قازٸرگٸ تاڭدا قوعام مەن مەكتەپ اراسىندا حيجاپ مەسەلەسٸ جيٸ داۋ تۋدىرىپ, ٶزەكتٸ دٷنيەگە اينالدى. ٶزگە ۇستانىمداعى قانداستارىمىز زايىرلى مەملەكەتتٸڭ زاڭ تالاپتارىن ەلەمەي, قىزدارىن جالپى بٸلٸم بەرۋ وشاقتارىنا تۇمشالاپ جٸبەرۋٸ - كٶپشٸلٸك اراسىندا داۋلى تاقىرىپقا اينالعالى قاشان. بٸر قىزىعى, باليعاتقا تولماي باسىنا «قارا جامىلعان» قاراكٶزدەردٸ قولدايتىندار دا بار. ۇلتتىڭ ەرتەڭٸن ويلاپ, ۋلاپ-شۋلاعاندار دا جەتەرلٸك. وسى ورايدا, مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸن بٸلمەك بولىپ فيلوسوفييا جەنە تەولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دوساي كەنجەتايمەن سۇحباتتاسقان ەدٸك…
– دوساي تۇرسىنبايۇلى, سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە قىز بالالاردىڭ باسىنا ورامال تاعۋ مەسەلەسٸ جيٸ كٶتەرٸلٸپ جٷر? بۇل احۋال نەگە ۋشىعىپ كەتتٸ?
– ول راس, ورامال تاعۋ ەمەس, «حيدجاب» - قوعامدىق سانادا ەلەۋلٸ قايشىلىقتار الىپ كەلگەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەگەر ورامال تاعۋ دٸني تانىمدىق مەسەلە رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرگەن بولسا, ونىڭ جاراسى جەڭٸل. ونىڭ ساۋاتىن اشۋ, دٸني نەگٸزدەرٸن كٶرسەتۋ ارقىلى تانىمىن كەڭەيتٸپ, اعارتۋشىلىق جولمەن شەشكەن بولار ەدٸك… نەگٸزٸنەن بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى تاراپىنان كٶپتەگەن ٸس شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, ماقالالار جارىق كٶردٸ. بٸراق حالىق اراسىندا قوعامدىق ساناعا ەسەرٸ بايقالماي كەلەدٸ. ەندٸ ونىڭ سەبەپتەرٸن انىقتاۋعا تىرىسىپ كٶرەيٸك. بٸرٸنشٸدەن, قازٸرگٸ باق ٸشٸندە وسى قۇبىلىستى ٸزدەپ جٷرٸپ جارييالايتىن تەندەنتسييالىق ەرەكەتتەر بايقالادى. دەمەك, وسى تاقىرىپتى ٷدەتۋ تۋرالى تاپسىرما بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇل تاپسىرىس بٸزدٸڭ قوعامنىڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعىنا سىزات تٷسٸرۋدٸ ويلاپ جٷرگەن سىرتقى ساياسي كٷشتەردەن بولۋى ىقتيمال. ەكٸنشٸدەن, وسى ورامال ارقىلى سىرتقى قۇقىق قورعاۋ ورتالىقتارى قوعامداعى جىنىس نەگٸزٸندەگٸ ساياساتتارىنا جول سالىپ جاتقان سىڭايلى. مىسالى, گەندەرلٸك ساياساتتىڭ قازاقستاندىق شابلونىنا دٸني موتيۆتەردٸ قوسىپ, جان-جاقتان قىسىم كٶرسەتۋگە دايىندىق جاساپ جاتقان دا بولۋى مٷمكٸن. سوندا حيدجاب ولار ٷشٸن قوعامدا قايشىلىق تۋعىزۋدىڭ جىنىستىق (گەندەر), دٸني, ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, قۇقىقتىق ورتالىعىنا ٶز-ٶزٸنەن اينالىپ شىعا كەلەدٸ.
راس, سىرتقى كٷشتەرگە, ولاردىڭ وسىنداي تۇزاعىنا قۇرال بولىپ كەتپەۋ ٷشٸن دە بٸزدٸڭ قوعامدىق, دەموكراتييالىق كەلٸسٸمگە نەگٸزدەلگەن زايىرلىلىق ۇستانىمىنا قۇرىلعان مەملەكەت پەن دٸن قاتىناسىنىڭ مازمۇنى مەن يدەياسىن قوعامنىڭ كەز كەلگەن قاباتتارىنا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جەتپەي جاتىر.
