1979 jyldyń kóktemi. Maýsymnyń 14-inshi juldyzy. Tselinograd qalasyndaǵy Qazaq aýyl sharýashylyq institýtynyń Veterinariia jáne mal sharýashylyǵy tehnologiiasy fakýltetiniń besinshi kýrs stýdentteri sońǵy sabaq bolatyn aýditoriiaǵa úzdik-sozdyq kirip, oryndaryna jaiǵasyp jatty.
Dál osy kezde on minýttyq úzilistiń bitkenin habarlaǵan qońyraýdyń syńǵyry estildi. Arada sút pisirimdei ýaqyt óte shyqty. Biraq, oqytýshynyń qarasy kórine qoimady. Stýdentter ózara kúbir-sybyrǵa kóship, shýyldap-dýyldai bastady. Kýrs starostasy Qazaqbai qolyndaǵy bylǵary sýmkasyn oryndyqqa qoia saldy da, esik jaqqa qarap:
– Shaprov taǵy qaida shapqylap ketti eken? – dedi daýysyn sozyp. – Qyp-qyzyl kommýnistiń keshikkeni qalai?!
– Oblystyq partiia komitetiniń bildei bir lektory qashan kelip-ketetinin senen suraidy deisiń be? – dedi Erlik miyǵynan kúlip, – Qazir eki qolyn qaishylap jetetin shyǵar, qyrdyń qyzyl túlkisindei jylmań qaǵyp...
– Tap sony saǵynyp otyrǵan eshkim joq! Kelmese, kelýsiz qalsyn, dárisi dárý deimisiń! Partiianyń qaýly-qararlary týraly qaqyldap, qur bosqa qulaqty sarsytady. Ol lektsiia oqysa, qaraptan qarap uiqym keledi-ei! – Qazaqbai qoldaryn partanyń ústine qoiyp, basyn qisaita bergeni sol edi, osy sátti ańdyp turǵandai ústine jeńi sholaq aq kóilek kiip, qyzyl galstýk taǵynǵan elýler shamasyndaǵy Tselinograd oblystyq partiia komitetiniń lektory Aleksei Shaprov alqyn-julqyn kirip keldi.
Alqynyp tur, entigin basa alar emes, tańqiǵan tanaýy pys-pys etedi. Sarǵysh shashynyń tóbe tusy tikireiip ketken, sekpil betiniń ushy qyzaryp tur. Qalqiǵan qulaǵy sopaq basyna qolmen jelimdei salǵandai kózge qorashtaý kórinedi. Boiy bir tutam, ózi sidiǵan aryq. Qyshymasy bardai, oń qolymen betin sipai beredi. Jypylyq qaqqan kókshil kózderimen stýdentterdi bir sholyp shyqty da, qolyndaǵy jýrnalyn ashyp jatyp qaita japty.
– Amansyńdar ma, balalar? Kóńil-kúileriń qalai? – Dene-turqy qýshiyp turǵanymen, daýysy zor, kúnniń kúrkirindei kúrkirep shyǵady, – Káne, tórt kózderiń túgelsińder-aý deimin, búgin qaralaryń kóbirek eken, tizimmen túgendemei-aq qoiaiyn! Obkomdaǵy bir mańyzdy jiynǵa qatysyp, keshigip qalǵanym. Esesine, qur kelgen joqpyn, tosyn syi ala keldim.
– Ol ne syi? – Daýys jan-jaqtan jamyrai shyqty.
– Bul bir keremet jańalyq!
– Aitsańyzshy, endi! – Stýdentter oqytýshynyń aýzyna qarai qalysty, – Qandai jańalyq?
– Asyqpańdar, aptyqpańdar, balalar, qazir ózim ret-retimen bárin baiandaimyn. Búgingi dárisimiz «Keńestik nemister» taqyrybyna arnalmaq, – dep shákirtterin ózine qaratyp alǵan tájiribeli ustaz lektsiiasyn bastap ketti.
Lektor Keńes odaǵyndaǵy nemister týraly keńinen kósildi. Aldymen Reseige, odan Qazaqstanǵa qalai jáne qashan kelgenderin, qily-qily ómir joldaryn, qaqpaqylǵa túsken taǵdyr-talailaryn, ekinshi dúniejúzilik soǵys kezindegi kórgen qiynshylyqtaryn, jazyqsyzdan-jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyrap, qiyn-qystaý kúnderdi bastan keshkenderin, Edil jaǵalaýyndaǵy avtonomiialyq respýblikalarynyń zańsyz taratylyp, al ony meken etken nemis diasporasynyń kúshtep jer aýdarylyp, odaqtas respýblikalarǵa tarydai shashyrap ketkenin tiline tiek etip, olarǵa bir búiregi buratynyn synamalap jetkizdi.
– Osy ádiletsizdiktiń ornyn toltyrý úshin KSRO Memlekettik qaýipsizdik komitetiniń bastamasymen qazaq jerinde nemis avtonomiialyq oblysyn qurý týraly KOKP Ortalyq Komitetiniń qaýlysy shyqty. Bizdińshe, óte durys sheshim jáne der kezinde qolǵa alynyp jatqan aýqymdy shara. Bul nemis diasporasynyń shatqaiaqtaǵan tirligin túzeýge mol múmkindik týǵyzady, ulttyq erekshelikterin saqtap, ony damytýǵa degen tabiǵi umtylystaryna tyń serpin beredi, – Shaprov sál-pál kidiris jasap, keńirek tynystap aldy da, betin sipap qoiyp, – Osyǵan bailanysty Qazaqstan Ortalyq Komitetiniń ekinshi hatshysy Korkin bastatqan respýblikalyq on úsh ministrlik pen oblystyq vedomstvo jetekshileri Ereimentaýǵa baryp, alqaly keńes ótkizip, istiń barysyn jan-jaqty pysyqtap qaitty. Onda Almaty – Ereimentaý arasyna tikelei telefon bailanysyn ornatý, bolashaqtaǵy avtonomiia mekemelerin ornalastyrý, qurylys jumystaryn óristetý jáne basqa da uiymdastyrý sharalary qaralǵan kórinedi. Estip-bilýimizshe, jańa oblysqa birinshi hatshy bolyp Andrei Braýn, al oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵalyǵyna Maqtai Saǵdiev taǵaiyndalatyn kórinedi. Sóitip, elimizdegi oblystardyń sany jiyrmaǵa jetpek. Bul degenińiz úlken jetistik, keremet jańalyq emes pe?! Buǵan qeńes halqy túsinistikpen qaraý kerek!
Baǵanadan beri ishterinen tynyp, ún-túnsiz tyńdap otyrǵan stýdentter osy tusqa kelgende bir-birlerine qarasyp, oryndarynan qozǵalaqtap ketti.
– Bul qalai?
– Onyń qandai qajettiligi boldy eken?
– Ashpas buryn, aqyldasyp-keńesý degen bolmaýshy ma edi?! – dep shýlasa ketti. – Ortalyq komitet qashanǵa belden basa beredi?!
– Bul nemisterdiń shet elge jappai qonys aýdarýyn toqtata alatyn birden-bir sheshim. Kóshi-qon qarqyny údei berse, Qazaqstannyń tyń jáne tyńaiǵan jerlerinde jumys isteitin adamdar qalmai qalýy múmkin. – dedi lektor beti búlk etpei.
– Osy ýaqytqa deiin turyp kelgende, endi túp qotaryla kóship ketedi degenge sený qiyn, – dedi Qazaqbai shydai almai ornynan atyp turyp. – Sonda naqty qai jerde qurylmaq?
– Nemis avtonomiialyq oblysynyń ortalyǵy Ereimentaý qalasy bolmaq, oǵan Qaraǵandy, Kókshetaý, Pavlodar jáne Tselinograd oblystarynyń quramyndaǵy bes aýdannyń territoriiasy kirmek. Naqtylap aitar bolsaq, Tselinograd oblysynyń Ereimentaý jáne Sileti aýdandary, Pavlodar oblysynyń Ertis aýdany, Kókshetaý oblysynyń Ýálihanov aýdany, Qaraǵandy oblysyndaǵy Molodejnyi aýdanynyń Molodejnyi poselkelik keńesi, Dalnenskii, Proletarskii, Rodnikovskii, Telman jáne Shiderti selolyq keńesteri. Sonda onyń aýmaǵy shamamen 46 myń sharshy shaqyrymǵa jetip, halqy 200 myńnan asyp túspek, onyń 30 myńy nemister, al partiia uiymynyń quramy 10 myń kommýnisten artyq bolar edi.
– Bul ádil sheshim emes! – dedi Qazaqbai tútigip, – Túsindirińizshi, basqa jerde emes, nege nemis avtonomiialyq oblysy Qazaqstanda qurylýy kerek?
