاراسى كٶرٸنە قويمادى. ستۋدەنتتەر ٶزارا كٷبٸر-سىبىرعا كٶشٸپ, شۋىلداپ-دۋىلداي باستادى. كۋرس ستاروستاسى قازاقباي قولىنداعى بىلعارى سۋمكاسىن ورىندىققا قويا سالدى دا, ەسٸك جاققا قاراپ:
– شاپروۆ تاعى قايدا شاپقىلاپ كەتتٸ ەكەن? – دەدٸ داۋىسىن سوزىپ. – قىپ-قىزىل كوممۋنيستٸڭ كەشٸككەنٸ قالاي?!
– وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸلدەي بٸر لەكتورى قاشان كەلٸپ-كەتەتٸنٸن سەنەن سۇرايدى دەيسٸڭ بە? – دەدٸ ەرلٸك ميىعىنان كٷلٸپ, – قازٸر ەكٸ قولىن قايشىلاپ جەتەتٸن شىعار, قىردىڭ قىزىل تٷلكٸسٸندەي جىلماڭ قاعىپ...
– تاپ سونى ساعىنىپ وتىرعان ەشكٸم جوق! كەلمەسە, كەلۋسٸز قالسىن, دەرٸسٸ دەرۋ دەيمٸسٸڭ! پارتييانىڭ قاۋلى-قارارلارى تۋرالى قاقىلداپ, قۇر بوسقا قۇلاقتى سارسىتادى. ول لەكتسييا وقىسا, قاراپتان قاراپ ۇيقىم كەلەدٸ-ەي! – قازاقباي قولدارىن پارتانىڭ ٷستٸنە قويىپ, باسىن قيسايتا بەرگەنٸ سول ەدٸ, وسى سەتتٸ اڭدىپ تۇرعانداي ٷستٸنە جەڭٸ شولاق اق كٶيلەك كيٸپ, قىزىل گالستۋك تاعىنعان ەلۋلەر شاماسىنداعى تسەلينوگراد وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ لەكتورى الەكسەي شاپروۆ القىن-جۇلقىن كٸرٸپ كەلدٸ.
القىنىپ تۇر, ەنتٸگٸن باسا الار ەمەس, تاڭقيعان تاناۋى پىس-پىس ەتەدٸ. سارعىش شاشىنىڭ تٶبە تۇسى تٸكٸرەيٸپ كەتكەن, سەكپٸل بەتٸنٸڭ ۇشى قىزارىپ تۇر. قالقيعان قۇلاعى سوپاق باسىنا قولمەن جەلٸمدەي سالعانداي كٶزگە قوراشتاۋ كٶرٸنەدٸ. بويى بٸر تۇتام, ٶزٸ سيديعان ارىق. قىشىماسى بارداي, وڭ قولىمەن بەتٸن سيپاي بەرەدٸ. جىپىلىق قاققان كٶكشٸل كٶزدەرٸمەن ستۋدەنتتەردٸ بٸر شولىپ شىقتى دا, قولىنداعى جۋرنالىن اشىپ جاتىپ قايتا جاپتى.
– امانسىڭدار ما, بالالار? كٶڭٸل-كٷيلەرٸڭ قالاي? – دەنە-تۇرقى قۋشيىپ تۇرعانىمەن, داۋىسى زور, كٷننٸڭ كٷركٸرٸندەي كٷركٸرەپ شىعادى, – كەنە, تٶرت كٶزدەرٸڭ تٷگەلسٸڭدەر-اۋ دەيمٸن, بٷگٸن قارالارىڭ كٶبٸرەك ەكەن, تٸزٸممەن تٷگەندەمەي-اق قويايىن! وبكومداعى بٸر ماڭىزدى جيىنعا قاتىسىپ, كەشٸگٸپ قالعانىم. ەسەسٸنە, قۇر كەلگەن جوقپىن, توسىن سىي الا كەلدٸم.
– ول نە سىي? – داۋىس جان-جاقتان جامىراي شىقتى.
– بۇل بٸر كەرەمەت جاڭالىق!
– ايتساڭىزشى, ەندٸ! – ستۋدەنتتەر وقىتۋشىنىڭ اۋزىنا قاراي قالىستى, – قانداي جاڭالىق?
– اسىقپاڭدار, اپتىقپاڭدار, بالالار, قازٸر ٶزٸم رەت-رەتٸمەن بەرٸن باياندايمىن. بٷگٸنگٸ دەرٸسٸمٸز «كەڭەستٸك نەمٸستەر» تاقىرىبىنا ارنالماق, – دەپ شەكٸرتتەرٸن ٶزٸنە قاراتىپ العان تەجٸريبەلٸ ۇستاز لەكتسيياسىن باستاپ كەتتٸ.
لەكتور كەڭەس وداعىنداعى نەمٸستەر تۋرالى كەڭٸنەن كٶسٸلدٸ. الدىمەن رەسەيگە, ودان قازاقستانعا قالاي جەنە قاشان كەلگەندەرٸن, قيلى-قيلى ٶمٸر جولدارىن, قاقپاقىلعا تٷسكەن تاعدىر-تالايلارىن, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندەگٸ كٶرگەن قيىنشىلىقتارىن, جازىقسىزدان-جازىقسىز قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ, قيىن-قىستاۋ كٷندەردٸ باستان كەشكەندەرٸن, ەدٸل جاعالاۋىنداعى اۆتونومييالىق رەسپۋبليكالارىنىڭ زاڭسىز تاراتىلىپ, ال ونى مەكەن ەتكەن نەمٸس دياسپوراسىنىڭ كٷشتەپ جەر اۋدارىلىپ, وداقتاس رەسپۋبليكالارعا تارىداي شاشىراپ كەتكەنٸن تٸلٸنە تيەك ەتٸپ, ولارعا بٸر بٷيرەگٸ بۇراتىنىن سىنامالاپ جەتكٸزدٸ.
– وسى ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن كسرو مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ باستاماسىمەن قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ قاۋلىسى شىقتى. بٸزدٸڭشە, ٶتە دۇرىس شەشٸم جەنە دەر كەزٸندە قولعا الىنىپ جاتقان اۋقىمدى شارا. بۇل نەمٸس دياسپوراسىنىڭ شاتقاياقتاعان تٸرلٸگٸن تٷزەۋگە مول مٷمكٸندٸك تۋعىزادى, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ساقتاپ, ونى دامىتۋعا دەگەن تابيعي ۇمتىلىستارىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ, – شاپروۆ سەل-پەل كٸدٸرٸس جاساپ, كەڭٸرەك تىنىستاپ الدى دا, بەتٸن سيپاپ قويىپ, – وسىعان بايلانىستى قازاقستان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى كوركين باستاتقان رەسپۋبليكالىق ون ٷش مينيسترلٸك پەن وبلىستىق ۆەدومستۆو جەتەكشٸلەرٸ ەرەيمەنتاۋعا بارىپ, القالى كەڭەس ٶتكٸزٸپ, ٸستٸڭ بارىسىن جان-جاقتى پىسىقتاپ قايتتى. وندا الماتى – ەرەيمەنتاۋ اراسىنا تٸكەلەي تەلەفون بايلانىسىن ورناتۋ, بولاشاقتاعى اۆتونومييا مەكەمەلەرٸن ورنالاستىرۋ, قۇرىلىس جۇمىستارىن ٶرٸستەتۋ جەنە باسقا دا ۇيىمداستىرۋ شارالارى قارالعان كٶرٸنەدٸ. ەستٸپ-بٸلۋٸمٸزشە, جاڭا وبلىسقا بٸرٸنشٸ حاتشى بولىپ اندرەي براۋن, ال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعالىعىنا ماقتاي ساعديەۆ تاعايىندالاتىن كٶرٸنەدٸ. سٶيتٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ وبلىستاردىڭ سانى جيىرماعا جەتپەك. بۇل دەگەنٸڭٸز ٷلكەن جەتٸستٸك, كەرەمەت جاڭالىق ەمەس پە?! بۇعان قەڭەس حالقى تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋ كەرەك!
باعانادان بەرٸ ٸشتەرٸنەن تىنىپ, ٷن-تٷنسٸز تىڭداپ وتىرعان ستۋدەنتتەر وسى تۇسقا كەلگەندە بٸر-بٸرلەرٸنە قاراسىپ, ورىندارىنان قوزعالاقتاپ كەتتٸ.
– بۇل قالاي?
– ونىڭ قانداي قاجەتتٸلٸگٸ بولدى ەكەن?
– اشپاس بۇرىن, اقىلداسىپ-كەڭەسۋ دەگەن بولماۋشى ما ەدٸ?! – دەپ شۋلاسا كەتتٸ. – ورتالىق كوميتەت قاشانعا بەلدەن باسا بەرەدٸ?!
– بۇل نەمٸستەردٸڭ شەت ەلگە جاپپاي قونىس اۋدارۋىن توقتاتا الاتىن بٸردەن-بٸر شەشٸم. كٶشٸ-قون قارقىنى ٷدەي بەرسە, قازاقستاننىڭ تىڭ جەنە تىڭايعان جەرلەرٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدار قالماي قالۋى مٷمكٸن. – دەدٸ لەكتور بەتٸ بٷلك ەتپەي.
– وسى ۋاقىتقا دەيٸن تۇرىپ كەلگەندە, ەندٸ تٷپ قوتارىلا كٶشٸپ كەتەدٸ دەگەنگە سەنۋ قيىن, – دەدٸ قازاقباي شىداي الماي ورنىنان اتىپ تۇرىپ. – سوندا ناقتى قاي جەردە قۇرىلماق?
– نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىنىڭ ورتالىعى ەرەيمەنتاۋ قالاسى بولماق, وعان قاراعاندى, كٶكشەتاۋ, پاۆلودار جەنە تسەلينوگراد وبلىستارىنىڭ قۇرامىنداعى بەس اۋداننىڭ تەرريتوريياسى كٸرمەك. ناقتىلاپ ايتار بولساق, تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ جەنە سٸلەتٸ اۋداندارى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەرتٸس اۋدانى, كٶكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ۋەليحانوۆ اۋدانى, قاراعاندى وبلىسىنداعى مولودەجنىي اۋدانىنىڭ مولودەجنىي پوسەلكەلٸك كەڭەسٸ, دالنەنسكيي, پرولەتارسكيي, رودنيكوۆسكيي, تەلمان جەنە شٸدەرتٸ سەلولىق كەڭەستەرٸ. سوندا ونىڭ اۋماعى شامامەن 46 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جەتٸپ, حالقى 200 مىڭنان اسىپ تٷسپەك, ونىڭ 30 مىڭى نەمٸستەر, ال پارتييا ۇيىمىنىڭ قۇرامى 10 مىڭ كوممۋنيستەن ارتىق بولار ەدٸ.
– بۇل ەدٸل شەشٸم ەمەس! – دەدٸ قازاقباي تٷتٸگٸپ, – تٷسٸندٸرٸڭٸزشٸ, باسقا جەردە ەمەس, نەگە نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسى قازاقستاندا قۇرىلۋى كەرەك?
– قازٸر ەلٸمٸزدە ەكٸ ميلليونعا جۋىق نەمٸس تۇرادى. سوعىستان كەيٸنگٸ جىلدارى ولار نەگٸزٸنەن قازاقستان, قىرعىزستان, كەيبٸر سٸبٸر وبلىستارىنىڭ اۋماعىنا قونىستانىپ, سٸڭٸسٸپ كەتتٸ. كەڭەستٸك نەمٸستەردٸڭ جارتىسىنان كٶبٸ – 936 مىڭ ادام قازاقستاندا تۇرادى. ولار رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 6,6 پايىزىن قۇرايدى, ال قاراعاندى, كٶكشەتاۋ, پاۆلودار جەنە تسەلينوگراد سيياقتى وبلىستاردا – 10-13 پايىز. رەسپۋبليكادا نەمٸس حالقى سان جاعىنان كٶپ بولاتىن 230-عا جۋىق ەلدٸ مەكەن بار. قازاقستاننىڭ تاڭدالعانى دا سوندىقتان.