ٷشٸنشٸدەن, دٸني تۇرعىدان الساق, التى جاسار قىز بالانىڭ اللا الدىندا ەشقانداي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوق. سوندىقتان ول بالانىڭ وسى جاستا جىنىسىن ناقتىلاپ, دٸني ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتٸپ, سىنىپتاستارىنان وقشاۋلانۋى - دٸنٸمٸزگە دە, دٸلٸمٸزگە دە, زاڭىمىزعا دا قارسى ەرەكەت. ەندٸ وسى ەرەكەتتٸ سول بالا جاساپ وتىرعان جوق, ونى تەربيەلەپ وتىرعان اتا-اناسى. وعان ونىڭ ەركٸ دە, ساناسى دا, اقىلى دا, ٸشكٸ دٸني سەزٸمٸ دە جەتپەيدٸ. بۇل اتا-اناسىنىڭ بالاسىن قۇرال قىلۋى, سول ارقىلى ەركٸن زاڭعا قارسى ەكەندٸگٸن, زايىرلىلىق تالاپتارىن مويىندامايتىندىعىن كٶرسەتٸپ وتىر.
بٸز – يسلام ارقىلى مەدەني بولمىسقا اينالعان, ۇلتتىعىمىزدى قالىپتاستىرعان, دەستٷرلٸ مەملەكەتتٸلٸگٸ مەن تاريحي تەجٸريبەسٸ بار حالىقپىز. بٸز كەشە عانا مۇسىلمان بولعان ەل دە ەمەسپٸز. قازٸرگٸ قوعامداعى نەوسەلافيلٸك تەندەنتسييا وسى جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بەرٸن جوققا شىعارىپ, دٸندارلار اراسىندا تەرٸس پسيحولوگييالىق پيعىل قالىپتاستىرۋعا مۇرىندىق بولىپ وتىر. بۇل ٷدەرٸس وتباسى ينستيتۋتىن زايىرلى قوعامنان وقشاۋلاۋ, يممانەنتتٸ مەندەگٸ ٸشكە بٷركەنۋ, قوعام تالابىنا نەمقۇرايدى قاراۋ, زاڭدى ەلەمەۋ, كەڭٸستٸك پەن ۋاقىت ٷندەستٸگٸ ٷيلەسٸمدٸلٸگٸنە قاتىسپاۋدى ٶز قۇرالدارىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ مەن سيپاتى رەتٸندە سومداپ جاتىر.
تٶرتٸنشٸدەن, يسلامدا جىنىسىنا قاراماستان ەر مە, ەيەل مە جاراتىلىسىنان تەڭ, بٸر رۋحتان شىققان. بٸرەۋلەردٸڭ نەگٸزدەپ جٷرگەنٸندەي, «يسلامدا ەيەل ەركەكتٸڭ قابىرعاسىنان جارالماعان». اللا الدىندا تەڭ بولعاندىقتان دا يسلامدا ەيەل مەن ەركەككە بٸردەي بٸلٸم الۋ پارىز ەتٸلگەن. بۇل بٸلٸم الۋدىڭ مازمۇنى دا سول ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ تالابىنا ساي بولۋى قاراستىرىلعان. بٷگٸنگٸ جاھاندانعان دٷنيەدە بٸلٸم الۋ مازمۇنىندا, ەلٸمٸز باسقالارمەن تەرەزەسٸ تەڭ بولۋ ماقساتىن كٶزدەگەن بولسا, حانافي مازحابى دا بۇل شارتتى قولدايدى. ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ زايىرلى سيپاتتا, بۇل – شارت. ولاي بولسا, دٸني ٷكٸم تۇرعىسىنان دا ول دٸندار ەيەل نە ەركەك بولسىن, اللا الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن ادا بولادى. بٸراق ەلٸمٸز يسلام دٸنٸنٸڭ ٶركەندەۋٸنە بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىرعان بٸردەن بٸر مەملەكەت.
زايىرلىلىقتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇندىلىق رەتٸندە تانىتتى. ال قۇندىلىق – اكسيولوگييالىق تۇرعىدان قۇرمەتتەلۋٸ تيٸس تۇعىر. سوندىقتان التى جاسار بالا عانا ەمەس, باليعاتقا جەتكەن, ورتا مەكتەپتە وقيتىن كەز كەلگەن جاسىمىز دٸني اتريبۋتتاردى جەلەۋ ەتٸپ, مەملەكەتتٸك مەكەمەدە وقشاۋلانۋىنا, دارالانۋىنا, ەرەكشەلەنۋٸنە جول بەرٸلمەيدٸ. وسى جاستاعى كەز كەلگەن جاس, مەكتەپتەن بٸلٸم الۋى شارت, مەملەكەتتٸك مٸندەتتٸ بٸلٸم ستاندارتىنان اتتاپ كەتە المايدى. زايىرلىلىق ۇستانىمى بۇل مەسەلەنٸ دە شەشٸپ قويعان, دٸني اتريبۋتتارمەن بٸلٸم الاتىن ارنايى مەكتەپ, وقۋ ورىندارى بار. ال مەكتەپتٸ بٸتٸرٸپ شىققان سوڭ, ول ازامات ەرٸ قاراي جوعارى بٸلٸم الا ما, الماي ما, ٶز ەركٸ.
بەسٸنشٸدەن, ەرەكشە ەسكەرەتٸن جايت, مەكتەپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن زايىرلى تالاپتاردى ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ بولاتىن بولاشاق جاستارعا پەداگوگيكالىق ستاندارتتاردى قالاي, قانداي جولدارمەن سٸڭدٸرۋ تٶڭٸرەگٸندە جٸتٸ ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ شەشۋٸمٸز كەرەك. قازٸرگٸ مەكتەپ قابىرعاسىندا جٷرٸپ-اق جٷكتٸ بولىپ قالاتىن, جٷكتٸ قىلىپ قوياتىن «بالا-ەكە, بالا-شەشەلەردٸڭ» بەلەڭ الۋى اتا-انانى الاڭداتپاي قويمايدى. اتا-انا بالاسىن دٸني تانىمدىق شەڭبەرلەرگە تىققىسى كەلەتٸندٸكتەرٸ دە قازٸرگٸ مەكتەپتەگٸ وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتەردەن بولۋى ىقتيمال. ياعني, مەكتەپتە, بٸلٸم بەرۋ مەن تەربيە جۇمىستارى ٶزارا قابىسپاي جاتىر دەگەن سٶز. مٸنە, اتا-انا وسىنداي سەنٸمسٸزدٸكتەن دٸني پسيحولوگييالىق كٷيزەلٸسكە تٷسٸپ, بالاسىنا مىنا قوعامنىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە پاراللەل «پانانى» دٸني تانىمنان ٸزدەۋٸ تابيعي جايت بولسا كەرەك. بۇل اتا-انانىڭ ٷرەيٸ بالاعا اۋىسقاندا, قانداي قوسٷرەي پايدا بولاتىندىعىن پسيحولوگتار جاقسى تٷسٸنسە كەرەك-تٸ. سودان ورتادا زارداپ شەگەتٸن بالا بولىپ قالا بەرەدٸ.
تٷپتەپ كەلگەندە, قىز بالاسىن مەكتەپكە جٸبەرمەي قويۋدان, اتا-اناسى سەنٸمدٸ بولعانىمەن, بولاشاقتا ول قىز قوعامعا دا جيٸركەنە قاراۋى ىقتيمال. كٷدٸك, ٷرەي, قورقۋ, ٶكٸنۋ, جەككٶرۋ, سوڭىندا رەجيمگە قارسى تۇرۋ پسيحولوگيياسىنىڭ بۇلاعى ەكەندٸگٸن ەستە ساقتاعانىمىز جٶن. بۇل پسيحولوگييا سەيٸلمەسە, قوعامدا ۋاحابيلٸك تەندەنتسييا ٶرشٸمەسە, ەلسٸرەمەيدٸ. ولارعا وسى تۇس ناعىز ازىق, ناعىز «سىنىققا سىلتاۋ» بولىپ قالا بەرمەك. نەتيجەسٸندە مۇنداي قوعامدا دٸني تانىم عىلىمي تانىمعا قاراعاندا باسىمدىققا يە بولادى.