– Qazir elimizde eki millionǵa jýyq nemis turady. Soǵystan keiingi jyldary olar negizinen Qazaqstan, Qyrǵyzstan, keibir Sibir oblystarynyń aýmaǵyna qonystanyp, sińisip ketti. Keńestik nemisterdiń jartysynan kóbi – 936 myń adam Qazaqstanda turady. Olar respýblika halqynyń 6,6 paiyzyn quraidy, al Qaraǵandy, Kókshetaý, Pavlodar jáne Tselinograd siiaqty oblystarda – 10-13 paiyz. Respýblikada nemis halqy san jaǵynan kóp bolatyn 230-ǵa jýyq eldi meken bar. Qazaqstannyń tańdalǵany da sondyqtan.
Qazaqbai kómeiine kelip keptelgen kesimdi sózin aityp tastaýǵa oqtaldy da, bir sát boiyn kernegen ashýyn aqylǵa jeńdirip:
– Avtonomiiany Qazaqstanda emes, Reseide qurý kerek. Qurǵysh bolsa, soǵys jyldary taratylǵan Edil jaǵalaýyndaǵy Nemis avtonomiiasyn qaitadan qalpyna keltirsin! – dedi oiyn juptap.
– Edil jaǵalaýynda qurýǵa esh múmkindik joq, óitkeni onda nemister qazir joqqa tán. Taǵy da qaitalap aitamyn, Keńes elindegi nemisterdiń jartysyna jýyǵy qazaq jerinde turady, munda ábden sińisken, ketip qalsa aýyl sharýashylyǵy toqyraýǵa ushyraidy, qurdymǵa ketedi... – Shaprov betin taǵy bir márte sipap qoidy.
– El men jer bizdiki. Sol úshin ata-babalarymyz jan alyp, jan beristi, qan men ter tókti. Qasietti qazaq jerinde nemis avtonomiiasy qurylady degeni ne sumdyq! Biz buǵan múlde qarsymyz! – dedi Erlik te ornynan atyp turyp. – Oibai-aý, Ereimentaý halqymyzdyń qasietti qonysy emes pe?!
Shaprovtyń kózi shapyrashtanyp, sharasynan shyǵa adyraiyp ketti. Stýdentterdiń shamyrqanǵan jantolqynystaryn baiqap, tastai túiilgen qas-qabaqtarynan qaimyǵyp, bir sát lám-mim dep jaýap qatýǵa da shamasy kelmei, bezireiip otyryp qaldy. «Ortalyq Komitettiń sheshimine qarsy shyǵatyndai sender kimsińder?» degendei, ishtei mensinbeýshilik te joq emes. Óńi buzylyp, sur jylandai surlanyp shyǵa keldi. Abyroi bolǵanda osy kezde dáristiń aiaqtalǵanyn eskertip, qońyraý úni syńǵyr ete qaldy. «Kútkenim osy edi!» degendei, Shaprov aldyndaǵy qaǵazdardy tez-tez jiystyryp, qara portfeline sala saldy da, aiaǵyn asyǵa basyp shyǵyp ketti. Onyń qarasy kórinbei ketisimen Qazaqbai ortaǵa atyp shyǵyp:
– Jigitter, qyzdar, budan ótken soraqylyq bolmas! Bul – etimizden et kesip bergenmen birdei! Qarsy shyǵyp, tosqaýyl qoimasaq bolmaidy! – dedi daýysyn kóterip, – Tyshqaq laq qurly joqpyz ba, tym bolmaǵanda baýyzdar kezde mal ekesh mal da tuiaq serpidi ǵoi! Eger osyny qoldasańdar, saǵat úshte bizdiń bólmege jinalyńdar. Jerimiz jatqa ketip bara jatqanda qarap qalǵanymyz jaramas!
– Durys!
– Qoldaimyz!
– Qostaimyz! – degen daýystar jarysa shyqty.
Oblystyq partiia komitetiniń lektory jetkizgen jaisyz habar ashyq kúni jai túskendei áser etti. Kóńilderine alań kirip, jandary jabyrqaý tartqan jastar ishtei bir qadamǵa tas-túiin bekingendei túnerip bara jatty.
* * *
Ýádelesken ýaqytta jataqhanadaǵy Qazaqbaidyń bólmesine kýrstastar birtindep kele bastady. Áne-mine degenshe, bir saǵattai ýaqyt zyr etip óte shyqty. Sonda da stýdentter tolyq jinala qoiǵan joq.
Sanasy saqqa júgirip, oiy onǵa bólingen Qazaqbai túski asyn da ishken joq, institýttan kele sala qolyna qalam men qaǵaz alyp, jospar jasaýǵa kirisken. Sodan áli basyn kóterer emes, kýrstastarynyń kúbir-sybyryna da kóńil bóle qoimady. Qoiyn dápteriniń biraz betin shimailap tastapty. Budan ári kútýdiń máni joqtyǵyn sezdi me, bir kezde esine áldene túskendei basyn kóterip, bappen sóz bastady:
– Bizdiń halyq ne kórmedi deseńizshi, bárine tózdik, shydadyq! Endi mine, eldigimiz taǵy bir márte synalatyn kez keldi. Yrǵalyp-jyrǵalyp júrýge ýaqyt joq, qazirden bastap qimyldamasaq bolmaidy. Erteń kesh qalamyz!
– Sonda ne iste deisiń? – dedi Batyr aibattanyp, – Toqeterin aitsańshy, aianyp qalar jaiymyz joq!
– Iá, elimiz ben jerimiz úshin jan qurban! – dedi Talap ta qatýlanyp, – Nemis oblysy ashylsa, uiǵyrlar men kárister de, sheshen-ingýshtar men orystar da avtonomiia talap etedi. Sóitip jerimiz jyrymdalyp, tý talaqaiy shyqpai ma?! Onsyz da ózbek akalarymyz ailalaryn asyryp talai jerimizdi taqymdaryna qysyp ketti emes pe?! Bulai únsiz qala bersek, keń baitaq jerimizden týlaqtai da qalmaityn shyǵar!.. «Buǵa berseń, suǵa beredi» emes pe?! Qashanǵy buǵa beremiz?..
– Rasynda da buǵan jol berip qoisaq, qurylǵaly jatqan oblys territoriiasyna nemister jappai qonystanady da, bolashaqta jattyń jerine ainalyp, ol mańnan qazaqtar qýylady! – dedi Qairat zildenip, – Endeshe bunyń aldyn almasa bolmaidy!
– Qasietti jerimizdi fashisterge bermeimiz! – dedi Qaisar da qarap qalmai, – Káne, aitaryńdy, ashyp ait! Ne isteýimiz kerek? Aitysýǵa da, tartysýǵa da, alysýǵa da, julysýǵa da, tipti kerek bolsa, atysýǵa da, shabysýǵa da daiynbyz!
Kýrstastarynyń sózi dem bergen Qazaqbai jótkirinip aldy da, qaǵazyna bir qarap qoiyp:
– Endeshe, bylai: osy sátten bastap avtonomiiaǵa qarsy kúresimiz bastaldy dep esepteńder! Aqylmen, keńinen keńesip is istesek, sheshilmeitin másele bolmaidy! Osyǵan seneiik!.. – dep azyraq dem aldy da, sózin ary qarai jalǵastyra berdi, – Men eń aldymen Kommýnistik Partiianyń Ortalyq komitetiniń bas hatshysy Brejnev pen Qazaqstan Kompartiiasynyń basshysy Qonaev joldastardyń atyna Qazaqstanda nemis avtonomiialyq oblysyn qurýǵa bolmaityny jóninde úndeý jazdym. Buǵan kem degende júz, áitpese myń adamǵa qol qoidyryp, erteńnen qaldyrmai Moskva men Almatyǵa poshta arqyly salyp jiberý kerek!
– Menińshe ony búkil qazaqstandyqtardyń atynan jazý kerek! Ásirese orys aǵaiyndardy isimizge tarta alsaq, sózimiz salmaqtyraq bolady. Tek qazaq desek, utylamyz! – dedi Maqsat oi qosyp, – Orystardyń, tipti nemisterdiń atynan da avtonomiianyń qurylýyna qarsylyq bildirgen hattar men telegrammalardy Ortalyq komitet pen Qazaqstan kompartiiasynyń atyna qarsha boratý qajet! Biraq bilinip qalmaityndai, óte saýatty jazylsyn. Shyn máninde orys pen nemis jazyp otyrǵandai tiianaqtalatyn bolsyn! Sonda qai jaǵynan bolsyn utamyz!
– Mynaý bir kóńilge qonatyn sóz eken! – dedi Qazaqbai qoiyn dápterine túrtip alyp, – Káne taǵy kimde qandai usynys bar?