قازاقباي كٶمەيٸنە كەلٸپ كەپتەلگەن كەسٸمدٸ سٶزٸن ايتىپ تاستاۋعا وقتالدى دا, بٸر سەت بويىن كەرنەگەن اشۋىن اقىلعا جەڭدٸرٸپ:
– اۆتونومييانى قازاقستاندا ەمەس, رەسەيدە قۇرۋ كەرەك. قۇرعىش بولسا, سوعىس جىلدارى تاراتىلعان ەدٸل جاعالاۋىنداعى نەمٸس اۆتونوميياسىن قايتادان قالپىنا كەلتٸرسٸن! – دەدٸ ويىن جۇپتاپ.
– ەدٸل جاعالاۋىندا قۇرۋعا ەش مٷمكٸندٸك جوق, ٶيتكەنٸ وندا نەمٸستەر قازٸر جوققا تەن. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, كەڭەس ەلٸندەگٸ نەمٸستەردٸڭ جارتىسىنا جۋىعى قازاق جەرٸندە تۇرادى, مۇندا ەبدەن سٸڭٸسكەن, كەتٸپ قالسا اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋعا ۇشىرايدى, قۇردىمعا كەتەدٸ... – شاپروۆ بەتٸن تاعى بٸر مەرتە سيپاپ قويدى.
– ەل مەن جەر بٸزدٸكٸ. سول ٷشٸن اتا-بابالارىمىز جان الىپ, جان بەرٸستٸ, قان مەن تەر تٶكتٸ. قاسيەتتٸ قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونوميياسى قۇرىلادى دەگەنٸ نە سۇمدىق! بٸز بۇعان مٷلدە قارسىمىز! – دەدٸ ەرلٸك تە ورنىنان اتىپ تۇرىپ. – ويباي-اۋ, ەرەيمەنتاۋ حالقىمىزدىڭ قاسيەتتٸ قونىسى ەمەس پە?!
شاپروۆتىڭ كٶزٸ شاپىراشتانىپ, شاراسىنان شىعا ادىرايىپ كەتتٸ. ستۋدەنتتەردٸڭ شامىرقانعان جانتولقىنىستارىن بايقاپ, تاستاي تٷيٸلگەن قاس-قاباقتارىنان قايمىعىپ, بٸر سەت لەم-ميم دەپ جاۋاپ قاتۋعا دا شاماسى كەلمەي, بەزٸرەيٸپ وتىرىپ قالدى. «ورتالىق كوميتەتتٸڭ شەشٸمٸنە قارسى شىعاتىنداي سەندەر كٸمسٸڭدەر?» دەگەندەي, ٸشتەي مەنسٸنبەۋشٸلٸك تە جوق ەمەس. ٶڭٸ بۇزىلىپ, سۇر جىلانداي سۇرلانىپ شىعا كەلدٸ. ابىروي بولعاندا وسى كەزدە دەرٸستٸڭ اياقتالعانىن ەسكەرتٸپ, قوڭىراۋ ٷنٸ سىڭعىر ەتە قالدى. «كٷتكەنٸم وسى ەدٸ!» دەگەندەي, شاپروۆ الدىنداعى قاعازداردى تەز-تەز جيىستىرىپ, قارا پورتفەلٸنە سالا سالدى دا, اياعىن اسىعا باسىپ شىعىپ كەتتٸ. ونىڭ قاراسى كٶرٸنبەي كەتٸسٸمەن قازاقباي ورتاعا اتىپ شىعىپ:
– جٸگٸتتەر, قىزدار, بۇدان ٶتكەن سوراقىلىق بولماس! بۇل – ەتٸمٸزدەن ەت كەسٸپ بەرگەنمەن بٸردەي! قارسى شىعىپ, توسقاۋىل قويماساق بولمايدى! – دەدٸ داۋىسىن كٶتەرٸپ, – تىشقاق لاق قۇرلى جوقپىز با, تىم بولماعاندا باۋىزدار كەزدە مال ەكەش مال دا تۇياق سەرپيدٸ عوي! ەگەر وسىنى قولداساڭدار, ساعات ٷشتە بٸزدٸڭ بٶلمەگە جينالىڭدار. جەرٸمٸز جاتقا كەتٸپ بارا جاتقاندا قاراپ قالعانىمىز جاراماس!
– دۇرىس!
– قولدايمىز!
– قوستايمىز! – دەگەن داۋىستار جارىسا شىقتى.
وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ لەكتورى جەتكٸزگەن جايسىز حابار اشىق كٷنٸ جاي تٷسكەندەي ەسەر ەتتٸ. كٶڭٸلدەرٸنە الاڭ كٸرٸپ, جاندارى جابىرقاۋ تارتقان جاستار ٸشتەي بٸر قادامعا تاس-تٷيٸن بەكٸنگەندەي تٷنەرٸپ بارا جاتتى.
* * *
ۋەدەلەسكەن ۋاقىتتا جاتاقحاناداعى قازاقبايدىڭ بٶلمەسٸنە كۋرستاستار بٸرتٸندەپ كەلە باستادى. ەنە-مٸنە دەگەنشە, بٸر ساعاتتاي ۋاقىت زىر ەتٸپ ٶتە شىقتى. سوندا دا ستۋدەنتتەر تولىق جينالا قويعان جوق.
ساناسى ساققا جٷگٸرٸپ, ويى ونعا بٶلٸنگەن قازاقباي تٷسكٸ اسىن دا ٸشكەن جوق, ينستيتۋتتان كەلە سالا قولىنا قالام مەن قاعاز الىپ, جوسپار جاساۋعا كٸرٸسكەن. سودان ەلٸ باسىن كٶتەرەر ەمەس, كۋرستاستارىنىڭ كٷبٸر-سىبىرىنا دا كٶڭٸل بٶلە قويمادى. قويىن دەپتەرٸنٸڭ بٸراز بەتٸن شيمايلاپ تاستاپتى. بۇدان ەرٸ كٷتۋدٸڭ مەنٸ جوقتىعىن سەزدٸ مە, بٸر كەزدە ەسٸنە ەلدەنە تٷسكەندەي باسىن كٶتەرٸپ, باپپەن سٶز باستادى:
– بٸزدٸڭ حالىق نە كٶرمەدٸ دەسەڭٸزشٸ, بەرٸنە تٶزدٸك, شىدادىق! ەندٸ مٸنە, ەلدٸگٸمٸز تاعى بٸر مەرتە سىنالاتىن كەز كەلدٸ. ىرعالىپ-جىرعالىپ جٷرۋگە ۋاقىت جوق, قازٸردەن باستاپ قيمىلداماساق بولمايدى. ەرتەڭ كەش قالامىز!
– سوندا نە ٸستە دەيسٸڭ? – دەدٸ باتىر ايباتتانىپ, – توقەتەرٸن ايتساڭشى, ايانىپ قالار جايىمىز جوق!
– يە, ەلٸمٸز بەن جەرٸمٸز ٷشٸن جان قۇربان! – دەدٸ تالاپ تا قاتۋلانىپ, – نەمٸس وبلىسى اشىلسا, ۇيعىرلار مەن كەرٸستەر دە, شەشەن-ينگۋشتار مەن ورىستار دا اۆتونومييا تالاپ ەتەدٸ. سٶيتٸپ جەرٸمٸز جىرىمدالىپ, تۋ تالاقايى شىقپاي ما?! ونسىز دا ٶزبەك اكالارىمىز ايلالارىن اسىرىپ تالاي جەرٸمٸزدٸ تاقىمدارىنا قىسىپ كەتتٸ ەمەس پە?! بۇلاي ٷنسٸز قالا بەرسەك, كەڭ بايتاق جەرٸمٸزدەن تۋلاقتاي دا قالمايتىن شىعار!.. «بۇعا بەرسەڭ, سۇعا بەرەدٸ» ەمەس پە?! قاشانعى بۇعا بەرەمٸز?..
– راسىندا دا بۇعان جول بەرٸپ قويساق, قۇرىلعالى جاتقان وبلىس تەرريتوريياسىنا نەمٸستەر جاپپاي قونىستانادى دا, بولاشاقتا جاتتىڭ جەرٸنە اينالىپ, ول ماڭنان قازاقتار قۋىلادى! – دەدٸ قايرات زٸلدەنٸپ, – ەندەشە بۇنىڭ الدىن الماسا بولمايدى!
– قاسيەتتٸ جەرٸمٸزدٸ فاشيستەرگە بەرمەيمٸز! – دەدٸ قايسار دا قاراپ قالماي, – كەنە, ايتارىڭدى, اشىپ ايت! نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك? ايتىسۋعا دا, تارتىسۋعا دا, الىسۋعا دا, جۇلىسۋعا دا, تٸپتٸ كەرەك بولسا, اتىسۋعا دا, شابىسۋعا دا دايىنبىز!
كۋرستاستارىنىڭ سٶزٸ دەم بەرگەن قازاقباي جٶتكٸرٸنٸپ الدى دا, قاعازىنا بٸر قاراپ قويىپ:
– ەندەشە, بىلاي: وسى سەتتەن باستاپ اۆتونوميياعا قارسى كٷرەسٸمٸز باستالدى دەپ ەسەپتەڭدەر! اقىلمەن, كەڭٸنەن كەڭەسٸپ ٸس ٸستەسەك, شەشٸلمەيتٸن مەسەلە بولمايدى! وسىعان سەنەيٸك!.. – دەپ ازىراق دەم الدى دا, سٶزٸن ارى قاراي جالعاستىرا بەردٸ, – مەن ەڭ الدىمەن كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى برەجنەۆ پەن قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ باسشىسى قوناەۆ جولداستاردىڭ اتىنا قازاقستاندا نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋعا بولمايتىنى جٶنٸندە ٷندەۋ جازدىم. بۇعان كەم دەگەندە جٷز, ەيتپەسە مىڭ ادامعا قول قويدىرىپ, ەرتەڭنەن قالدىرماي موسكۆا مەن الماتىعا پوشتا ارقىلى سالىپ جٸبەرۋ كەرەك!
– مەنٸڭشە ونى بٷكٸل قازاقستاندىقتاردىڭ اتىنان جازۋ كەرەك! ەسٸرەسە ورىس اعايىنداردى ٸسٸمٸزگە تارتا الساق, سٶزٸمٸز سالماقتىراق بولادى. تەك قازاق دەسەك, ۇتىلامىز! – دەدٸ ماقسات وي قوسىپ, – ورىستاردىڭ, تٸپتٸ نەمٸستەردٸڭ اتىنان دا اۆتونومييانىڭ قۇرىلۋىنا قارسىلىق بٸلدٸرگەن حاتتار مەن تەلەگراممالاردى ورتالىق كوميتەت پەن قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ اتىنا قارشا بوراتۋ قاجەت! بٸراق بٸلٸنٸپ قالمايتىنداي, ٶتە ساۋاتتى جازىلسىن. شىن مەنٸندە ورىس پەن نەمٸس جازىپ وتىرعانداي تيياناقتالاتىن بولسىن! سوندا قاي جاعىنان بولسىن ۇتامىز!
– مىناۋ بٸر كٶڭٸلگە قوناتىن سٶز ەكەن! – دەدٸ قازاقباي قويىن دەپتەرٸنە تٷرتٸپ الىپ, – كەنە تاعى كٸمدە قانداي ۇسىنىس بار?
– بۇنىمەن شەكتەلٸپ قالۋعا بولمايدى, شىنايى قام-قاراكەت كەرەك. ماقسات دۇرىس ايتادى, قولىمىزدان كەلسە, ۇلتىنا قاراماي, كەرٸ-جاس دەپ بٶلٸپ-جارماي, بارشا ەل-جۇرتتى كٶتەرٸپ, كٶشەگە الىپ شىعۋ كەرەك! – دەدٸ مۇرات تا ەكپٸندەي سٶيلەپ, – كەرەك بولسا, سوعىسقا قاتىسقان ارداگەرلەردٸ دە قاتارىمىزعا تارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرايىق. بٸزگە قاراعاندا, قان كەشكەن اقساقالداردىڭ سٶزٸ ٶتٸمدٸرەك بولادى. جالپى بۇعان جٷردٸم-باردىم قاراماي, تىڭعىلىقتى دايىندالۋ قاجەت. سوندا عانا الدىمىزعا قويعان ماقساتىمىزعا قول جەتكٸزە الامىز.