التىنشىدان, قوعامدا ۋاحابيلٸك تەندەنتسييا موداعا اينالىپ بارا جاتىر. ول جاستاردىڭ دٸني تانىمدىق سۇراعىنان ناقتى كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ول – «قۇراندا بار ما?» سۇراعى… كەز كەلگەن مەسەلە, قۇبىلىس ياكي ٶمٸردٸڭ قاراپايىم مىسالدارىنا قۇراننان جاۋاپ ٸزدەيدٸ. ەڭ بولماسا, قۇران وسى مەسەلەگە قالاي قارايدى دەپ بٸر ۇستانىم, تٷسٸنٸك, تۇجىرىم, تانىم رەتٸندە سۇراسا, اينالاسىڭ. ولار ۇعىم, قاعيدا, ەرەجە, زاڭ رەتٸندە سۇرايدى. ەگەر ۇعىم رەتٸندە قاراساڭ, قۇراننان مولدا, مەدرەسە, ورازا, ناماز, پايعامبار, حيجاپ, قۇداي ت.ب. ۇعىمداردى تاپپايسىڭ. بۇلاردىڭ ارابشا بالامالارى بار. ساۋم, سالات, نابي, راسۋل, حۋمۋر سيياقتى. سوندىقتان بۇل تەندەنتسييا, بٸزدٸڭ جاستارىمىزدى, دٸني كيٸم رەتٸندە قابىلدانعان «اراب مەدەنيەتٸ مەن دٸني تانىمىن» قوسا قابات الىپ كەلٸپ جاتقاندارىنان بەيحابار. كٸسٸسٸ ٶلگەن جەسٸر سيياقتى «قارا جامىلىپ», ەرتە قارتايعىسى كەلگەن قاۋعا ساقال شەيح بولىپ جٷرگەندەرگە اراب مۇسىلماندىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەكەندٸكتەرٸن تٷسٸندٸرۋ قاجەت-اق. بۇلارعا وسى كٶرٸنٸستەرٸمەن-اق قوعامداعى «يسلاموفوبييا» ەسكەرتكٸشتەرٸ ەكەندٸكتەرٸن مويىنداتۋ كەرەك.
جەتٸنشٸدەن, حيدجابتىڭ ارتىندا, ۇلتتىڭ ترانسفورماتسييالانۋى, دەستٷردٸڭ رەۆيزييالانۋى, دٸلدٸڭ تٸلٸمدەنۋٸ كەلە جاتىر. قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ, سالت ساناسىنىڭ, وتباسىنىڭ ورتالىعى – انا. ۋاحابيلٸك تانىممەن تۇمشالانعان قىزدارىمىز, بولاشاق انالارىمىز, ارابتىڭ سالت ساناسىمەن دە تۇنشىقتىرىلىپ جاتىر. بۇل كەشەگٸ كوممۋنيزم يدەولوگيياسىنان دا قاۋٸپتٸ. بٸرگە تۋىس-اعايىندار وسى ۇستانىم ارقىلى, ەگەر ٷيدە باۋىرى جوق بولسا, بوساعادان اتتاپ كٸرە المايتىن جاعدايعا جەتەمٸز. نەگە? ٷيدە ەرٸ جوق. قازاقى دٸل كەيٸنگە شەگٸنٸپ بارادى. بارا-بارا جەتٸ اتا دا قالادى. سەبەبٸ, قۇراندا ەمشەكتەس بولماسا بولدى, نەكەگە رۇقسات. وسىنداي دٸني تانىممەن تۇمشالانعان قازاقتىڭ بالاسى, ەرتەڭ نەمەرە قارىنداسىنا باسقاشا كٶزبەن قاراماسىنا كٸم كەپٸل?