– Bunymen shektelip qalýǵa bolmaidy, shynaiy qam-qaraket kerek. Maqsat durys aitady, qolymyzdan kelse, ultyna qaramai, kári-jas dep bólip-jarmai, barsha el-jurtty kóterip, kóshege alyp shyǵý kerek! – dedi Murat ta ekpindei sóilep, – Kerek bolsa, soǵysqa qatysqan ardagerlerdi de qatarymyzǵa tartýdyń joldaryn qarastyraiyq. Bizge qaraǵanda, qan keshken aqsaqaldardyń sózi ótimdirek bolady. Jalpy buǵan júrdim-bardym qaramai, tyńǵylyqty daiyndalý qajet. Sonda ǵana aldymyzǵa qoiǵan maqsatymyzǵa qol jetkize alamyz.
– Estýimshe, 18 maýsym kúni Qazaqstan basshylary nemis avtonomiialyq oblysynyń ashylǵany týraly resmi túrde málimdeitin kórinedi. Endeshe, sanaýly-aq kúnder qaldy. Aldymen sherýge shyǵatyn kúndi belgilep alaiyq! – dedi Jiger de jigerin janyp, – 16-sy kúni Lenin atyndaǵy ortalyq alańda oblystyq bilim basqarmasynyń uiymdastyrýymen oqý-aǵartý salasy mamandarynyń baiqaýy ótedi. Oǵan Tselinogradtaǵy ǵana emes, oblystaǵy, atap aitqanda, qalanyń mańaiyndaǵy oqý oryndarynyń ujymdary da qatysady. Kásiptik-tehnikalyq ýchilishelerdi bitirýshi túlekterge saltanatty túrde kýálik tapsyrylady. Mine biz osyny óz paidamyzǵa jaratyp, qosaqabat qarsylyq sharasyn ótkizsek, utamyz. Birinshiden sonda adamdardyń alańǵa jinalǵanynan bastapqyda eshkim kúdiktene qoimaidy, ekinshiden adam qarasy kóbirek bolady. Qazaqsha aitqanda, eki jep, bige shyǵamyz!
– Bul da bir tabylǵan aqyl eken! – dedi Qazaqbai mańdaiynyń tyrysy jazylyp, – Endeshe, bylai: Ortalyq alańǵa 16-shy maýsym kúni shyǵamyz. Óitkeni, shynynda da ýaqyt tym tyǵyz. Sál keshiksek, san soǵyp qalamyz! Sol úshin búginnen bastap qala turǵyndaryna úgit-nasihat jumystaryn júrgizip, uiymdastyrý sharalaryn tezdetip qolǵa alǵan jón. Ózimizdiń inistitýtpen ǵana shektelip qalmai, qaladaǵy barlyq joǵary oqý oryndarynyń stýdentterin, kásiptik ýchilisheler men tehnikýmdardyń oqýshylaryn da qatarymyzǵa tartý kerek. Bul bir. Ekinshiden qazirden bastap qazaq jerinde nemis avtonomiiasynyń qurylýyna qarsylyq bildiretin jáne osyǵan bailanysty boiynda namysy bar azamattardyń barlyǵyn alańǵa shyǵýǵa shaqyratyn listovkalar jazyp, qalanyń kórnekti jerlerine japsyryp, tipti ár úidiń esigine ilip shyǵý kerek. Senderdiń sózderińnen maǵan mynandai oi týyp otyr: listovkalardy da tek qazaqtardyń ǵana emes, orystar pen nemisterdiń atynan da jazý kerek!
– Endeshe, ýaqyt soza bermei, birden iske kiriseiik!.. – dedi Eljan da belsenip, – Men nemisterdiń arasynda óskem, olardyń psihologiiasyn jaqsy bilem. Hattar men listovkalardy nemis bolyp men jazaiyn!
– Oi, Eljanym-ai! – dedi Qazaqbai kóńili kóterilip, – Sen qazaqtyń nemisisiń ǵoi! Nemisti nemis qana túsinedi ǵoi. Sen olardyń atynan hat jazyp qana qoima, nemis dostaryńdy alańǵa alyp shyq!
– Alań túgil, kerek bolsa, ol tamyrlarymdy Moskvaǵa ertip aparamyn.
– Oi, jaraisyń, nemisim! Biraq endi qazaqylyqqa salynbai, nemisshe qimyldap, solarsha is tyndyr! Al orys bolyp oryssha saýatty jaza alatyndaryń bar ma?
– Atańa nálet, orys bolýdy men qatyram, – dedi Erlik kújildep, – Orys ózimiz ǵoi, esh qiyndyq týdyra qoimas! Men orystardyń arasynda óskem, jora-joldastarym da jeterlik, solardyń bárin aidap salýǵa shamam keledi, atańa nálet!
– Ata-anań atyńdy tegin Erlik qoimaǵan shyǵar, onda orys bolyp hat daiyndaý men orys tanystaryńdy kóterýdi saǵan tapsyramyz! Biraq, olarǵa qosylam dep aǵarǵannyń ákesin tanytyp, basyńnyń qaida qalǵanyn bilmei qalyp júrme! – dedi Qazaqbai ázil-shynyn aralastyryp.
Erliktiń araq-sharapqa úiir ekenin biletin kýrstastar dý kúldi.
– Ái, men óletin jerimdi bilemin, – dep gúr ete qaldy Erlik shamdanyp, – Bundai kezde ishýge bola ma?!
– Qaljyń ǵoi, sony da túsinbeisiń be?! – Qazaqbai onyń arqasynan qaǵyp qoidy, – Al qazaqshany ózim qatyramyn! Óitkeni, men qazaqtardyń arasynda óstim! – dep sózin ázilmen tuzdyqtap aldy da, – Onda «nemis», «orys», «qazaq» úsheýmiz osynda qalyp, hat pen listovkalar jazamyz! Al qalǵandaryń joǵary oqý oryndary men tehnikým-ýchilishelerdi aralap, adamdar kóp júretin jerlerge baryp, úgit-nasihat jumystaryn júrgizesińder. Sonymen, 16-sy kúni Lenin alańynda qarsylyq mitingisin uiymdastyryp, sherýge shyǵamyz! Al iske sát, jigitter, jortqanda joldaryń bolsyn! Kim qaida barady, aldyn-ala aqyldasyp alyńdar. Ýaqytty tiimdi paidalanyńdar, bir barǵan jerge qaita-qaita baryp, eldiń mazasyn alyp, berekesin qashyryp júrmeńder! Erteń, saǵat úshte osy jerde taǵy bas qosyp, kimniń ne bitirgenin talqyǵa salyp, sherýdi qalai ótkizý jóninde jospar jasaimyz! Bizdiń enshimizde bir jarym-aq táýlik bar. Sondyqtan jybyrlap-qybyrlap júrip almai, edel-jedel iske kirisińder, jigitter!
– Jaqsy! – Daýystar jamyrai shyqty! – Kelistik!
Eljan, Erlik, Qazaqbai úsheýi qaldy da, qalǵandary tyndyrar isterin taǵy bir márte pysyqtap alyp, jedel-qabyl shyǵyp ketti.
* * *
Shynynda da stýdentter asa belsendilik tanytty. Qaladaǵy joǵary oqý oryndary men tehnikým-ýchilishelerde bilim alyp jatqan qazaq jastarynyń arasyna qyzý úgit-nasihat jumystaryn júrgizdi. Kóptegen janashyrlar men qoldaýshylar tapty. Qatarlaryna qazaq jerinde taǵdyrlary toǵysqan ózge ult ókilderi men soǵys jáne eńbek ardagerlerin de tarta bildi. Kommýnistik Partiianyń Ortalyq Komiteti men Qazaqstan Kompartiiasyna qazaq jerinde nemis avtonomiiasynyń qurylýyna qarsylyq bildirgen hattar men telegrammalar birinen soń biri jóneltilip jatty.
Aldyn-ala kelisilgendei, maýsymnyń 15-si kúni saǵat úshte stýdentter erteńgi sherý jaiynda aqyldasý úshin taǵy bas qosty. Bul joly jastardyń qarasy kóbirek, jataqhananyń aiadai bólmesi tarlyq etetindikten, oqý zalyna jinaldy. Árkim óziniń ne istep, neni tyndyrǵany jóninde esep berdi.
– Árine, biraz sharýanyń basy qairylǵan siiaqty, endi ony odan ári ezip, qur bosqa ýaqyt óltirmeiik. Odan da erteńgi sherýdi qalai ótkizý jaiynda aqyldasaiyq! – dedi Qazaqbai jinalǵan jastardy jaǵalai bir sholyp shyǵyp, – Ásken Nábiev degen jerles jazýshy aǵalaryńdy biletin shyǵarsyńdar!
– Bilemiz!
– Árine, bilemiz! – dep shýlap qoia berdi jastar.