– ەستۋٸمشە, 18 ماۋسىم كٷنٸ قازاقستان باسشىلارى نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىنىڭ اشىلعانى تۋرالى رەسمي تٷردە مەلٸمدەيتٸن كٶرٸنەدٸ. ەندەشە, ساناۋلى-اق كٷندەر قالدى. الدىمەن شەرۋگە شىعاتىن كٷندٸ بەلگٸلەپ الايىق! – دەدٸ جٸگەر دە جٸگەرٸن جانىپ, – 16-سى كٷنٸ لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭدا وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وقۋ-اعارتۋ سالاسى ماماندارىنىڭ بايقاۋى ٶتەدٸ. وعان تسەلينوگرادتاعى عانا ەمەس, وبلىستاعى, اتاپ ايتقاندا, قالانىڭ ماڭايىنداعى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇجىمدارى دا قاتىسادى. كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردٸ بٸتٸرۋشٸ تٷلەكتەرگە سالتاناتتى تٷردە كۋەلٸك تاپسىرىلادى. مٸنە بٸز وسىنى ٶز پايدامىزعا جاراتىپ, قوساقابات قارسىلىق شاراسىن ٶتكٸزسەك, ۇتامىز. بٸرٸنشٸدەن سوندا ادامداردىڭ الاڭعا جينالعانىنان باستاپقىدا ەشكٸم كٷدٸكتەنە قويمايدى, ەكٸنشٸدەن ادام قاراسى كٶبٸرەك بولادى. قازاقشا ايتقاندا, ەكٸ جەپ, بيگە شىعامىز!
– بۇل دا بٸر تابىلعان اقىل ەكەن! – دەدٸ قازاقباي ماڭدايىنىڭ تىرىسى جازىلىپ, – ەندەشە, بىلاي: ورتالىق الاڭعا 16-شى ماۋسىم كٷنٸ شىعامىز. ٶيتكەنٸ, شىنىندا دا ۋاقىت تىم تىعىز. سەل كەشٸكسەك, سان سوعىپ قالامىز! سول ٷشٸن بٷگٸننەن باستاپ قالا تۇرعىندارىنا ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ۇيىمداستىرۋ شارالارىن تەزدەتٸپ قولعا العان جٶن. ٶزٸمٸزدٸڭ ينيستيتۋتپەن عانا شەكتەلٸپ قالماي, قالاداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸن, كەسٸپتٸك ۋچيليششەلەر مەن تەحنيكۋمداردىڭ وقۋشىلارىن دا قاتارىمىزعا تارتۋ كەرەك. بۇل بٸر. ەكٸنشٸدەن قازٸردەن باستاپ قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلۋىنا قارسىلىق بٸلدٸرەتٸن جەنە وسىعان بايلانىستى بويىندا نامىسى بار ازاماتتاردىڭ بارلىعىن الاڭعا شىعۋعا شاقىراتىن ليستوۆكالار جازىپ, قالانىڭ كٶرنەكتٸ جەرلەرٸنە جاپسىرىپ, تٸپتٸ ەر ٷيدٸڭ ەسٸگٸنە ٸلٸپ شىعۋ كەرەك. سەندەردٸڭ سٶزدەرٸڭنەن ماعان مىنانداي وي تۋىپ وتىر: ليستوۆكالاردى دا تەك قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, ورىستار پەن نەمٸستەردٸڭ اتىنان دا جازۋ كەرەك!
– ەندەشە, ۋاقىت سوزا بەرمەي, بٸردەن ٸسكە كٸرٸسەيٸك!.. – دەدٸ ەلجان دا بەلسەنٸپ, – مەن نەمٸستەردٸڭ اراسىندا ٶسكەم, ولاردىڭ پسيحولوگيياسىن جاقسى بٸلەم. حاتتار مەن ليستوۆكالاردى نەمٸس بولىپ مەن جازايىن!
– وي, ەلجانىم-اي! – دەدٸ قازاقباي كٶڭٸلٸ كٶتەرٸلٸپ, – سەن قازاقتىڭ نەمٸسٸسٸڭ عوي! نەمٸستٸ نەمٸس قانا تٷسٸنەدٸ عوي. سەن ولاردىڭ اتىنان حات جازىپ قانا قويما, نەمٸس دوستارىڭدى الاڭعا الىپ شىق!
– الاڭ تٷگٸل, كەرەك بولسا, ول تامىرلارىمدى موسكۆاعا ەرتٸپ اپارامىن.
– وي, جارايسىڭ, نەمٸسٸم! بٸراق ەندٸ قازاقىلىققا سالىنباي, نەمٸسشە قيمىلداپ, سولارشا ٸس تىندىر! ال ورىس بولىپ ورىسشا ساۋاتتى جازا الاتىندارىڭ بار ما?
– اتاڭا نەلەت, ورىس بولۋدى مەن قاتىرام, – دەدٸ ەرلٸك كٷجٸلدەپ, – ورىس ٶزٸمٸز عوي, ەش قيىندىق تۋدىرا قويماس! مەن ورىستاردىڭ اراسىندا ٶسكەم, جورا-جولداستارىم دا جەتەرلٸك, سولاردىڭ بەرٸن ايداپ سالۋعا شامام كەلەدٸ, اتاڭا نەلەت!
– اتا-اناڭ اتىڭدى تەگٸن ەرلٸك قويماعان شىعار, وندا ورىس بولىپ حات دايىنداۋ مەن ورىس تانىستارىڭدى كٶتەرۋدٸ ساعان تاپسىرامىز! بٸراق, ولارعا قوسىلام دەپ اعارعاننىڭ ەكەسٸن تانىتىپ, باسىڭنىڭ قايدا قالعانىن بٸلمەي قالىپ جٷرمە! – دەدٸ قازاقباي ەزٸل-شىنىن ارالاستىرىپ.
ەرلٸكتٸڭ اراق-شاراپقا ٷيٸر ەكەنٸن بٸلەتٸن كۋرستاستار دۋ كٷلدٸ.
– ەي, مەن ٶلەتٸن جەرٸمدٸ بٸلەمٸن, – دەپ گٷر ەتە قالدى ەرلٸك شامدانىپ, – بۇنداي كەزدە ٸشۋگە بولا ما?!
– قالجىڭ عوي, سونى دا تٷسٸنبەيسٸڭ بە?! – قازاقباي ونىڭ ارقاسىنان قاعىپ قويدى, – ال قازاقشانى ٶزٸم قاتىرامىن! ٶيتكەنٸ, مەن قازاقتاردىڭ اراسىندا ٶستٸم! – دەپ سٶزٸن ەزٸلمەن تۇزدىقتاپ الدى دا, – وندا «نەمٸس», «ورىس», «قازاق» ٷشەۋمٸز وسىندا قالىپ, حات پەن ليستوۆكالار جازامىز! ال قالعاندارىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن تەحنيكۋم-ۋچيليششەلەردٸ ارالاپ, ادامدار كٶپ جٷرەتٸن جەرلەرگە بارىپ, ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزەسٸڭدەر. سونىمەن, 16-سى كٷنٸ لەنين الاڭىندا قارسىلىق ميتينگٸسٸن ۇيىمداستىرىپ, شەرۋگە شىعامىز! ال ٸسكە سەت, جٸگٸتتەر, جورتقاندا جولدارىڭ بولسىن! كٸم قايدا بارادى, الدىن-الا اقىلداسىپ الىڭدار. ۋاقىتتى تيٸمدٸ پايدالانىڭدار, بٸر بارعان جەرگە قايتا-قايتا بارىپ, ەلدٸڭ مازاسىن الىپ, بەرەكەسٸن قاشىرىپ جٷرمەڭدەر! ەرتەڭ, ساعات ٷشتە وسى جەردە تاعى باس قوسىپ, كٸمنٸڭ نە بٸتٸرگەنٸن تالقىعا سالىپ, شەرۋدٸ قالاي ٶتكٸزۋ جٶنٸندە جوسپار جاسايمىز! بٸزدٸڭ ەنشٸمٸزدە بٸر جارىم-اق تەۋلٸك بار. سوندىقتان جىبىرلاپ-قىبىرلاپ جٷرٸپ الماي, ەدەل-جەدەل ٸسكە كٸرٸسٸڭدەر, جٸگٸتتەر!
– جاقسى! – داۋىستار جامىراي شىقتى! – كەلٸستٸك!
ەلجان, ەرلٸك, قازاقباي ٷشەۋٸ قالدى دا, قالعاندارى تىندىرار ٸستەرٸن تاعى بٸر مەرتە پىسىقتاپ الىپ, جەدەل-قابىل شىعىپ كەتتٸ.
* * *
شىنىندا دا ستۋدەنتتەر اسا بەلسەندٸلٸك تانىتتى. قالاداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن تەحنيكۋم-ۋچيليششەلەردە بٸلٸم الىپ جاتقان قازاق جاستارىنىڭ اراسىنا قىزۋ ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. كٶپتەگەن جاناشىرلار مەن قولداۋشىلار تاپتى. قاتارلارىنا قازاق جەرٸندە تاعدىرلارى توعىسقان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ مەن سوعىس جەنە ەڭبەك ارداگەرلەرٸن دە تارتا بٸلدٸ. كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ورتالىق كوميتەتٸ مەن قازاقستان كومپارتيياسىنا قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلۋىنا قارسىلىق بٸلدٸرگەن حاتتار مەن تەلەگراممالار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ جٶنەلتٸلٸپ جاتتى.
الدىن-الا كەلٸسٸلگەندەي, ماۋسىمنىڭ 15-سٸ كٷنٸ ساعات ٷشتە ستۋدەنتتەر ەرتەڭگٸ شەرۋ جايىندا اقىلداسۋ ٷشٸن تاعى باس قوستى. بۇل جولى جاستاردىڭ قاراسى كٶبٸرەك, جاتاقحانانىڭ اياداي بٶلمەسٸ تارلىق ەتەتٸندٸكتەن, وقۋ زالىنا جينالدى. ەركٸم ٶزٸنٸڭ نە ٸستەپ, نەنٸ تىندىرعانى جٶنٸندە ەسەپ بەردٸ.
– ەرينە, بٸراز شارۋانىڭ باسى قايرىلعان سيياقتى, ەندٸ ونى ودان ەرٸ ەزٸپ, قۇر بوسقا ۋاقىت ٶلتٸرمەيٸك. ودان دا ەرتەڭگٸ شەرۋدٸ قالاي ٶتكٸزۋ جايىندا اقىلداسايىق! – دەدٸ قازاقباي جينالعان جاستاردى جاعالاي بٸر شولىپ شىعىپ, – ەسكەن نەبيەۆ دەگەن جەرلەس جازۋشى اعالارىڭدى بٸلەتٸن شىعارسىڭدار!
– بٸلەمٸز!
– ەرينە, بٸلەمٸز! – دەپ شۋلاپ قويا بەردٸ جاستار.
– بٸلسەڭدەر, ول كٸسٸ جاي عانا قالامگەر ەمەس, سوعىس جەنە ەڭبەك ارداگەرٸ. سونداي تەكتٸنٸڭ تۇياعى مىنا تۇرعان ەرٸككە راحمەت, – دەپ قازاقباي قارسى الدىندا تۇرعان ورتا بويلى, بيداي ٶڭدٸ, كەلبەتتٸ بوزبالانى قولىمەن نۇسقاي كٶرسەتٸپ, – بٸزدٸ قولداپ ەكەسٸنٸڭ جازۋ مەشٸڭكەسٸنە دەيٸن الىپ كەلدٸ. ليستوۆكالاردىڭ كٶبٸ ەرٸكتٸڭ قولىمەن جازىلدى, ٶزٸ مەشٸڭكەنٸڭ قۇلاعىندا وينايدى ەكەن. جالعىز-جارىم كەلمەي, ٶزٸ وقيتىن پەدينستيتۋتتىڭ بٸر توپ ستۋدەنتٸن ەرتە كەلٸپتٸ. مٸنە, ازامات!