جالپى, بۇل ۋاحابيلٸك تانىم قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مۇسىلماندىق تٷسٸنٸگٸ, دٸني تانىمى, دٸلٸ مەن سالت, دەستٷرٸن دە رەستاۆراتسييالاعالى تۇر. قازاق فورماعا ەمەس, مازمۇنعا, فەنومەنگە ەمەس, مەنگە كٶڭٸل اۋداراتىن حالىق ەدٸ. ەندٸ بٷگٸن قىزدار تۇمشالانباسا, فيتناعا سەبەپ بولاتىن بولىپتى. بۇل جەردە قازاق قىزدارىنا جاراسقان ۇلتتىق كيٸمٸ بولعاندىعىن ايتىپ وتىرمىز. ەگەر وسىلاي كەتە بەرسەك, كەز كەلگەن ۇرعاشى, ول جەڭگە دەمەي, قارىنداس دەمەي, فيتناعا سەبەپ بولادى دەيتٸن بولارمىز. ال قۇراندا ەۋرەتتٸ جابۋدىڭ ار جاعىندا جٷرەكتٸ جابۋ تۇرعاندىعىنا نازار اۋدارمايتىن بولدىق. سوندىقتان قارىنداستارىما ايتارىم, جامىلعىنى جٷرەككە سالايىق, الدىمەن بٸلٸم الايىق, نادان بولىپ قالمايىق. ەرتەڭ اناسى نادان ۇرپاقتان قانداي بٸلٸمدٸ ۇرپاق, ەلٸ ٷشٸن وي تولعايتىن ازامات شىعادى? اتا-انالاردى دا تٶزٸمدٸلٸك پەن شىدامدىلىققا شاقىرامىن.
– قاراپ وتىرساق, كەيبٸر دٸندارلار مەن وقۋ ورنى باسشىلارى بٸر مەمٸلەگە كەلە الماۋدا. سەبەبٸ نەدە?
– سەبەپتەرٸنە جوعارىدا توقتالدىم. بۇل مەسەلە ەكٸ جاقتىڭ دا دٸني تانىمدىق, زايىرلىلىق تۇرعىسىنان ساۋاتسىزدىعىنا تٸرەلٸپ وتىر. ەڭ باستىسى, بۇل داۋ قوعام شارتتارىن, كەڭٸستٸك پەن ۋاقىت تالابىن تاني الماۋدان تۋىنداۋدا. جالپى, يسلام دٸنٸندە قىز بالاعا ەڭ بٸرٸنشٸ «بٸلٸم الۋ پارىز با», ەلدە «ورامال تارتۋ ما»? يسلامدا قىز بالاعا بٸلٸم الۋ – پارىز. اللاعا قۇلشىلىق ەتۋ ٷشٸن دە, الدىنداعى تٷپكٸلٸكتٸ مٸندەتٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ شەگٸ مەن مٷمكٸندٸگٸ اراسىن اجىراتۋ ٷشٸن دە بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸلٸم, تانىم, ويلاۋ, سانا تۇرادى. ورامالدىڭ دا كەزەگٸ كەلەدٸ سوسىن.
– بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ قانداي وڭتايلى تەتٸكتەرٸ بار?
– باستى تەتٸك بٸزدٸڭ زايىرلى زاڭىمىزدا ناقتى كٶرسەتٸلگەن, وندا «ٶگٸز دە ٶلمەيتٸن, اربا دا سىنبايتىن» تەتٸكتەر بار. سول تەتٸكتەر قولدانىستان تىس قالىپ قويعان. ونى قوعاممەن ٷندەستٸكتە, ٷيلەسٸمدٸلٸكتە قولداناتىن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار مەن قوعامدىق دٸني ۇيىمدار اراسىنداعى «كٶپٸردٸ» قايتا جاراقتاۋ قاجەت. ەكٸ ينستيتۋتتىڭ دا باعىتتارى مەن مٷددەلەرٸ توعىسىپ, بٸرٸ-بٸرٸ تولىقتىرىپ وتىرۋى تيٸس. مەملەكەت – «ەكە», قوعام – «انا» رٶلٸن جاقسى بەلسەندٸ اتقارسا, ورتادا «بالا» دا ەشكٸمگە قۇرال بولماس دەگەن ويدامىن…
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان زارينا كيباەۆا,
"ورال ٶڭٸرٸ" گازەتٸ