– Bilseńder, ol kisi jai ǵana qalamger emes, soǵys jáne eńbek ardageri. Sondai tektiniń tuiaǵy myna turǵan Erikke rahmet, – dep Qazaqbai qarsy aldynda turǵan orta boily, bidai óńdi, kelbetti bozbalany qolymen nusqai kórsetip, – bizdi qoldap ákesiniń jazý máshińkesine deiin alyp keldi. Listovkalardyń kóbi Eriktiń qolymen jazyldy, ózi máshińkeniń qulaǵynda oinaidy eken. Jalǵyz-jarym kelmei, ózi oqityn pedinstitýttyń bir top stýdentin erte kelipti. Mine, azamat!
– El basyna kún týǵan shaqta qalai qarap jata alamyz! – dep qostap qoidy Erik. – Qazaq jeriniń tutastyǵyn saqtap qalýǵa qolymyzdan kelgenshe kúsh salamyz! Kerek bolsa, erteń institýtymyzdyń stýdentterin alańǵa alyp shyǵamyz!
– Rahmet, Erik! Elim deitin erler sendei-aq bolsyn! Qazaqtyń ózińdei júrekti er-azamattary turǵanda, eshkim de jerimizdi bólshektei almaidy! Al myna Barqyt qaryndasymyz, – dep oń jaǵynda turǵan aqquba boijetkenge moinyn buryp, – ózimen birge isteitin jumysshylardy tik kóterip alańǵa alyp shyqpaq! Osyndai qarakóz qaryndastarymyzdan ainalyp qana ketpeisiń be?
– Bastaýshylar bolsa, qostaýshylar tabylady! – dedi Barqyt ózine qadala qalǵan kózderge jaýap retinde, – Kieli jerimizdiń talan-tarajǵa túsýine biz de qarsymyz! Áriptesterimniń bári sherýge shyǵýǵa tas-túiin daiyn otyr. Tek qai jerge, qashan jinalý kerektigin aitsańdar boldy. Ózim bastap baramyn!
– Áp, bárekeldi!
– Qazaqtyń qyzdary shetinen batyr, jaýjúrek qoi!
– Jasasyn, qazaq qyzdary! – Daýystar ár tustan shyqty.
Jinalǵan jurt Erik pen Barqytqa rizashylyqtaryn bildirip, alǵystaryn jaýdyryp jatty.
Jastar sherýge qalai shyǵýdyń josparyn taǵy bir qaitara pysyqtap aldy da, erteń tańmen talasa turyp, jataqhana janyndaǵy saiabaqqa jinalýǵa ýaǵdalasty.
– Biraq, is bunymen bitpeidi, áli de úgit-nasihat jumystaryn jalǵastyra beremiz, keibirimiz listovkalar taratamyz, endi bireýlerimiz qalalyq telefon anyqtamalyǵyn qolymyzǵa alyp, qala turǵyndarynyń úilerine qońyraý shalyp, ultymyzdyń bolashaǵy úshin erteńgi sherýge qatysýǵa shaqyramyz. Al biz Erkin, Almas, Mahabbat, Aisana, Gúlsezim altaýmyz osynda qalyp, erteńgi demonstratsiiaǵa arnap urandar men plakattar jazyp, transparanttar daiyndaimyz. Al, iske sát! Ata-baba arýaǵy qoldasyn! – dep sózin aiaqtady Qazaqbai aýyr dem alyp. – Tún ózimizdiki, búgin uiqyny qoia turyńdar!
Senimderi boilaryna kúsh-qýat darytyp, úmitteri alǵa jetelegen jalyndy jastar osy bir júieli sózge únsiz keliskendei oryndarynan qozǵala bastady.
* * *
Erteńinde, iaǵni maýsymnyń 16-shy juldyzynda tań atysymen Qazaq aýyl sharýashylyǵy institýty jataqhanasynyń janyndaǵy saiabaqqa stýdentter men jumysshylar birtindep jinala bastady.
Uiasynan qyltiyp shyǵyp kele jatqan kúmis kún shýaǵyn molynan shashyp, tóńirekti áp-sátte jap-jaryq qyp jiberdi. Tańǵy taza aýa bozbalalar men boijetkenderdiń sharshaýyn basyp, uiqysyn qashyryp, boilaryn sergite túsedi. Salqyn samal jandaryn jelpip, júzderin aimalap, jigerlerin janyǵandai erekshe sezimge bóleidi.
Bas-aiaǵy jinalǵan kezde jastar aldyn ala jasaǵan josparlary boiynsha sarbazdardai sap túzep aldy da, oryndarynan jailap qozǵala berdi. Saiabaqtan týra shyǵyp, Beibitshilik kóshesine tústi de, Tselinograd oblystyq partiia komiteti ǵimaratynyń aldyńǵy jaǵyndaǵy Lenin atyndaǵy ortalyq alańǵa qarai bet aldy. Qoldarynda oryssha hám qazaqsha jazylǵan urandar men transparanttar, keibireýler tipti Keńes Odaǵy men Qazaqstannyń memlekettik týlaryn kóterip alǵan. Aralarynda dybys kúsheitkish mikrofon ustaǵandar da bar, ashy daýystarymen barynsha aiǵailap, urandatyp keledi:
– Halyqtar dostyǵy jasasyn!
– Nemis avtonomiiasy qurylmasyn!
– Qazaqstan halqy ishki shekarasyz ómir súredi!
– Qazaqstan aýmaǵyn halqynyń kelisiminsiz ózgertýge bolmaidy!
– Qazaq jerin bólshekteýge qarsymyz!
– Qazaqstan birtutas jáne bólinbeidi!
– Halyqtar arasyna syna qaǵylmasyn!
Kóshe kezgen keibir qala turǵyndary da qyzyq kórý úshin sherýshilerdiń qataryna qosylyp, adam qarasyn molaita tústi. Jastardyń ashy aiǵaiyn estigender de birdeńeden qur qalatyndai ortalyq alańǵa qarai aiańdady.
Kútkenderindei, ortalyq alańda oblystyq bilim qyzmetkerleriniń merekelik is-sharasyna qyzý daiyndyq jumystary júrgizilip jatyr. Arly-berli sabylysyp, ázirlik qamymen shapqylap júrgen bilim basqarmasynyń mamandary qara qurtsha qaptaǵan beitanys adamdardy kórip, tań-tamasha qaldy.
Sherýshilerdiń olarǵa qaraýǵa murshalary bolǵan joq, kele-sala iske kirisip ketti. Ái-shái joq, daiyn turǵan minberge shyǵyp, mikrofondy qoldaryna alǵan jastar barynsha daýystap, oblystyq partiia komitetiniń basshylaryn kópshiliktiń aldyna shyǵyp, halyqtyń talap-tilegin tyńdaýǵa shaqyrdy.
Kóp uzamai alańnyń shetine aq volga kelip toqtady, odan Tselinograd oblystyq partiia komitetiniń ekinshi hatshysy Zeinolla Shaidarov bastaǵan atqaminerler túsip, jinalǵan jurtshylyqqa qarai bettedi. Aiaǵyn alshań basyp kelip, minberge kóterilgen hatshy yńyrana sóz bastady:
– Nemisterdiń jaǵdaiyn túsingenimiz jón. Kezinde qiianat jasaldy, eriksiz jer aýdaryldy. Tilin, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, tarihi jadyn saqtaýǵa qysymshylyq jasaldy. Endi sol olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin ókimet avtonomiia máselesin sheshpek. Buǵan qarsylyq jasamaiyq. Mitingilep, ýlap-shýlap eshteńe sheshe almaisyńdar. Piǵylymyzdy taryltpaiyq, sovet halqyna tán keńpeiildilik tanytaiyq, – dei berip edi, onyń ishine qýlyq jasyrǵan quiturqy sózine qanaǵattanbaǵan jastar onan saiyn daýryǵyp, aiǵai-uiǵaiǵa basyp, ysqyryp-pysqyryp, sóiletpei qoidy.
Hatshynyń sózin oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵasy Abylaihan Jolmuhamedov ilip áketti:
– Oblystyq kásipodaqtar uiymynyń klýbyna kirińder, sonda sóileseiik, – dep máipazdai jónelip edi, onyń sózin de eshkim qulaǵyna qystyra qoimady.
– Biz bólinip-jarylyp eshqaida barmaimyz! Aitatyndaryńdy kóptiń kózinshe aityńdar! – dep shýlap qoia berdi sherýshiler. – Oiymyzdy aitýǵa, shaǵymymyzdy jetkizýge mursat berińder!
Ashý-yzalary boilaryna syimai turǵan halyqtyń aý-jaiyn ańdady ma, qas-qaǵym sátte oblys basshylarynyń aryny basylyp qalǵandai keiip tanytty. Jynyn aldyrǵan baqsydai jýasyp, taban astynda ózderi de, sózderi de ózgerip shyǵa keldi:
– Sóileńizder, aitarlaryńyzdy ashyq aityńyzdar, ol óz erikterińiz! – dedi hatshy maily ishektei jylpyldap. – Huqyqtaryńyzdy eshkim de shekteiin dep jatqan joq!