– ەل باسىنا كٷن تۋعان شاقتا قالاي قاراپ جاتا الامىز! – دەپ قوستاپ قويدى ەرٸك. – قازاق جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋعا قولىمىزدان كەلگەنشە كٷش سالامىز! كەرەك بولسا, ەرتەڭ ينستيتۋتىمىزدىڭ ستۋدەنتتەرٸن الاڭعا الىپ شىعامىز!
– راحمەت, ەرٸك! ەلٸم دەيتٸن ەرلەر سەندەي-اق بولسىن! قازاقتىڭ ٶزٸڭدەي جٷرەكتٸ ەر-ازاماتتارى تۇرعاندا, ەشكٸم دە جەرٸمٸزدٸ بٶلشەكتەي المايدى! ال مىنا بارقىت قارىنداسىمىز, – دەپ وڭ جاعىندا تۇرعان اققۇبا بويجەتكەنگە موينىن بۇرىپ, – ٶزٸمەن بٸرگە ٸستەيتٸن جۇمىسشىلاردى تٸك كٶتەرٸپ الاڭعا الىپ شىقپاق! وسىنداي قاراكٶز قارىنداستارىمىزدان اينالىپ قانا كەتپەيسٸڭ بە?
– باستاۋشىلار بولسا, قوستاۋشىلار تابىلادى! – دەدٸ بارقىت ٶزٸنە قادالا قالعان كٶزدەرگە جاۋاپ رەتٸندە, – كيەلٸ جەرٸمٸزدٸڭ تالان-تاراجعا تٷسۋٸنە بٸز دە قارسىمىز! ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ بەرٸ شەرۋگە شىعۋعا تاس-تٷيٸن دايىن وتىر. تەك قاي جەرگە, قاشان جينالۋ كەرەكتٸگٸن ايتساڭدار بولدى. ٶزٸم باستاپ بارامىن!
– ەپ, بەرەكەلدٸ!
– قازاقتىڭ قىزدارى شەتٸنەن باتىر, جاۋجٷرەك قوي!
– جاساسىن, قازاق قىزدارى! – داۋىستار ەر تۇستان شىقتى.
جينالعان جۇرت ەرٸك پەن بارقىتقا ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸرٸپ, العىستارىن جاۋدىرىپ جاتتى.
جاستار شەرۋگە قالاي شىعۋدىڭ جوسپارىن تاعى بٸر قايتارا پىسىقتاپ الدى دا, ەرتەڭ تاڭمەن تالاسا تۇرىپ, جاتاقحانا جانىنداعى ساياباققا جينالۋعا ۋاعدالاستى.
– بٸراق, ٸس بۇنىمەن بٸتپەيدٸ, ەلٸ دە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەمٸز, كەيبٸرٸمٸز ليستوۆكالار تاراتامىز, ەندٸ بٸرەۋلەرٸمٸز قالالىق تەلەفون انىقتامالىعىن قولىمىزعا الىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ ٷيلەرٸنە قوڭىراۋ شالىپ, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ٷشٸن ەرتەڭگٸ شەرۋگە قاتىسۋعا شاقىرامىز. ال بٸز ەركٸن, الماس, ماحاببات, ايسانا, گٷلسەزٸم التاۋمىز وسىندا قالىپ, ەرتەڭگٸ دەمونستراتسيياعا ارناپ ۇراندار مەن پلاكاتتار جازىپ, ترانسپارانتتار دايىندايمىز. ال, ٸسكە سەت! اتا-بابا ارۋاعى قولداسىن! – دەپ سٶزٸن اياقتادى قازاقباي اۋىر دەم الىپ. – تٷن ٶزٸمٸزدٸكٸ, بٷگٸن ۇيقىنى قويا تۇرىڭدار!
سەنٸمدەرٸ بويلارىنا كٷش-قۋات دارىتىپ, ٷمٸتتەرٸ العا جەتەلەگەن جالىندى جاستار وسى بٸر جٷيەلٸ سٶزگە ٷنسٸز كەلٸسكەندەي ورىندارىنان قوزعالا باستادى.
* * *
ەرتەڭٸندە, ياعني ماۋسىمنىڭ 16-شى جۇلدىزىندا تاڭ اتىسىمەن قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جاتاقحاناسىنىڭ جانىنداعى ساياباققا ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشىلار بٸرتٸندەپ جينالا باستادى.
ۇياسىنان قىلتيىپ شىعىپ كەلە جاتقان كٷمٸس كٷن شۋاعىن مولىنان شاشىپ, تٶڭٸرەكتٸ ەپ-سەتتە جاپ-جارىق قىپ جٸبەردٸ. تاڭعى تازا اۋا بوزبالالار مەن بويجەتكەندەردٸڭ شارشاۋىن باسىپ, ۇيقىسىن قاشىرىپ, بويلارىن سەرگٸتە تٷسەدٸ. سالقىن سامال جاندارىن جەلپٸپ, جٷزدەرٸن ايمالاپ, جٸگەرلەرٸن جانىعانداي ەرەكشە سەزٸمگە بٶلەيدٸ.
باس-اياعى جينالعان كەزدە جاستار الدىن الا جاساعان جوسپارلارى بويىنشا ساربازدارداي ساپ تٷزەپ الدى دا, ورىندارىنان جايلاپ قوزعالا بەردٸ. ساياباقتان تۋرا شىعىپ, بەيبٸتشٸلٸك كٶشەسٸنە تٷستٸ دە, تسەلينوگراد وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ عيماراتىنىڭ الدىڭعى جاعىنداعى لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭعا قاراي بەت الدى. قولدارىندا ورىسشا ھەم قازاقشا جازىلعان ۇراندار مەن ترانسپارانتتار, كەيبٸرەۋلەر تٸپتٸ كەڭەس وداعى مەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تۋلارىن كٶتەرٸپ العان. ارالارىندا دىبىس كٷشەيتكٸش ميكروفون ۇستاعاندار دا بار, اششى داۋىستارىمەن بارىنشا ايعايلاپ, ۇرانداتىپ كەلەدٸ:
– حالىقتار دوستىعى جاساسىن!
– نەمٸس اۆتونوميياسى قۇرىلماسىن!
– قازاقستان حالقى ٸشكٸ شەكاراسىز ٶمٸر سٷرەدٸ!
– قازاقستان اۋماعىن حالقىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ٶزگەرتۋگە بولمايدى!
– قازاق جەرٸن بٶلشەكتەۋگە قارسىمىز!
– قازاقستان بٸرتۇتاس جەنە بٶلٸنبەيدٸ!
– حالىقتار اراسىنا سىنا قاعىلماسىن!
كٶشە كەزگەن كەيبٸر قالا تۇرعىندارى دا قىزىق كٶرۋ ٷشٸن شەرۋشٸلەردٸڭ قاتارىنا قوسىلىپ, ادام قاراسىن مولايتا تٷستٸ. جاستاردىڭ اششى ايعايىن ەستٸگەندەر دە بٸردەڭەدەن قۇر قالاتىنداي ورتالىق الاڭعا قاراي اياڭدادى.
كٷتكەندەرٸندەي, ورتالىق الاڭدا وبلىستىق بٸلٸم قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ مەرەكەلٸك ٸس-شاراسىنا قىزۋ دايىندىق جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. ارلى-بەرلٸ سابىلىسىپ, ەزٸرلٸك قامىمەن شاپقىلاپ جٷرگەن بٸلٸم باسقارماسىنىڭ ماماندارى قارا قۇرتشا قاپتاعان بەيتانىس ادامداردى كٶرٸپ, تاڭ-تاماشا قالدى.
شەرۋشٸلەردٸڭ ولارعا قاراۋعا مۇرشالارى بولعان جوق, كەلە-سالا ٸسكە كٸرٸسٸپ كەتتٸ. ەي-شەي جوق, دايىن تۇرعان مٸنبەرگە شىعىپ, ميكروفوندى قولدارىنا العان جاستار بارىنشا داۋىستاپ, وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ باسشىلارىن كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىنا شىعىپ, حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەگٸن تىڭداۋعا شاقىردى.
كٶپ ۇزاماي الاڭنىڭ شەتٸنە اق ۆولگا كەلٸپ توقتادى, ودان تسەلينوگراد وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى زەينوللا شايداروۆ باستاعان اتقامٸنەرلەر تٷسٸپ, جينالعان جۇرتشىلىققا قاراي بەتتەدٸ. اياعىن الشاڭ باسىپ كەلٸپ, مٸنبەرگە كٶتەرٸلگەن حاتشى ىڭىرانا سٶز باستادى:
– نەمٸستەردٸڭ جاعدايىن تٷسٸنگەنٸمٸز جٶن. كەزٸندە قييانات جاسالدى, ەرٸكسٸز جەر اۋدارىلدى. تٸلٸن, ەدەت-عۇرپىن, سالت-دەستٷرٸن, تاريحي جادىن ساقتاۋعا قىسىمشىلىق جاسالدى. ەندٸ سول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ٶكٸمەت اۆتونومييا مەسەلەسٸن شەشپەك. بۇعان قارسىلىق جاسامايىق. ميتينگٸلەپ, ۋلاپ-شۋلاپ ەشتەڭە شەشە المايسىڭدار. پيعىلىمىزدى تارىلتپايىق, سوۆەت حالقىنا تەن كەڭپەيٸلدٸلٸك تانىتايىق, – دەي بەرٸپ ەدٸ, ونىڭ ٸشٸنە قۋلىق جاسىرعان قۇيتۇرقى سٶزٸنە قاناعاتتانباعان جاستار ونان سايىن داۋرىعىپ, ايعاي-ۇيعايعا باسىپ, ىسقىرىپ-پىسقىرىپ, سٶيلەتپەي قويدى.
حاتشىنىڭ سٶزٸن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ابىلايحان جولمۇحامەدوۆ ٸلٸپ ەكەتتٸ:
– وبلىستىق كەسٸپوداقتار ۇيىمىنىڭ كلۋبىنا كٸرٸڭدەر, سوندا سٶيلەسەيٸك, – دەپ مەيپازداي جٶنەلٸپ ەدٸ, ونىڭ سٶزٸن دە ەشكٸم قۇلاعىنا قىستىرا قويمادى.
– بٸز بٶلٸنٸپ-جارىلىپ ەشقايدا بارمايمىز! ايتاتىندارىڭدى كٶپتٸڭ كٶزٸنشە ايتىڭدار! – دەپ شۋلاپ قويا بەردٸ شەرۋشٸلەر. – ويىمىزدى ايتۋعا, شاعىمىمىزدى جەتكٸزۋگە مۇرسات بەرٸڭدەر!
اشۋ-ىزالارى بويلارىنا سىيماي تۇرعان حالىقتىڭ اۋ-جايىن اڭدادى ما, قاس-قاعىم سەتتە وبلىس باسشىلارىنىڭ ارىنى باسىلىپ قالعانداي كەيٸپ تانىتتى. جىنىن الدىرعان باقسىداي جۋاسىپ, تابان استىندا ٶزدەرٸ دە, سٶزدەرٸ دە ٶزگەرٸپ شىعا كەلدٸ:
– سٶيلەڭٸزدەر, ايتارلارىڭىزدى اشىق ايتىڭىزدار, ول ٶز ەرٸكتەرٸڭٸز! – دەدٸ حاتشى مايلى ٸشەكتەي جىلپىلداپ. – حۇقىقتارىڭىزدى ەشكٸم دە شەكتەيٸن دەپ جاتقان جوق!
وسىنداي وڭتايلى سەتتٸ كٷتٸپ تۇرعان قازاقباي مٸنبەگە اتىپ شىعىپ, ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ اتىنا جازىلعان ٷندەۋدٸ وقىدى:
– كەڭەس وداعى كومپارتيياسىنىڭ ساياسي بيۋروسى قازاق كسر-ٸنٸڭ تەرريتوريياسىندا نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداپتى. قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى كوركين باستاعان بٸرشاما مينيسترلٸك باسشىلارى وسى مەسەلەنٸ پىسىقتاۋ ماقساتىمەن وبلىستا بولىپ, ەرەيمەنتاۋ قالاسىمەن تانىسىپ قايتىپتى.