Osyndai ońtaily sátti kútip turǵan Qazaqbai minbege atyp shyǵyp, Ortalyq Partiia Komitetiniń atyna jazylǵan úndeýdi oqydy:
– Keńes Odaǵy Kompartiiasynyń Saiasi biýrosy Qazaq KSR-iniń territoriiasynda nemis avtonomiialyq oblysyn qurý týraly qaýly qabyldapty. Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń ekinshi hatshysy Korkin bastaǵan birshama ministrlik basshylary osy máseleni pysyqtaý maqsatymen oblysta bolyp, Ereimentaý qalasymen tanysyp qaitypty.
Qazaqstanda nemis avtonomiialyq oblysyn qurýǵa esh negiz joq! Bul ulanǵaiyr atyrap qazaq halqynyń ejelgi mekeni, ataqonysy. Naizanyń ushy, qylyshtyń júzimen qorǵap, búgingi urpaqqa amanat etken ata-babalarymyzdyń tabanynyń izi qalǵan, asqaq rýhy sińgen, qorymdary jatqan qasietti jerimizdiń nemisterge berilýi tarihi ádiletsizdik, halqymyzǵa jasalǵan qiianat! Biz ulttyq mádeniet pen halyqtyq salt-dástúrler saqtalǵan osynaý shejireli ólkeni bireýlerge bólip berýge, bólshekteýge qarsymyz!
Qazaq jerinde júzden asa ult pen ulys ókilderi tatý-tátti ómir súrip jatyr, eshkimniń quqyǵy shektelmegen, aramyzda eshqandai túsinispeýshilik joq! Partiiamyzdyń bastaýymen kommýnistik qurylysqa bári birdei belsendi túrde atsalysyp keledi.
Biz, Qazaqstan halqy nemis avtonomiialyq oblysyn qurýǵa úzildi-kesildi qarsymyz, oǵan eshqashan kelisim bermeimiz! Buǵan tek qazaq halqy ǵana emes, elimizde taǵdyrlary toǵysqan ózge ult ókilderi, tipti nemis aǵaiyndardyń ózderi de qarsy. Sondyqtan Ortalyq Komitet pen Joǵarǵy Keńesten bizdiń málimdememizge qulaq asyp, ońtaily sheshim qabyldaýyn tabandy túrde talap etemiz!
Qazaqbai úndeýdi oqyp boldy da, ony oblystyq partiia komitetiniń ekinshi hatshysy Zeinolla Shaidarovtyń qolyna tapsyrdy:
– Myna úndeý-hatqa myńǵa tarta adamnyń qoly qoiylǵan. Talap bireý-aq: Qazaqstanda nemis avtonomiiasy qurylmasyn! – dedi sózin salmaqtap. – Sonyń naqty jaýabyn berińizder!
Osy kezde minbege júgirip shyqqan qyzyl kóilekti, sary shashty tolyq boijetken mikrofondy julyp alyp:
– Men Oraldan kelip, osynda oqyp jatqan orys qyzy – Anna Kopylova bolamyn. Bizdiń de talabymyz sol – Qazaqstanda nemis avtonomiiasy bolmasyn! – dedi julqyna sóilep. – Bárimiz de qazaq jerinde emin-erkin ǵumyr keship, alańsyz bilim alyp jatyrmyz. Eshkimge qysym jasalyp jatqan joq. Bárimiz teń quqylymyz! Qazaqstan – bizdiń ortaq Otanymyz. Kimge jaman, ótirik bolsa aityńdarshy, ózderiń?!. Bári jaqsy ǵoi!
Jan-jaqtan:
– Áp, bárekeldi! Durys-aq!
– Durys aitady!
– Nemis avtonomiiasyna jol joq!
– Qazaq jeri bólshektenbesin!
– Biz Kremldiń sheshimin aiyptaimyz!
– Qandai jolmen bolsyn avtonomiiany qurǵyzbaýǵa kúsh salamyz, bul jolda eshteńeden taiynbaimyz!
– Aianyp qalar eshteńemiz joq! Kerek bolsa, jerimizdiń tutastyǵy úshin qan tógemiz, jan beremiz! Biraq eshkimge otaý ishinen otaý tiktirmeimiz!
– Ata-baba jerin fashisterge berip qoiar jaiymyz joq!
– Nemister Sibirge qýylsyn! – degen ashy aiǵailar estildi.
– Bul áli naqty sheshilgen másele emes. Áli jarlyq joq. Kim biledi, múmkin avtonomiia basqa jerden beriler. Aqyryn kúteiik... – dedi Abylaihan Jolmuhamedov jinalǵandardy sabyrǵa shaqyryp. – Myna hattaryńa kóp keshiktirmei resmi túrde jaýap beremiz!
– Bulardyń sózine senim joq, ótirik aitady!
– Aldap tur, qyztalaqtar!
– Senbeńder olarǵa! Beti qalyń bulardyń, erteń is nasyrǵa shapsa, eshteńe bilmedik-kórmedik dep, aitqandarynan tanyp shyǵa keledi.
– Biz talap-tilegimiz oryndalmai, bul jerden eshqaida ketpeimiz!
Halyqtyń aiǵai-shýy tipti kúsheiip ketti. Istiń nasyrǵa shaýyp bara jatqanyn seze qoiyp, kópshiliktiń yǵyna jyǵylǵandai keiip tanytqan oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵasy:
– Ainalaiyndar-aý, aitqanǵa qulaq assańdarshy, bul biz sheshe salatyn, búgin sheshile qalatyn másele emes qoi. – dedi sharasyzdyǵyn moiyndap. – «Sabyr túbi – sary altyn» degen, aqylǵa kelińizder, shydamdylyq tanytyńyzdar! Bári retteledi, ornyna keledi. Ázirshe úilerińizge tarańyzdar, alańdaýǵa eshqandai negiz joq.
– Onda qashan jaýap beretinderińdi naqty aityńdar! – dedi Qazaqbai onan saiyn tyqsyra túsip. – Kútýmen qur bosqa ýaqyt ótkizip, aldanyp qalyp júrmeiik!
– Eki-úsh kún dedik ǵoi, ári ketse 19-yna deiin naqty jaýap alasyńdar!
– O, jarandar, seneiik! Eger ótirik aityp, túlkibulańǵa salsa, 19-y kúni dál osy jerde qaita jinalamyz, búkilhalyqtyq sherý uiymdastyramyz! – dedi qasarysyp eshteńe óndire almasyn túsingen Qazaqbai jinalǵandardy mámilelesýge shaqyryp. – Odan ári kúte almaimyz!
– Jón!
– Jón sóz!
– Adamsha aityp tur ǵoi! Tyńdaiyq!.. Seneiik!..
– Aldasa, ózderiniń ar-ojdanyna qaldyraiyq!
Jurttyń ashý-yzasy tarqai bastady ma, alǵashqy aryndary basylyp, birtindep sabalaryna túse bastady. Tek áskeri kiim kiip, keýdesine orden-medal taqqan bir soǵys ardageri qaharyna minip:
– Ái, aityńdarshy, sonda biz nemisterge jerimizdi berý úshin soǵystyq pa? – dep oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵasyna qarai qolyndaǵy taiaǵyn ala júgirdi. – Sol úshin qan tóktik pe?
Amalsyzdan artqa qarai sheginshektei bergen Abylaihan Jolmuhamedov:
– Aqsaqal, sabyr etińiz, alańdaýǵa esh negiz joq! Bári sheshiledi jailap, – dep syrǵaqsytty. Jypylyq qaqqan kózi men jaryqshaqtana shyqqan sózinen qobaljý baiqalady. – Ortalyqpen bailanysqa shyǵyp jatyrmyz! Qoldan kelgenshe oń sheshim qabyldaýǵa yqpal etemiz!
Aqsaqal aiylyn jiiar emes, qaltyraǵan qoldarymen taiaǵyn kókke kóterip:
– Eger nemisterge jer beriletin bolsa, aldymen senderdiń aýyzdaryńa qan qaptyramyn, – dedi oblys basshylaryn ala kózimen atyp, – Qolymyzdaǵy qan áli kebe qoiǵan joq!
– Qoiyńyz, bunyńyz ne?! Odan da jastarǵa aqyl men basý aitpaisyz ba! – dedi Zeinolla Shaidarov myrza qabaǵyn kirjitip. – Áli búlingen dáneńe joq!
– Búlinbese, búlingeli tur ǵoi! – Aqsaqaldyń túksigen qabaǵy jazylar emes, – Jastardyń talaby oryndy, ne dep aqyl, qalai basý aitarsyń!