قازاقستاندا نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋعا ەش نەگٸز جوق! بۇل ۇلانعايىر اتىراپ قازاق حالقىنىڭ ەجەلگٸ مەكەنٸ, اتاقونىسى. نايزانىڭ ۇشى, قىلىشتىڭ جٷزٸمەن قورعاپ, بٷگٸنگٸ ۇرپاققا امانات ەتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تابانىنىڭ ٸزٸ قالعان, اسقاق رۋحى سٸڭگەن, قورىمدارى جاتقان قاسيەتتٸ جەرٸمٸزدٸڭ نەمٸستەرگە بەرٸلۋٸ تاريحي ەدٸلەتسٸزدٸك, حالقىمىزعا جاسالعان قييانات! بٸز ۇلتتىق مەدەنيەت پەن حالىقتىق سالت-دەستٷرلەر ساقتالعان وسىناۋ شەجٸرەلٸ ٶلكەنٸ بٸرەۋلەرگە بٶلٸپ بەرۋگە, بٶلشەكتەۋگە قارسىمىز!
قازاق جەرٸندە جٷزدەن اسا ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸ تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر, ەشكٸمنٸڭ قۇقىعى شەكتەلمەگەن, ارامىزدا ەشقانداي تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك جوق! پارتييامىزدىڭ باستاۋىمەن كوممۋنيستٸك قۇرىلىسقا بەرٸ بٸردەي بەلسەندٸ تٷردە اتسالىسىپ كەلەدٸ.
بٸز, قازاقستان حالقى نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىز, وعان ەشقاشان كەلٸسٸم بەرمەيمٸز! بۇعان تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, ەلٸمٸزدە تاعدىرلارى توعىسقان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ, تٸپتٸ نەمٸس اعايىنداردىڭ ٶزدەرٸ دە قارسى. سوندىقتان ورتالىق كوميتەت پەن جوعارعى كەڭەستەن بٸزدٸڭ مەلٸمدەمەمٸزگە قۇلاق اسىپ, وڭتايلى شەشٸم قابىلداۋىن تاباندى تٷردە تالاپ ەتەمٸز!
قازاقباي ٷندەۋدٸ وقىپ بولدى دا, ونى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى زەينوللا شايداروۆتىڭ قولىنا تاپسىردى:
– مىنا ٷندەۋ-حاتقا مىڭعا تارتا ادامنىڭ قولى قويىلعان. تالاپ بٸرەۋ-اق: قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسى قۇرىلماسىن! – دەدٸ سٶزٸن سالماقتاپ. – سونىڭ ناقتى جاۋابىن بەرٸڭٸزدەر!
وسى كەزدە مٸنبەگە جٷگٸرٸپ شىققان قىزىل كٶيلەكتٸ, سارى شاشتى تولىق بويجەتكەن ميكروفوندى جۇلىپ الىپ:
– مەن ورالدان كەلٸپ, وسىندا وقىپ جاتقان ورىس قىزى – اننا كوپىلوۆا بولامىن. بٸزدٸڭ دە تالابىمىز سول – قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسى بولماسىن! – دەدٸ جۇلقىنا سٶيلەپ. – بەرٸمٸز دە قازاق جەرٸندە ەمٸن-ەركٸن عۇمىر كەشٸپ, الاڭسىز بٸلٸم الىپ جاتىرمىز. ەشكٸمگە قىسىم جاسالىپ جاتقان جوق. بەرٸمٸز تەڭ قۇقىلىمىز! قازاقستان – بٸزدٸڭ ورتاق وتانىمىز. كٸمگە جامان, ٶتٸرٸك بولسا ايتىڭدارشى, ٶزدەرٸڭ?!. بەرٸ جاقسى عوي!
جان-جاقتان:
– ەپ, بەرەكەلدٸ! دۇرىس-اق!
– دۇرىس ايتادى!
– نەمٸس اۆتونوميياسىنا جول جوق!
– قازاق جەرٸ بٶلشەكتەنبەسٸن!
– بٸز كرەملدٸڭ شەشٸمٸن ايىپتايمىز!
– قانداي جولمەن بولسىن اۆتونومييانى قۇرعىزباۋعا كٷش سالامىز, بۇل جولدا ەشتەڭەدەن تايىنبايمىز!
– ايانىپ قالار ەشتەڭەمٸز جوق! كەرەك بولسا, جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعى ٷشٸن قان تٶگەمٸز, جان بەرەمٸز! بٸراق ەشكٸمگە وتاۋ ٸشٸنەن وتاۋ تٸكتٸرمەيمٸز!
– اتا-بابا جەرٸن فاشيستەرگە بەرٸپ قويار جايىمىز جوق!
– نەمٸستەر سٸبٸرگە قۋىلسىن! – دەگەن اششى ايعايلار ەستٸلدٸ.
– بۇل ەلٸ ناقتى شەشٸلگەن مەسەلە ەمەس. ەلٸ جارلىق جوق. كٸم بٸلەدٸ, مٷمكٸن اۆتونومييا باسقا جەردەن بەرٸلەر. اقىرىن كٷتەيٸك... – دەدٸ ابىلايحان جولمۇحامەدوۆ جينالعانداردى سابىرعا شاقىرىپ. – مىنا حاتتارىڭا كٶپ كەشٸكتٸرمەي رەسمي تٷردە جاۋاپ بەرەمٸز!
– بۇلاردىڭ سٶزٸنە سەنٸم جوق, ٶتٸرٸك ايتادى!
– الداپ تۇر, قىزتالاقتار!
– سەنبەڭدەر ولارعا! بەتٸ قالىڭ بۇلاردىڭ, ەرتەڭ ٸس ناسىرعا شاپسا, ەشتەڭە بٸلمەدٸك-كٶرمەدٸك دەپ, ايتقاندارىنان تانىپ شىعا كەلەدٸ.
– بٸز تالاپ-تٸلەگٸمٸز ورىندالماي, بۇل جەردەن ەشقايدا كەتپەيمٸز!
حالىقتىڭ ايعاي-شۋى تٸپتٸ كٷشەيٸپ كەتتٸ. ٸستٸڭ ناسىرعا شاۋىپ بارا جاتقانىن سەزە قويىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ ىعىنا جىعىلعانداي كەيٸپ تانىتقان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى:
– اينالايىندار-اۋ, ايتقانعا قۇلاق اسساڭدارشى, بۇل بٸز شەشە سالاتىن, بٷگٸن شەشٸلە قالاتىن مەسەلە ەمەس قوي. – دەدٸ شاراسىزدىعىن مويىنداپ. – «سابىر تٷبٸ – سارى التىن» دەگەن, اقىلعا كەلٸڭٸزدەر, شىدامدىلىق تانىتىڭىزدار! بەرٸ رەتتەلەدٸ, ورنىنا كەلەدٸ. ەزٸرشە ٷيلەرٸڭٸزگە تاراڭىزدار, الاڭداۋعا ەشقانداي نەگٸز جوق.
– وندا قاشان جاۋاپ بەرەتٸندەرٸڭدٸ ناقتى ايتىڭدار! – دەدٸ قازاقباي ونان سايىن تىقسىرا تٷسٸپ. – كٷتۋمەن قۇر بوسقا ۋاقىت ٶتكٸزٸپ, الدانىپ قالىپ جٷرمەيٸك!
– ەكٸ-ٷش كٷن دەدٸك عوي, ەرٸ كەتسە 19-ىنا دەيٸن ناقتى جاۋاپ الاسىڭدار!
– و, جاراندار, سەنەيٸك! ەگەر ٶتٸرٸك ايتىپ, تٷلكٸبۇلاڭعا سالسا, 19-ى كٷنٸ دەل وسى جەردە قايتا جينالامىز, بٷكٸلحالىقتىق شەرۋ ۇيىمداستىرامىز! – دەدٸ قاسارىسىپ ەشتەڭە ٶندٸرە الماسىن تٷسٸنگەن قازاقباي جينالعانداردى مەمٸلەلەسۋگە شاقىرىپ. – ودان ەرٸ كٷتە المايمىز!
– جٶن!
– جٶن سٶز!
– ادامشا ايتىپ تۇر عوي! تىڭدايىق!.. سەنەيٸك!..
– الداسا, ٶزدەرٸنٸڭ ار-وجدانىنا قالدىرايىق!
جۇرتتىڭ اشۋ-ىزاسى تارقاي باستادى ما, العاشقى ارىندارى باسىلىپ, بٸرتٸندەپ سابالارىنا تٷسە باستادى. تەك ەسكەري كيٸم كيٸپ, كەۋدەسٸنە وردەن-مەدال تاققان بٸر سوعىس ارداگەرٸ قاھارىنا مٸنٸپ:
– ەي, ايتىڭدارشى, سوندا بٸز نەمٸستەرگە جەرٸمٸزدٸ بەرۋ ٷشٸن سوعىستىق پا? – دەپ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسىنا قاراي قولىنداعى تاياعىن الا جٷگٸردٸ. – سول ٷشٸن قان تٶكتٸك پە?
امالسىزدان ارتقا قاراي شەگٸنشەكتەي بەرگەن ابىلايحان جولمۇحامەدوۆ:
– اقساقال, سابىر ەتٸڭٸز, الاڭداۋعا ەش نەگٸز جوق! بەرٸ شەشٸلەدٸ جايلاپ, – دەپ سىرعاقسىتتى. جىپىلىق قاققان كٶزٸ مەن جارىقشاقتانا شىققان سٶزٸنەن قوبالجۋ بايقالادى. – ورتالىقپەن بايلانىسقا شىعىپ جاتىرمىز! قولدان كەلگەنشە وڭ شەشٸم قابىلداۋعا ىقپال ەتەمٸز!
اقساقال ايىلىن جييار ەمەس, قالتىراعان قولدارىمەن تاياعىن كٶككە كٶتەرٸپ:
– ەگەر نەمٸستەرگە جەر بەرٸلەتٸن بولسا, الدىمەن سەندەردٸڭ اۋىزدارىڭا قان قاپتىرامىن, – دەدٸ وبلىس باسشىلارىن الا كٶزٸمەن اتىپ, – قولىمىزداعى قان ەلٸ كەبە قويعان جوق!
– قويىڭىز, بۇنىڭىز نە?! ودان دا جاستارعا اقىل مەن باسۋ ايتپايسىز با! – دەدٸ زەينوللا شايداروۆ مىرزا قاباعىن كٸرجيتٸپ. – ەلٸ بٷلٸنگەن دەنەڭە جوق!
– بٷلٸنبەسە, بٷلٸنگەلٸ تۇر عوي! – اقساقالدىڭ تٷكسيگەن قاباعى جازىلار ەمەس, – جاستاردىڭ تالابى ورىندى, نە دەپ اقىل, قالاي باسۋ ايتارسىڭ!
«ساعان داۋا جوق ەكەن!» دەگەندەي ماڭدايلارىن تىرجيتقان وبلىس باسشىلارى قارت جاۋىنگەردٸ ٸشتەرٸنەن جاقتىرماسا دا, سىرتتارىنان سىر الدىرماستان جٶندەرٸنە كەتە باردى.
شەرۋشٸلەر ەكٸ-ٷش كٷننەن كەيٸن, ياعني 19-ماۋسىم كٷنٸ قايتا جينالۋعا سٶز بايلاستى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە توڭمويىن بيلٸك اۆتونوميياعا قاتىستى ناقتى جاۋابىن بەرۋٸ تيٸس. وسىنداي توقتامعا توقتاسقان جۇرتشىلىقتىڭ قاتارى بٸرتٸندەپ سەتٸنەي باستادى.
ەشكٸمنٸڭ ەسكەرتۋٸنسٸز-اق بٸر جەرگە توپتاسا قالعان ستۋدەنتتەر قايتادان ساربازدارداي ساپ تٷزەپ, بەيبٸتشٸلٸك كٶشەسٸنٸڭ بويىمەن تەمٸر جول ۆوكزالىنا قاراي اياڭدادى. جول بويى كٶپ قاباتتى ٷيلەردٸڭ بالكوندارىنان ەلدەكٸمدەر شەرۋگە قاتىسۋشىلاردى سۋرەتكە تٷسٸرٸپ جاتتى. الدىڭعى جاقتا كەلە جاتقان قازاقباي اندا-ساندا داۋىسىن قاتتىراق شىعارىپ:
– ەر قادامىمىز اڭدۋلى, ەنە كٶردٸڭدەر مە, تٸپتٸ سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الىپ جاتىر. ارانداپ قالىپ جٷرمەيٸك! ەشتەڭەگە سوقتىقپاڭدار, تەرتٸپ ساقتاڭدار! – دەپ جانۇشىرا ايعايلاپ قويادى. – ەگەر شي شىعارىپ الساق, العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتپەي-اق جەلكەمٸز قيىلادى. سونى ەستەرٸڭنەن شىعارماڭدار!
جول بويى ۇراندارىن قايتالاپ, جەلپٸنە تٷسكەن جاستار ۆوكزالدىڭ الدىنا كەلگەندە بٸر-اق ٸركٸلدٸ. سول جەردە شاعىن ميتينگ بولىپ, وندا دا ورتالىق الاڭدا ايتىلعان تالاپ-تٸلەكتەر قايتالاندى. سٶز العان شەشەندەر ٶز ويلارىن ٸرٸكپەي, اشىق ايتىپ جاتتى. وعان ەر تاراپقا ساپارلاپ بارا جاتقان جولاۋشىلار دا قاتىسىپ, مەن-جايعا تولىق قانىقتى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كٶزدەگەنٸ دە وسى ەدٸ. الدىن الا جاسالعان جوسپار بويىنشا ليستوۆكالار تاراتىلدى. جٷرگٸنشٸلەر بۇل حاباردى ٶزدەرٸمەن بٸرگە جان-جاققا الا كەتتٸ.
* * *
كەلەسٸ كٷنٸ قازاقباي باستاتقان ون بەس ستۋدەنتتٸ رەكتوراتقا شاقىرتتى. رەكتوردىڭ كەڭ كابينەتٸندەگٸ ۇزىن ٷستەلدٸ جاعالاي جايعاسقان بەس-التى ادام ىزديىپ وتىر. قاباقتارى قاتۋلى, جٷزدەرٸندە ىزبار بار. ستۋدەنتتەر ينستيتۋتقا ارا-تۇرا كەلٸپ-كەتٸپ جٷرەتٸن وبلىستىق قاۋٸپسٸزدٸك باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرٸ مارات بايتاسوۆتى عانا تانىدى, قالعاندارى بەيتانىس.
– مىنا كٸسٸلەر سوناۋ مەسكەۋدەن ارنايى كەلٸپ وتىر, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ورتالىق اپپارات قىزمەتكەرلەرٸ. كەشەگٸ شەرۋدٸ كٸم ۇيىمداستىرعانىن بٸلگٸلەرٸ كەلەدٸ, ەشتەڭەنٸ جاسىرىپ-جاپپاي, شىندىقتارىڭدى جايىپ سالىڭدار! ەگەر بٸردەڭەنٸ بٷگٸپ قالاتىن بولساڭدار, ارتى جاقسى بولمايدى! – دەپ باستادى سٶزٸن ينستيتۋت رەكتورى. – كەنە, كٸم نە بٸلەدٸ, كەزەكپەن ايتا بەرٸڭدەر!
ەشكٸم سەركەدەي سۋىرىلىپ شىعىپ, سٶز باستاي قويمادى. الدىن الا كەلٸسٸپ العانداي, بەدٸرەيٸپ-بەزەرگەن قالىپتارىندا ٷن-تٷنسٸز تۇرا بەردٸ.
كەسكٸن-كەلبەتتەرٸنە قاراعاندا, مەسكەۋدەن كەلگەن ٸز كەسۋشٸلەر تىم اشۋلى سەكٸلدٸ. الدىمەن شەتتەۋ وتىرعان كٶك كٶز, شيكٸل سارى كاپيتان ورنىنان باياۋ كٶتەرٸلٸپ, الاڭعا شىققان, ميتينگٸدە سٶيلەگەن, ۇراندار مەن ترانسپارانتتار كٶتەرگەن جاستاردىڭ فوتوسىن ٶزدەرٸنە جاعالاي كٶرسەتٸپ شىقتى.
ورتادا جاۋار بۇلتتاي تٷنەرٸپ وتىرعان اق شاشتى پولكوۆنيك ٷستەلدٸڭ ٷستٸندە شاشىلىپ جاتقان سۋرەتتەردٸڭ ٸشٸنەن بٸرەۋٸن جۇلىپ الدى دا, تۇپ-تۋرا قازاقبايعا جەتٸپ بارىپ, ونىڭ الاڭدا سٶز سٶيلەپ تۇرعان سۋرەتٸن كٶز الدىنا كٶلبەڭدەتٸپ:
– مىناۋ كٸم? – دەدٸ سايقالدانا.
– مەن. – بۇلتارۋعا دەرمەن جوق.
– يە, سەن... نەمٸستەرگە نەگە سونشا ٶشٸكتٸڭ?
– نەمٸستەرگە ٶشٸككەن كٸم بار?
مىرس ەتٸپ ميىعىنان كٷلگەن پولكوۆنيك سۇراقتى ناقتىلاي تٷستٸ:
– وندا نەگە الاڭعا شىقتىڭ?
– مەن الاڭعا نەمٸستەرگە ٶشٸككەندٸكتەن ەمەس, قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلۋىنا قارسى بولعاندىقتان شىقتىم.
وعان نەگە قارسى بولاسىڭ?
– مەن ەرەيمەنتاۋلىقپىن. بۇل – اتا-بابالارىمنىڭ تاريحي مەكەنٸ, قۇتتى قونىسى. نەگە بۇل جەر نەمٸس اۆتونوميياسىنا بەرٸلۋٸ تيٸس? سونى تٷسٸنە الار ەمەسپٸن.
– وندا سەنٸڭ نە حاقىڭ بار?
– نەگە حاقىم جوق! كەرسٸنشە, جەرٸمٸزدٸ بٸرەۋلەرگە بٶلٸپ بەرۋگە كٸمنٸڭ قانداي حاقىسى بار?
– ەي, جٸگٸت, پارتييا شەشٸمٸ تالقىلانبايدى, مٷلتٸكسٸز ورىندالادى. ال وعان قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, الاڭعا شىعۋدىڭ اياعى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن بٸلەسٸڭ بە, ٶزٸ?
– مەن بار بولعانى ٶز كٶزقاراسىمدى بٸلدٸردٸم. اۋزىما ەكٸ ەلٸ قاقپاق قويىلاتىنداي اباقتىدا وتىرعان جوقپىن عوي!
ورتالىقتان كەلگەن شەندٸلەر بٸر-بٸرٸنە قاراي قالىستى. جاپ-جاس جٸگٸتتٸڭ سٶز ساپتاسى ۇناي قويماعانى سۇستانعان سۇرلارىنان-اق اپ-ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر.
– سەن ەلٸ جاسسىڭ. كٶپ نەرسەنٸ اڭداماۋىڭ مٷمكٸن. بٸرەۋلەردٸڭ ىقپالىمەن, ايتاقتاۋىمەن سٶيلەگەن شىعارسىڭ. شىنىڭدى ايت! جاعدايدى ونسىز دا بٸلٸپ وتىرمىز. پلاكاتتاردى, ترانسپارانتتاردى كٸمنٸڭ, قاشان, جاتاقحانانىڭ قاي بٶلمەسٸندە جازىلعانىن, ماتانى, سىردى كٸم ەكەلگەنٸن – بەرٸن بٸلەمٸز. سوندىقتان جاسىرىپ-جابۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. ودان دا سەنٸ بۇنداي ٸس-ەرەكەتكە كٸم تارتتى, شەرۋگە شىعىپ, سٶز سٶيلە دەپ كٸم ٷگٸتتەدٸ? سونى ايت.
– ەشكٸم ٷگٸتتەگەن جوق!
– دەمەك, الاڭعا بارىپ, ٶز ەركٸڭمەن سٶيلەدٸڭ. بەرٸن تىندىرىپ جٷرگەن ٶزٸم دەيسٸڭ عوي.
– دەل سولاي!
– سەن قاسارىسپا, اقىلعا كەل, كەلەشەگٸڭدٸ ويلا. ٶمٸرٸڭ الدا...
– مۇنىمەن نە ايتقىڭىز كەلەدٸ?
– قازٸر ينستيتۋتتا تەگٸن بٸلٸم الىپ جاتىرسىڭ. ٶزٸڭ ويلاپ كٶرشٸ, پارتييا ساياساتىنا قارسى شىققان, ونىڭ شەشٸمٸنٸڭ ورىندالۋىنا نارازىلىق بٸلدٸرگەن ستۋدەنتتٸ مەملەكەتتٸك وقۋ ورنىندا قالدىرۋعا بولا ما? ەگەر سەنٸ شىعارىپ جٸبەرسە, بولاشاعىڭا تٷپ-تامىرىمەن بالتا شابىلماي ما?! ارمان-ماقساتتارىڭ شٸرٸگەن اعاشتاي وتالماي ما?! وسىنى ويلادىڭ با?
– مەنٸڭ ميتينگٸدە ايتقانىم – ايتقان. وعان ٶكٸنبەيمٸن. سول ٷشٸن وقۋدان شىعارتساڭىزدار – شىعارتىڭىزدار. بٸراق ايتقانىمنان ەشقاشان قايتپايمىن!
– سوندا نە ٸستەيسٸڭ?
– نە ٸستەيمٸن?! ەرەيمەنتاۋعا كەتەمٸن. ەل ٸشٸ عوي. بٸر جٶنٸ بولار...
ول قازاقبايعا سٶزٸن ٶتكٸزە الماسىن سەزدٸ مە, ونىڭ سول جاعىندا سوستيىپ تۇرعان ەرلٸككە قاراي بۇرىلىپ:
– ال ساعان الاڭعا شىق دەپ كٸم ايتتى? – دەدٸ قاتقىل ٷنمەن.
– ەشكٸم! – قىسقا قايىردى.
پولكوۆنيك وعان الا كٶزٸمەن اتا بٸر قارادى دا, ماقساتقا تاقاپ كەلٸپ:
– مٷمكٸن ساعان بٸرەۋ ايتقان شىعار? – دەدٸ قاباعىن كٸرجيتٸپ.
– ايتتى! – دەدٸ ول كٷمٸلجٸڭكٸرەپ.
– كٸم?
ٷستەلدٸ جاعالاي وتىرعان شەندٸلەر دە قۇلاقتارىن تٷرە تٷستٸ. ستۋدەنتتەر دە جاپاتارماعاي ماقساتقا قاراي قالىستى. بٸراق سابازىڭ ساسار ەمەس, ايتاتىن جاڭالىعىن بۇلداعانداي ەرەكشە ماڭعاز قالىپقا ەنگەن. كٸمنٸڭ اتىن اتار ەكەن دەپ تاعاتسىزدانا تٷسكەن پولكوۆنيك شىداي المادى:
– ايتا عوي, قورىقپا! – دەدٸ اۋزىنا تٷسٸپ كەتەتٸندەي تىقىرشىپ. وسى كەزدە عانا ەسٸنە بٸردەڭە تٷسكەندەي كەيٸپ تانىتقان ماقسات اسپاي-ساسپاي:
– ٶز جٷ-ر-ەگٸم! – دەدٸ وڭ قولىن جٷرەك تۇسىنا اپارىپ.