«Saǵan daýa joq eken!» degendei mańdailaryn tyrjitqan oblys basshylary qart jaýyngerdi ishterinen jaqtyrmasa da, syrttarynan syr aldyrmastan jónderine kete bardy.
Sherýshiler eki-úsh kúnnen keiin, iaǵni 19-maýsym kúni qaita jinalýǵa sóz bailasty. Osy ýaqyt ishinde tońmoiyn bilik avtonomiiaǵa qatysty naqty jaýabyn berýi tiis. Osyndai toqtamǵa toqtasqan jurtshylyqtyń qatary birtindep setinei bastady.
Eshkimniń eskertýinsiz-aq bir jerge toptasa qalǵan stýdentter qaitadan sarbazdardai sap túzep, Beibitshilik kóshesiniń boiymen temir jol vokzalyna qarai aiańdady. Jol boiy kóp qabatty úilerdiń balkondarynan áldekimder sherýge qatysýshylardy sýretke túsirip jatty. Aldyńǵy jaqta kele jatqan Qazaqbai anda-sanda daýysyn qattyraq shyǵaryp:
– Ár qadamymyz ańdýly, áne kórdińder me, tipti sýretke túsirip alyp jatyr. Arandap qalyp júrmeiik! Eshteńege soqtyqpańdar, tártip saqtańdar! – dep janushyra aiǵailap qoiady. – Eger shi shyǵaryp alsaq, alǵa qoiǵan maqsatymyzǵa jetpei-aq jelkemiz qiylady. Sony esterińnen shyǵarmańdar!
Jol boiy urandaryn qaitalap, jelpine túsken jastar vokzaldyń aldyna kelgende bir-aq irkildi. Sol jerde shaǵyn miting bolyp, onda da ortalyq alańda aitylǵan talap-tilekter qaitalandy. Sóz alǵan sheshender óz oilaryn irikpei, ashyq aityp jatty. Oǵan ár tarapqa saparlap bara jatqan jolaýshylar da qatysyp, mán-jaiǵa tolyq qanyqty. Uiymdastyrýshylardyń kózdegeni de osy edi. Aldyn ala jasalǵan jospar boiynsha listovkalar taratyldy. Júrginshiler bul habardy ózderimen birge jan-jaqqa ala ketti.
* * *
Kelesi kúni Qazaqbai bastatqan on bes stýdentti rektoratqa shaqyrtty. Rektordyń keń kabinetindegi uzyn ústeldi jaǵalai jaiǵasqan bes-alty adam yzdiyp otyr. Qabaqtary qatýly, júzderinde yzbar bar. Stýdentter institýtqa ara-tura kelip-ketip júretin oblystyq qaýipsizdik basqarmasynyń qyzmetkeri Marat Baitasovty ǵana tanydy, qalǵandary beitanys.
– Myna kisiler sonaý Máskeýden arnaiy kelip otyr, Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń ortalyq apparat qyzmetkerleri. Keshegi sherýdi kim uiymdastyrǵanyn bilgileri keledi, eshteńeni jasyryp-jappai, shyndyqtaryńdy jaiyp salyńdar! Eger birdeńeni búgip qalatyn bolsańdar, arty jaqsy bolmaidy! – dep bastady sózin institýt rektory. – Káne, kim ne biledi, kezekpen aita berińder!
Eshkim serkedei sýyrylyp shyǵyp, sóz bastai qoimady. Aldyn ala kelisip alǵandai, bedireiip-bezergen qalyptarynda ún-túnsiz tura berdi.
Keskin-kelbetterine qaraǵanda, Máskeýden kelgen iz kesýshiler tym ashýly sekildi. Aldymen shetteý otyrǵan kók kóz, shikil sary kapitan ornynan baiaý kóterilip, alańǵa shyqqan, mitingide sóilegen, urandar men transparanttar kótergen jastardyń fotosyn ózderine jaǵalai kórsetip shyqty.
Ortada jaýar bulttai túnerip otyrǵan aq shashty polkovnik ústeldiń ústinde shashylyp jatqan sýretterdiń ishinen bireýin julyp aldy da, tup-týra Qazaqbaiǵa jetip baryp, onyń alańda sóz sóilep turǵan sýretin kóz aldyna kólbeńdetip:
– Mynaý kim? – dedi saiqaldana.
– Men. – Bultarýǵa dármen joq.
– Iá, sen... Nemisterge nege sonsha óshiktiń?
– Nemisterge óshikken kim bar?
Myrs etip miyǵynan kúlgen polkovnik suraqty naqtylai tústi:
– Onda nege alańǵa shyqtyń?
– Men alańǵa nemisterge óshikkendikten emes, qazaq jerinde nemis avtonomiiasynyń qurylýyna qarsy bolǵandyqtan shyqtym.
Oǵan nege qarsy bolasyń?
– Men Ereimentaýlyqpyn. Bul – ata-babalarymnyń tarihi mekeni, qutty qonysy. Nege bul jer nemis avtonomiiasyna berilýi tiis? Sony túsine alar emespin.
– Onda seniń ne haqyń bar?
– Nege haqym joq! Kersinshe, jerimizdi bireýlerge bólip berýge kimniń qandai haqysy bar?
– Ái, jigit, partiia sheshimi talqylanbaidy, múltiksiz oryndalady. Al oǵan qarsylyq bildirip, alańǵa shyǵýdyń aiaǵy nege aparyp soǵatynyn bilesiń be, ózi?
– Men bar bolǵany óz kózqarasymdy bildirdim. Aýzyma eki eli qaqpaq qoiylatyndai abaqtyda otyrǵan joqpyn ǵoi!
Ortalyqtan kelgen shendiler bir-birine qarai qalysty. Jap-jas jigittiń sóz saptasy unai qoimaǵany sustanǵan surlarynan-aq ap-aiqyn kórinip tur.
– Sen áli jassyń. Kóp nárseni ańdamaýyń múmkin. Bireýlerdiń yqpalymen, aitaqtaýymen sóilegen shyǵarsyń. Shynyńdy ait! Jaǵdaidy onsyz da bilip otyrmyz. Plakattardy, transparanttardy kimniń, qashan, jataqhananyń qai bólmesinde jazylǵanyn, matany, syrdy kim ákelgenin – bárin bilemiz. Sondyqtan jasyryp-jabýdyń qajeti shamaly. Odan da seni bundai is-áreketke kim tartty, sherýge shyǵyp, sóz sóile dep kim úgittedi? Sony ait.
– Eshkim úgittegen joq!
– Demek, alańǵa baryp, óz erkińmen sóilediń. Bárin tyndyryp júrgen ózim deisiń ǵoi.
– Dál solai!
– Sen qasaryspa, aqylǵa kel, keleshegińdi oila. Ómiriń alda...
– Munymen ne aitqyńyz keledi?
– Qazir institýtta tegin bilim alyp jatyrsyń. Óziń oilap kórshi, partiia saiasatyna qarsy shyqqan, onyń sheshiminiń oryndalýyna narazylyq bildirgen stýdentti memlekettik oqý ornynda qaldyrýǵa bola ma? Eger seni shyǵaryp jiberse, bolashaǵyńa túp-tamyrymen balta shabylmai ma?! Arman-maqsattaryń shirigen aǵashtai otalmai ma?! Osyny oiladyń ba?
– Meniń mitingide aitqanym – aitqan. Oǵan ókinbeimin. Sol úshin oqýdan shyǵartsańyzdar – shyǵartyńyzdar. Biraq aitqanymnan eshqashan qaitpaimyn!
– Sonda ne isteisiń?
– Ne isteimin?! Ereimentaýǵa ketemin. El ishi ǵoi. Bir jóni bolar...
Ol Qazaqbaiǵa sózin ótkize almasyn sezdi me, onyń sol jaǵynda sostiyp turǵan Erlikke qarai burylyp:
– Al saǵan alańǵa shyq dep kim aitty? – dedi qatqyl únmen.
– Eshkim! – Qysqa qaiyrdy.
Polkovnik oǵan ala kózimen ata bir qarady da, Maqsatqa taqap kelip:
– Múmkin saǵan bireý aitqan shyǵar? – dedi qabaǵyn kirjitip.
– Aitty! – dedi ol kúmiljińkirep.
– Kim?
Ústeldi jaǵalai otyrǵan shendiler de qulaqtaryn túre tústi. Stýdentter de japatarmaǵai Maqsatqa qarai qalysty. Biraq sabazyń sasar emes, aitatyn jańalyǵyn buldaǵandai erekshe mańǵaz qalypqa engen. Kimniń atyn atar eken dep taǵatsyzdana túsken polkovnik shydai almady:
– Aita ǵoi, qoryqpa! – dedi aýzyna túsip ketetindei tyqyrshyp. Osy kezde ǵana esine birdeńe túskendei keiip tanytqan Maqsat aspai-saspai:
– Óz jú-r-egim! – dedi oń qolyn júrek tusyna aparyp.
Jastar dý kúldi. Mazaqqa ainala bastaǵanyn sezgen polkovniktiń júzi qabaryp, tútigip ketti. Sonda da bir qupiia-syrdyń sheti shyǵyp qala ma degen dámemen ezýlerin jiyp úlgermegen stýdentterdi julqylai bastady:
– Ákeń aitty ma? Álde, aǵań úgittedi me? Múmkin, shesheń bar degen shyǵar? Oqytýshylaryń jumsady ma? Joq álde, basqa bireýlerdiń saiasi tapsyrmasy ma? – degen syqyldy quiturqy suraqtardy qoiyp jatty. Biraq olardan «Alańǵa ózimiz shyqtyq!» degennen basqa mardymdy jaýap ala almady.
Óz oiyn júzege asyra almaǵan polkovniktiń júikesi syr berip, talaǵy tars aiyryldy:
– Senderdi qurtý kerek, kózderińdi joiý kerek! – dedi zirk-zirk etip.
– Olai bizdi qorqyta almaisyz! – dedi Qazaqbai oǵan otty janaryn týra qadap, – Kerek bolsa, erteń taǵy alańǵa shyǵamyz!
– Qazaq jeri bólshektenbeidi, oǵan jol bermeimiz! – dedi Talap ta tartynbai.
– Nemis avtonomiiasyn qurǵyzbaimyz! – dedi Jiger de jigerlenip.
– Oqýdan shyǵarsańdar – shyǵaryńdar, jazalasańdar – jazalańdar, sottasańdar – sottańdar! Biraq jerimizdi nemisterge berip qoimaimyz! – dedi Qaisar da qaisarlyq tanytyp.
Amaly quryǵan polkovnik budan ári ýaqyt sozýdyń qur bekershilik ekenin túsinip, qolyn bir siltedi de:
– Bossyńdar! – dedi daýysy qatqyldanyp, – Kimniń uiymdastyrǵanyn sendersiz-aq bárin bilip alamyz. Biraq, ol kezde kesh bolady. Eger oilaryńa birdeńe túse qalsa nemese oilansańdar habarlasarsyńdar. Eńbekteriń eskerýsiz qalmaidy, jazalaryń da jeńildei túsedi.
– Biz ózimizdi qylmysker sanamaimyz! Jazamyzdy jeńildetetindei, kimniń basyn jaryp, kózin shyǵaryppyz?!
Stýdentter qandai quqaiǵa bolsyn daiyn ekendikterin uqtyryp, arttaryna aitarlyqtai aibar tastap, keýdelerin tik ustaǵan qalpy shyǵyp ketti.
* * *
Syrttai syr bermegenderimen, jastardyń júrek túkpirinde «erteńgi kúnimiz ne bolar eken» degen kúdik-kúmán da jasyrynyp jatqan edi. Kóńilderinde alań bolǵanymen, alǵan betterinen qaitar túrleri joq. «Sheshingen sýdan taiynbas» degendei, «nede bolsa ýaqytynda kórip alarmyz» degen oimen beldi bekem býynǵan.
Ár kún sanaýly. Abyroi bolǵanda, 18-maýsym tynysh ótti. Bilikten eshqandai jaýap bolmaǵandyqtan, stýdentter qarap jata almady. Qimyl-qaraketsiz eshteńe óndire almasyn túsinip, alǵa qoiǵan maqsattaryna jetý úshin qolǵa alǵan isterin jalǵastyra berdi. Úgit-nasihat jumystaryn tynbai júrgizip, halyqty taǵy da alańǵa bastap shyǵýǵa daiarlandy.
* * *
19 maýsym kúni saǵat toǵyzdar shamasynda Lenin kóshesindegi «Melodiia» dúkeniniń aldyna jurt birtindep jinala bastady. Sherýshilerdi ortalyqqa jibermes úshin avtobýstar men júk kólikterin kese kóldeneń qoiyp tastaǵan. Kópshilik jabylyp kep aldarynda turǵan bir mashinany ármen qarai kúshpen iterip jiberip edi, aralyq ashyldy. Sol-aq eken, áýpirimmen áreń turǵan halyq oblystyq partiia komiteti ǵimaratynyń aldyndaǵy alańǵa qarai lap qoidy. Osy kezde «Esil» qonaqúii mańynan qatary qalyń taǵy bir top kórindi, qos qoldaryna kótergen plakattary men transparanttary bar. Áskeri kiim kiinip, keýdelerinde orden-medal taqqan aqsaqaldar da boi kórsetedi. Daýys kúsheitkish mikrofonmen «Qazaqstan bólinbeidi!», «Nemis avtonomiiasy bolmasyn!» – dep urandatyp-aq keledi. Olar jinalǵan jurtshylyqty ainalyp ótti de, tup-týra Keńester úiiniń aldyna kelip toqtady.
Alańǵa halyq lek-legimen, top-tobymen kelip jatyr, jinalyp jatyr. Respýblikanyń túkpir-túkpirinen osy qarsylyq sharasyna arnaiy at sabyltyp kelgender de boldy. Tselinograd oblysyna qaraityn Ereimentaý, Sileti, Tselinograd, Atbasar, Qorǵaljyn aýdandary men Pavlodar, Kókshetaý, Qaraǵandy oblystarynan uiymdasqan túrde adamdar keldi. Olardyń basym kópshiligi qazaq jastary bolǵanymen, ózge ult ókilderiniń de qarasy az bolǵan joq.
Jan-jaqtan aǵylǵan qaraqurym halyq alańǵa syimai ketti. Bireýdi bireý tanyp-biler emes, ý-shý, azan-qazan. El ábden jinaldy-aý degen kezde Qazaqbai ortaǵa atyp shyǵyp:
– Obkomnyń birinshi hatshysy Morozov alańǵa kelsin! Kópshiliktiń aldyna shyǵyp, saýaldaryna jaýap bersin! – dep aiǵai salyp edi, jurshylyq qostai ketti.
– Morozov alańǵa kelsin! – Nópir halyqtyń aiqaiy jer-kókti jańǵyrtyp jiberdi.
– Qaida júr, ózi?
– Halyqtan áýdie emes, shyqsyn!
– Saýalymyzǵa jaýap bersin!
– Talabymyzǵa qulaq assyn! – degen daýystar ár tustan shyǵyp jatty.
– Aǵaiyndar, – dedi Qazaqbai daýysyn ádeii sozyp, – Daý-damaiǵa jol bermeńizder, kikiljiń bolmasyn, tártip saqtańyzdar! Osyny sizderden ótinip suraimyz!
Sherýshilerdiń sherýin jiti baqylap tursa kerek, shekpendiler kóp kúttirgen joq. Bir top bolyp kelip, shikireiip-shirenip tura qalysty. Tselinograd oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy Nikolai Morozov aldyǵa ozyp, mikrofonǵa taqap kelgende jurtshylyq qol shapalaqtap, úlken qurmet-qoshemet bildirdi. Qalyń qaýymdy bir sholyp shyǵyp, jinalǵandardyń basym kópshiligi órimdei jastar ekenin baiqaǵan aimaq basshysy:
– O, stýdentter jinalǵan ba? – dep syrǵaqtata bastai berip edi, jurt qaitadan dúrligip ketti:
– Biz – soǵysqa qatysýshylarmyz!
– Biz – eńbek ardagerlerimiz!
– Biz – jumysshylarmyz!
– Biz – áieldermiz! – dep shýlasyp, tek stýdentter ǵana jinalmaǵanyn esine salǵandai boldy. Sonda ǵana ańdamai sóilegenin ańǵarǵan Morozov:
– Iá, iá, dál solai, – dedi kúmiljińkirep. – AQSh pen KSRO arasyndaǵy strategiialyq qarý-jaraqty qysqartý jóninde kelisim-shartqa qol qoiyldy! – dep jurttyń nazaryn basqa jaqqa aýdarý maqsatymen atalmysh qujattyń mán-mańyzy týraly aita bastap edi, jinalǵandar taǵy da shýyldap qoia berdi:
– Biz ony tyńdaý úshin kelgemiz joq! Nemis avtonomiiasy quryla ma ma, joq pa? Sonyń naqty jaýabyn ait! – Halyqtyń qabaǵy qatýly, qahary qatty.
Dál osy kezde kópshilik arasynan sýyrylyp shyqqan Qazaqbai oblys basshysynyń janyna jetip baryp:
– Bizdiń talabymyz bireý-aq: qazaq jerinde nemis avtonomiiasy bolmasyn! – dedi balań úirek saýsaǵyn shoshaityp, – Sizder tatý-tátti turyp jatqan halyqtardy shekara arqyly bólip, ultarazdyǵyn ózderińiz qozdyryp jatyrsyzdar! Bizdi avtonomdyq qorǵandarmen bólýdiń túkke qajeti joq, sondyqtan aitqanymyzǵa qulaq asýlaryńyzdy qalaimyz!