جاستار دۋ كٷلدٸ. مازاققا اينالا باستاعانىن سەزگەن پولكوۆنيكتٸڭ جٷزٸ قابارىپ, تٷتٸگٸپ كەتتٸ. سوندا دا بٸر قۇپييا-سىردىڭ شەتٸ شىعىپ قالا ما دەگەن دەمەمەن ەزۋلەرٸن جيىپ ٷلگەرمەگەن ستۋدەنتتەردٸ جۇلقىلاي باستادى:
– ەكەڭ ايتتى ما? ەلدە, اعاڭ ٷگٸتتەدٸ مە? مٷمكٸن, شەشەڭ بار دەگەن شىعار? وقىتۋشىلارىڭ جۇمسادى ما? جوق ەلدە, باسقا بٸرەۋلەردٸڭ ساياسي تاپسىرماسى ما? – دەگەن سىقىلدى قۇيتۇرقى سۇراقتاردى قويىپ جاتتى. بٸراق ولاردان «الاڭعا ٶزٸمٸز شىقتىق!» دەگەننەن باسقا ماردىمدى جاۋاپ الا المادى.
ٶز ويىن جٷزەگە اسىرا الماعان پولكوۆنيكتٸڭ جٷيكەسٸ سىر بەرٸپ, تالاعى تارس ايىرىلدى:
– سەندەردٸ قۇرتۋ كەرەك, كٶزدەرٸڭدٸ جويۋ كەرەك! – دەدٸ زٸرك-زٸرك ەتٸپ.
– ولاي بٸزدٸ قورقىتا المايسىز! – دەدٸ قازاقباي وعان وتتى جانارىن تۋرا قاداپ, – كەرەك بولسا, ەرتەڭ تاعى الاڭعا شىعامىز!
– قازاق جەرٸ بٶلشەكتەنبەيدٸ, وعان جول بەرمەيمٸز! – دەدٸ تالاپ تا تارتىنباي.
– نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرعىزبايمىز! – دەدٸ جٸگەر دە جٸگەرلەنٸپ.
– وقۋدان شىعارساڭدار – شىعارىڭدار, جازالاساڭدار – جازالاڭدار, سوتتاساڭدار – سوتتاڭدار! بٸراق جەرٸمٸزدٸ نەمٸستەرگە بەرٸپ قويمايمىز! – دەدٸ قايسار دا قايسارلىق تانىتىپ.
امالى قۇرىعان پولكوۆنيك بۇدان ەرٸ ۋاقىت سوزۋدىڭ قۇر بەكەرشٸلٸك ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, قولىن بٸر سٸلتەدٸ دە:
– بوسسىڭدار! – دەدٸ داۋىسى قاتقىلدانىپ, – كٸمنٸڭ ۇيىمداستىرعانىن سەندەرسٸز-اق بەرٸن بٸلٸپ الامىز. بٸراق, ول كەزدە كەش بولادى. ەگەر ويلارىڭا بٸردەڭە تٷسە قالسا نەمەسە ويلانساڭدار حابارلاسارسىڭدار. ەڭبەكتەرٸڭ ەسكەرۋسٸز قالمايدى, جازالارىڭ دا جەڭٸلدەي تٷسەدٸ.
– بٸز ٶزٸمٸزدٸ قىلمىسكەر سانامايمىز! جازامىزدى جەڭٸلدەتەتٸندەي, كٸمنٸڭ باسىن جارىپ, كٶزٸن شىعارىپپىز?!
ستۋدەنتتەر قانداي قۇقايعا بولسىن دايىن ەكەندٸكتەرٸن ۇقتىرىپ, ارتتارىنا ايتارلىقتاي ايبار تاستاپ, كەۋدەلەرٸن تٸك ۇستاعان قالپى شىعىپ كەتتٸ.
* * *
سىرتتاي سىر بەرمەگەندەرٸمەن, جاستاردىڭ جٷرەك تٷكپٸرٸندە «ەرتەڭگٸ كٷنٸمٸز نە بولار ەكەن» دەگەن كٷدٸك-كٷمەن دا جاسىرىنىپ جاتقان ەدٸ. كٶڭٸلدەرٸندە الاڭ بولعانىمەن, العان بەتتەرٸنەن قايتار تٷرلەرٸ جوق. «شەشٸنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەندەي, «نەدە بولسا ۋاقىتىندا كٶرٸپ الارمىز» دەگەن ويمەن بەلدٸ بەكەم بۋىنعان.
ەر كٷن ساناۋلى. ابىروي بولعاندا, 18-ماۋسىم تىنىش ٶتتٸ. بيلٸكتەن ەشقانداي جاۋاپ بولماعاندىقتان, ستۋدەنتتەر قاراپ جاتا المادى. قيمىل-قاراكەتسٸز ەشتەڭە ٶندٸرە الماسىن تٷسٸنٸپ, العا قويعان ماقساتتارىنا جەتۋ ٷشٸن قولعا العان ٸستەرٸن جالعاستىرا بەردٸ. ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن تىنباي جٷرگٸزٸپ, حالىقتى تاعى دا الاڭعا باستاپ شىعۋعا دايارلاندى.
* * *
19 ماۋسىم كٷنٸ ساعات توعىزدار شاماسىندا لەنين كٶشەسٸندەگٸ «مەلودييا» دٷكەنٸنٸڭ الدىنا جۇرت بٸرتٸندەپ جينالا باستادى. شەرۋشٸلەردٸ ورتالىققا جٸبەرمەس ٷشٸن اۆتوبۋستار مەن جٷك كٶلٸكتەرٸن كەسە كٶلدەنەڭ قويىپ تاستاعان. كٶپشٸلٸك جابىلىپ كەپ الدارىندا تۇرعان بٸر ماشينانى ەرمەن قاراي كٷشپەن يتەرٸپ جٸبەرٸپ ەدٸ, ارالىق اشىلدى. سول-اق ەكەن, ەۋپٸرٸممەن ەرەڭ تۇرعان حالىق وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ عيماراتىنىڭ الدىنداعى الاڭعا قاراي لاپ قويدى. وسى كەزدە «ەسٸل» قوناقٷيٸ ماڭىنان قاتارى قالىڭ تاعى بٸر توپ كٶرٸندٸ, قوس قولدارىنا كٶتەرگەن پلاكاتتارى مەن ترانسپارانتتارى بار. ەسكەري كيٸم كيٸنٸپ, كەۋدەلەرٸندە وردەن-مەدال تاققان اقساقالدار دا بوي كٶرسەتەدٸ. داۋىس كٷشەيتكٸش ميكروفونمەن «قازاقستان بٶلٸنبەيدٸ!», «نەمٸس اۆتونوميياسى بولماسىن!» – دەپ ۇرانداتىپ-اق كەلەدٸ. ولار جينالعان جۇرتشىلىقتى اينالىپ ٶتتٸ دە, تۇپ-تۋرا كەڭەستەر ٷيٸنٸڭ الدىنا كەلٸپ توقتادى.
الاڭعا حالىق لەك-لەگٸمەن, توپ-توبىمەن كەلٸپ جاتىر, جينالىپ جاتىر. رەسپۋبليكانىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن وسى قارسىلىق شاراسىنا ارنايى ات سابىلتىپ كەلگەندەر دە بولدى. تسەلينوگراد وبلىسىنا قارايتىن ەرەيمەنتاۋ, سٸلەتٸ, تسەلينوگراد, اتباسار, قورعالجىن اۋداندارى مەن پاۆلودار, كٶكشەتاۋ, قاراعاندى وبلىستارىنان ۇيىمداسقان تٷردە ادامدار كەلدٸ. ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاق جاستارى بولعانىمەن, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ دە قاراسى از بولعان جوق.
جان-جاقتان اعىلعان قاراقۇرىم حالىق الاڭعا سىيماي كەتتٸ. بٸرەۋدٸ بٸرەۋ تانىپ-بٸلەر ەمەس, ۋ-شۋ, ازان-قازان. ەل ەبدەن جينالدى-اۋ دەگەن كەزدە قازاقباي ورتاعا اتىپ شىعىپ:
– وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى موروزوۆ الاڭعا كەلسٸن! كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىنا شىعىپ, ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرسٸن! – دەپ ايعاي سالىپ ەدٸ, جۇرشىلىق قوستاي كەتتٸ.
– موروزوۆ الاڭعا كەلسٸن! – نٶپٸر حالىقتىڭ ايقايى جەر-كٶكتٸ جاڭعىرتىپ جٸبەردٸ.
– قايدا جٷر, ٶزٸ?
– حالىقتان ەۋديە ەمەس, شىقسىن!
– ساۋالىمىزعا جاۋاپ بەرسٸن!
– تالابىمىزعا قۇلاق اسسىن! – دەگەن داۋىستار ەر تۇستان شىعىپ جاتتى.
– اعايىندار, – دەدٸ قازاقباي داۋىسىن ەدەيٸ سوزىپ, – داۋ-دامايعا جول بەرمەڭٸزدەر, كيكٸلجٸڭ بولماسىن, تەرتٸپ ساقتاڭىزدار! وسىنى سٸزدەردەن ٶتٸنٸپ سۇرايمىز!
شەرۋشٸلەردٸڭ شەرۋٸن جٸتٸ باقىلاپ تۇرسا كەرەك, شەكپەندٸلەر كٶپ كٷتتٸرگەن جوق. بٸر توپ بولىپ كەلٸپ, شٸكٸرەيٸپ-شٸرەنٸپ تۇرا قالىستى. تسەلينوگراد وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نيكولاي موروزوۆ الدىعا وزىپ, ميكروفونعا تاقاپ كەلگەندە جۇرتشىلىق قول شاپالاقتاپ, ٷلكەن قۇرمەت-قوشەمەت بٸلدٸردٸ. قالىڭ قاۋىمدى بٸر شولىپ شىعىپ, جينالعانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٶرٸمدەي جاستار ەكەنٸن بايقاعان ايماق باسشىسى:
– و, ستۋدەنتتەر جينالعان با? – دەپ سىرعاقتاتا باستاي بەرٸپ ەدٸ, جۇرت قايتادان دٷرلٸگٸپ كەتتٸ:
– بٸز – سوعىسقا قاتىسۋشىلارمىز!
– بٸز – ەڭبەك ارداگەرلەرٸمٸز!
– بٸز – جۇمىسشىلارمىز!
– بٸز – ەيەلدەرمٸز! – دەپ شۋلاسىپ, تەك ستۋدەنتتەر عانا جينالماعانىن ەسٸنە سالعانداي بولدى. سوندا عانا اڭداماي سٶيلەگەنٸن اڭعارعان موروزوۆ:
– يە, يە, دەل سولاي, – دەدٸ كٷمٸلجٸڭكٸرەپ. – اقش پەن كسرو اراسىنداعى ستراتەگييالىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ جٶنٸندە كەلٸسٸم-شارتقا قول قويىلدى! – دەپ جۇرتتىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ ماقساتىمەن اتالمىش قۇجاتتىڭ مەن-ماڭىزى تۋرالى ايتا باستاپ ەدٸ, جينالعاندار تاعى دا شۋىلداپ قويا بەردٸ:
– بٸز ونى تىڭداۋ ٷشٸن كەلگەمٸز جوق! نەمٸس اۆتونوميياسى قۇرىلا ما ما, جوق پا? سونىڭ ناقتى جاۋابىن ايت! – حالىقتىڭ قاباعى قاتۋلى, قاھارى قاتتى.
دەل وسى كەزدە كٶپشٸلٸك اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان قازاقباي وبلىس باسشىسىنىڭ جانىنا جەتٸپ بارىپ:
– بٸزدٸڭ تالابىمىز بٸرەۋ-اق: قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونوميياسى بولماسىن! – دەدٸ بالاڭ ٷيرەك ساۋساعىن شوشايتىپ, – سٸزدەر تاتۋ-تەتتٸ تۇرىپ جاتقان حالىقتاردى شەكارا ارقىلى بٶلٸپ, ۇلتارازدىعىن ٶزدەرٸڭٸز قوزدىرىپ جاتىرسىزدار! بٸزدٸ اۆتونومدىق قورعاندارمەن بٶلۋدٸڭ تٷككە قاجەتٸ جوق, سوندىقتان ايتقانىمىزعا قۇلاق اسۋلارىڭىزدى قالايمىز!