Dál osy kezde ortaǵa julqyna shyqqan aq kóilekti ádemi arý Qazaqbaidyń qataryna tura qalyp:
– Meniń aty-jónim – Altynshash Beisembaeva, – dedi bastyrmalatyp, daýysynda biliner-bilinbes diril bar, – Ereimentaý – kieli óńir. Osy jer úshin batyr babalarymyz jatjurttyq basqynshylarmen jan aiamai soǵysty, qan tókti. Bul jer – ata-babadan qalǵan mura. Qazaq tiri bolsa, muny eshkimge bermeidi! Nemisterdi burynǵy mekenine – Reseige, Sibirge nege jibermeidi? Ashsyn sonda memlekettigin! Qazaq jerinde nemis avtonomiiasy qurylady degen jarlyq shyqqan kúni osy alańǵa kelip, ózime kerosin quiyp órteimin!.. Ereimentaýdy nemisterge berý – qazaqtardyń júregin tiridei sýyryp alǵanmen birdei, keshirilmes kúná, aýyr qylmys. Jerimnen janym sadaǵa! – Ashýǵa býlyqqan boijetken sózin aiaqtai almai qystyǵa jylap jiberdi
Qarshadai qyzdyń júregin jaryp shyqqan janaiqaiyn estigende jinalǵan jurt tebirene tolqyp, qozǵalaqtap ketti. Kóp arasynda sezimderine ie bola almai, qosyla jylaǵandar da boldy. Osyndai urymtal sátti sátimen paidalanǵan Qazaqbai esebin taýyp, avtonomiiaǵa qarsy bolyp júrgen nemis ultynyń ókili – Kondrat Vagnerdi ortaǵa shyǵaryp jiberdi:
– Qazaqstanda nemis avtonomiiasyn qurýdyń túkke de qajeti joq. Halyq muny báribir qoldamaidy. Buryn ol Reseide boldy, tipti olardyń ózi qarsy, olai bolsa, nege Qazaqstan kelisýi kerek? Qazaq halqynyń qarsylyǵyn zańdy qubylys dep esepteimin. – dedi ol aǵynan aqtarylyp, – Soǵys jyldary qiyndyqpen jer aýyp kelgende qazaqtar baýyryna basty, dám-tuzdaryn aldymyzǵa qoidy, aýzymyzǵa tosty. Kerek deseńiz, aram qatpasyn degen aiaýshylyq sezimmen bala-shaǵalarynyń aýzynan jyryp, bir japyraq nandaryna deiin bólip berdi. Sondyqtan qazaqqa qiianat jasaýdy Qudai da keshirmeidi. Bizdiń Qazaqstannan avtonomiia suraýǵa eshqandai haqymyz joq. Qazaqtardy men qos qoldap qoldaimyn, olardyń talaby oryndy. Qazaqstanda nemis avtonomiiasyn qurý – keńinen oilastyrylǵan sheshim emes. Bunymen másele esh sheshilmeidi, qaita kúrdelene túsedi. Bul nemisterge jasalǵan jaqsylyq emes, jamandyq: eki ulttyń arasyna ot tastaý, aitystyrý, shaǵystyrý, qyrqystyrý degen sóz. Kerek deseńiz, bizdi mazaq etý, taǵy da taǵdyrdyń tálkegine ushyratý! Sondyqtan buǵan biz de úzildi-kesildi qarsymyz! Eger uly orys halqy shynymen bizdi jarylqaǵysy kelse, avtonomiiany tarihi otanymyz – Povoljeden ashsyn! Sebebi, onyń negizi qai jerde qalansa, sol jerde zańdy jalǵasyn tabýy kerek!
Osydan keiin ǵana baryp oblys basshysy negizgi máselege kóshti:
– Men bul másele jóninde jańa ǵana Qazaqstan Kompartiiasynyń birinshi hatshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevpen sóilestim. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy retinde aitarym: Qazaqstanda eshqandai nemis oblysy bolmaidy, – dedi ár sózine salmaq artyp. – Qazaqstanda nemis avtonomiiasyn qurý týraly másele kún tártibine qoiylǵan joq, qoiylmaidy da, búgin de kún tártibinde joq!
Kútken jaýaptaryn estigen jurttyń kúpti kóńili tynshý taýyp, abyr-dabyr saiabyrsi bastady.
– Buǵan senbeńder, aldap tur! – dedi birli-jarym adam aiǵaiǵa basyp. Biraq jinalǵandardyń basym kópshiligi sendi, talap-tilekteri oryndalyp, maqsattaryna qol jetkizgendei qýanyshtary qoiyndaryna syimai, bórikterin aspanǵa atyp jatty.
– Eger ótirik aitsa, sózimiz jerde qalsa, budan da ótken qarsylyq kórsetemiz, búkilhalyqtyq sherýler ótkizemiz! – desti kópshilik, – Oblys basshysy jalǵan sóilemeitin shyǵar! Al aldap soqsa, halyqtyń qahary men qarǵysyna ushyraidy!
– Ortamyzǵa kelip, ádil sheshimdi jetkizgenińiz úshin sizge kóp rahmet! – dedi taǵy da Qazaqbai sóz alyp, – Aitqanyńyzǵa imandai senemiz! Qýanyshymyz sheksiz! Tek taǵy bir máseleniń basyn ashyp almasaq bolmaiyn dep tur!
– Ol ne, ait! – dedi oblys basshysy bálsinbei.
– Ol mynaý: quqyq qorǵaý orǵandarynyń qyzmetkerleri bizdiń júrgen izimizdi ańdyp, jón-josyqsyz tergep-tekserip, qoqan-loqqy kórsetýde. Biz eshqandai qylmys jasaǵan joqpyz, tek óz quqyǵymyz úshin alańǵa shyǵyp, talap-tilegimizdi bildirdik. Aityńyzshy, osy úshin qýǵyndaýǵa bola ma? Sondyqtan bizge budan bylai qoqan-loqqy jasalmaýyn talap etemiz. Eshkim jazaǵa tartylmasyn, soǵan ýáde berińizder! – dedi Qazaqbai bar máseleni birden sheship ketýge tyrysyp.
Morozov bógelgen joq, sol báz-baiaǵy sabyrly qalpynda:
– Eshqandai qýǵyndaý bolmaidy, eshkim jazaǵa tartylmaidy. Óitkeni men alańǵa jinalǵandardyń arasynan basbuzarlar men buzaqylardy kórip turǵamyn joq! Sizder bizdiń bolashaǵymyzsyzdar, ózimizdiń úmit artqan talapty jastarymyzsyńdar, ishterińde oqý ozattary men komsomoldar da bar. Talap-tilekteriń oryndy! Qazaqstan bólinbeidi, bólshekteýge eshkim de qumartyp otyrǵan joq! – dedi emen-jarqyn.
Aimaq jetekshisiniń júrekjardy lebizine qalyń qaýym imandai uiydy, shyn nietterimen riza boldy. Osydan keiin-aq kóńilderi jailanǵan jurtshylyq birtindep tarai bastady.
* * *
Tselinogradtan soń shaǵyn mitingiler men demonstratsiialar Atbasarda, Ereimentaýda, Kókshetaýda bolyp ótti.
Qazaq jastarynyń alańǵa shyǵyp, sherý uiymdastyryp, tabandy talap qoia bilýiniń arqasynda Ortalyq Komitet Qazaqstanda nemis avtonomiiasyn qurýdan sanaly túrde bas tartty. Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp, qylyshynan qany tamyp turǵan keńestik imperiianyń ádiletsiz sheshimine qasqaiyp qarsy shyqqan jasórender astamshyl biliktiń qolǵa alǵan kesirli bastamasyn júzege asyrtpai, jatyrynda tunshyqtyryp óltirdi. Sonyń nátijesinde Qazaqstanda turyp jatqan keibir ult ókilderiniń árkez ulttyq avtonomiia surap emeksýi sý sepkendei basyldy. Bul sol bir jylymyq kezeńde ulttyq qundylyqtar turǵysynan qaǵajý kóre bastaǵan qazaq halqy úshin iri jeńis bolatyn…
Eskertý: Bul hikaiatty jazý barysynda belgili qalamger, Ulttyq Qaýipsizdik organdarynda uzaq jyl abyroily qyzmet istegen polkovnik, qadirli aǵamyz Amantai Kákenniń «Shyrǵalań nemese taǵy da nemis avtonomiiasy týraly» (Astana. «Foliant» baspasy, 2011 jyl) atty kitabyndaǵy (tarihi qujattar men ereýilshiler hám kýágerler estelikterindegi) derek-dáiekter paidalanyldy. Ol úshin Amantai aǵamyzǵa úlken alǵys aitamyz!
Dýman Ramazan