دەل وسى كەزدە ورتاعا جۇلقىنا شىققان اق كٶيلەكتٸ ەدەمٸ ارۋ قازاقبايدىڭ قاتارىنا تۇرا قالىپ:
– مەنٸڭ اتى-جٶنٸم – التىنشاش بەيسەمباەۆا, – دەدٸ باستىرمالاتىپ, داۋىسىندا بٸلٸنەر-بٸلٸنبەس دٸرٸل بار, – ەرەيمەنتاۋ – كيەلٸ ٶڭٸر. وسى جەر ٷشٸن باتىر بابالارىمىز جاتجۇرتتىق باسقىنشىلارمەن جان اياماي سوعىستى, قان تٶكتٸ. بۇل جەر – اتا-بابادان قالعان مۇرا. قازاق تٸرٸ بولسا, مۇنى ەشكٸمگە بەرمەيدٸ! نەمٸستەردٸ بۇرىنعى مەكەنٸنە – رەسەيگە, سٸبٸرگە نەگە جٸبەرمەيدٸ? اشسىن سوندا مەملەكەتتٸگٸن! قازاق جەرٸندە نەمٸس اۆتونوميياسى قۇرىلادى دەگەن جارلىق شىققان كٷنٸ وسى الاڭعا كەلٸپ, ٶزٸمە كەروسين قۇيىپ ٶرتەيمٸن!.. ەرەيمەنتاۋدى نەمٸستەرگە بەرۋ – قازاقتاردىڭ جٷرەگٸن تٸرٸدەي سۋىرىپ العانمەن بٸردەي, كەشٸرٸلمەس كٷنە, اۋىر قىلمىس. جەرٸمنەن جانىم ساداعا! – اشۋعا بۋلىققان بويجەتكەن سٶزٸن اياقتاي الماي قىستىعا جىلاپ جٸبەردٸ
قارشاداي قىزدىڭ جٷرەگٸن جارىپ شىققان جانايقايىن ەستٸگەندە جينالعان جۇرت تەبٸرەنە تولقىپ, قوزعالاقتاپ كەتتٸ. كٶپ اراسىندا سەزٸمدەرٸنە يە بولا الماي, قوسىلا جىلاعاندار دا بولدى. وسىنداي ۇرىمتال سەتتٸ سەتٸمەن پايدالانعان قازاقباي ەسەبٸن تاۋىپ, اۆتونوميياعا قارسى بولىپ جٷرگەن نەمٸس ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ – كوندرات ۆاگنەردٸ ورتاعا شىعارىپ جٸبەردٸ:
– قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋدىڭ تٷككە دە قاجەتٸ جوق. حالىق مۇنى بەرٸبٸر قولدامايدى. بۇرىن ول رەسەيدە بولدى, تٸپتٸ ولاردىڭ ٶزٸ قارسى, ولاي بولسا, نەگە قازاقستان كەلٸسۋٸ كەرەك? قازاق حالقىنىڭ قارسىلىعىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيمٸن. – دەدٸ ول اعىنان اقتارىلىپ, – سوعىس جىلدارى قيىندىقپەن جەر اۋىپ كەلگەندە قازاقتار باۋىرىنا باستى, دەم-تۇزدارىن الدىمىزعا قويدى, اۋزىمىزعا توستى. كەرەك دەسەڭٸز, ارام قاتپاسىن دەگەن اياۋشىلىق سەزٸممەن بالا-شاعالارىنىڭ اۋزىنان جىرىپ, بٸر جاپىراق ناندارىنا دەيٸن بٶلٸپ بەردٸ. سوندىقتان قازاققا قييانات جاساۋدى قۇداي دا كەشٸرمەيدٸ. بٸزدٸڭ قازاقستاننان اۆتونومييا سۇراۋعا ەشقانداي حاقىمىز جوق. قازاقتاردى مەن قوس قولداپ قولدايمىن, ولاردىڭ تالابى ورىندى. قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ – كەڭٸنەن ويلاستىرىلعان شەشٸم ەمەس. بۇنىمەن مەسەلە ەش شەشٸلمەيدٸ, قايتا كٷردەلەنە تٷسەدٸ. بۇل نەمٸستەرگە جاسالعان جاقسىلىق ەمەس, جاماندىق: ەكٸ ۇلتتىڭ اراسىنا وت تاستاۋ, ايتىستىرۋ, شاعىستىرۋ, قىرقىستىرۋ دەگەن سٶز. كەرەك دەسەڭٸز, بٸزدٸ مازاق ەتۋ, تاعى دا تاعدىردىڭ تەلكەگٸنە ۇشىراتۋ! سوندىقتان بۇعان بٸز دە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىز! ەگەر ۇلى ورىس حالقى شىنىمەن بٸزدٸ جارىلقاعىسى كەلسە, اۆتونومييانى تاريحي وتانىمىز – پوۆولجەدەن اشسىن! سەبەبٸ, ونىڭ نەگٸزٸ قاي جەردە قالانسا, سول جەردە زاڭدى جالعاسىن تابۋى كەرەك!
وسىدان كەيٸن عانا بارىپ وبلىس باسشىسى نەگٸزگٸ مەسەلەگە كٶشتٸ:
– مەن بۇل مەسەلە جٶنٸندە جاڭا عانا قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆپەن سٶيلەستٸم. كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى, وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى رەتٸندە ايتارىم: قازاقستاندا ەشقانداي نەمٸس وبلىسى بولمايدى, – دەدٸ ەر سٶزٸنە سالماق ارتىپ. – قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ تۋرالى مەسەلە كٷن تەرتٸبٸنە قويىلعان جوق, قويىلمايدى دا, بٷگٸن دە كٷن تەرتٸبٸندە جوق!
كٷتكەن جاۋاپتارىن ەستٸگەن جۇرتتىڭ كٷپتٸ كٶڭٸلٸ تىنشۋ تاۋىپ, ابىر-دابىر سايابىرسي باستادى.
– بۇعان سەنبەڭدەر, الداپ تۇر! – دەدٸ بٸرلٸ-جارىم ادام ايعايعا باسىپ. بٸراق جينالعانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ سەندٸ, تالاپ-تٸلەكتەرٸ ورىندالىپ, ماقساتتارىنا قول جەتكٸزگەندەي قۋانىشتارى قويىندارىنا سىيماي, بٶرٸكتەرٸن اسپانعا اتىپ جاتتى.
– ەگەر ٶتٸرٸك ايتسا, سٶزٸمٸز جەردە قالسا, بۇدان دا ٶتكەن قارسىلىق كٶرسەتەمٸز, بٷكٸلحالىقتىق شەرۋلەر ٶتكٸزەمٸز! – دەستٸ كٶپشٸلٸك, – وبلىس باسشىسى جالعان سٶيلەمەيتٸن شىعار! ال الداپ سوقسا, حالىقتىڭ قاھارى مەن قارعىسىنا ۇشىرايدى!
– ورتامىزعا كەلٸپ, ەدٸل شەشٸمدٸ جەتكٸزگەنٸڭٸز ٷشٸن سٸزگە كٶپ راحمەت! – دەدٸ تاعى دا قازاقباي سٶز الىپ, – ايتقانىڭىزعا يمانداي سەنەمٸز! قۋانىشىمىز شەكسٸز! تەك تاعى بٸر مەسەلەنٸڭ باسىن اشىپ الماساق بولمايىن دەپ تۇر!
– ول نە, ايت! – دەدٸ وبلىس باسشىسى بەلسٸنبەي.
– ول مىناۋ: قۇقىق قورعاۋ ورعاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ بٸزدٸڭ جٷرگەن ٸزٸمٸزدٸ اڭدىپ, جٶن-جوسىقسىز تەرگەپ-تەكسەرٸپ, قوقان-لوققى كٶرسەتۋدە. بٸز ەشقانداي قىلمىس جاساعان جوقپىز, تەك ٶز قۇقىعىمىز ٷشٸن الاڭعا شىعىپ, تالاپ-تٸلەگٸمٸزدٸ بٸلدٸردٸك. ايتىڭىزشى, وسى ٷشٸن قۋعىنداۋعا بولا ما? سوندىقتان بٸزگە بۇدان بىلاي قوقان-لوققى جاسالماۋىن تالاپ ەتەمٸز. ەشكٸم جازاعا تارتىلماسىن, سوعان ۋەدە بەرٸڭٸزدەر! – دەدٸ قازاقباي بار مەسەلەنٸ بٸردەن شەشٸپ كەتۋگە تىرىسىپ.
موروزوۆ بٶگەلگەن جوق, سول بەز-باياعى سابىرلى قالپىندا:
– ەشقانداي قۋعىنداۋ بولمايدى, ەشكٸم جازاعا تارتىلمايدى. ٶيتكەنٸ مەن الاڭعا جينالعانداردىڭ اراسىنان باسبۇزارلار مەن بۇزاقىلاردى كٶرٸپ تۇرعامىن جوق! سٸزدەر بٸزدٸڭ بولاشاعىمىزسىزدار, ٶزٸمٸزدٸڭ ٷمٸت ارتقان تالاپتى جاستارىمىزسىڭدار, ٸشتەرٸڭدە وقۋ وزاتتارى مەن كومسومولدار دا بار. تالاپ-تٸلەكتەرٸڭ ورىندى! قازاقستان بٶلٸنبەيدٸ, بٶلشەكتەۋگە ەشكٸم دە قۇمارتىپ وتىرعان جوق! – دەدٸ ەمەن-جارقىن.
ايماق جەتەكشٸسٸنٸڭ جٷرەكجاردى لەبٸزٸنە قالىڭ قاۋىم يمانداي ۇيىدى, شىن نيەتتەرٸمەن ريزا بولدى. وسىدان كەيٸن-اق كٶڭٸلدەرٸ جايلانعان جۇرتشىلىق بٸرتٸندەپ تاراي باستادى.
* * *
تسەلينوگرادتان سوڭ شاعىن ميتينگٸلەر مەن دەمونستراتسييالار اتباساردا, ەرەيمەنتاۋدا, كٶكشەتاۋدا بولىپ ٶتتٸ.
قازاق جاستارىنىڭ الاڭعا شىعىپ, شەرۋ ۇيىمداستىرىپ, تاباندى تالاپ قويا بٸلۋٸنٸڭ ارقاسىندا ورتالىق كوميتەت قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋدان سانالى تٷردە باس تارتتى. اق دەگەنٸ العىس, قارا دەگەنٸ قارعىس بولىپ, قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ ەدٸلەتسٸز شەشٸمٸنە قاسقايىپ قارسى شىققان جاسٶرەندەر استامشىل بيلٸكتٸڭ قولعا العان كەسٸرلٸ باستاماسىن جٷزەگە اسىرتپاي, جاتىرىندا تۇنشىقتىرىپ ٶلتٸردٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان كەيبٸر ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەركەز ۇلتتىق اۆتونومييا سۇراپ ەمەكسۋٸ سۋ سەپكەندەي باسىلدى. بۇل سول بٸر جىلىمىق كەزەڭدە ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان قاعاجۋ كٶرە باستاعان قازاق حالقى ٷشٸن ٸرٸ جەڭٸس بولاتىن…
ەسكەرتۋ: بۇل حيكاياتتى جازۋ بارىسىندا بەلگٸلٸ قالامگەر, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا ۇزاق جىل ابىرويلى قىزمەت ٸستەگەن پولكوۆنيك, قادٸرلٸ اعامىز امانتاي كەكەننٸڭ «شىرعالاڭ نەمەسە تاعى دا نەمٸس اۆتونوميياسى تۋرالى» (استانا. «فوليانت» باسپاسى, 2011 جىل) اتتى كٸتابىنداعى (تاريحي قۇجاتتار مەن ەرەۋٸلشٸلەر ھەم كۋەگەرلەر ەستەلٸكتەرٸندەگٸ) دەرەك-دەيەكتەر پايدالانىلدى. ول ٷشٸن امانتاي اعامىزعا ٷلكەن العىس ايتامىز!
دۋمان رامازان
