قازاق جازۋىندا, قازٸرگٸ لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەملەدە بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ سانى ارتاتىن بولادى. بٸرگە جازۋ قازاق تٸلٸ سٶزجاسامىنىڭ ٶنٸمدٸ تەسٸلٸنە اينالادى. سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋ, بٸرگە جازۋ – تەسٸل بولسا, بٸرٸككەن سٶز سول تەسٸلدٸڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە سٶز سانىن ارتتىرادى. سونىمەن, سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋ نەگە كٶبەيدٸ? سٶزدەر نەگە بٶلەك جازىلا المايتىن بولىپ بارادى?
جالپى گرافيكادا جازىلعان مەتٸن پاراق بەتتەرٸنەن, بەت ابزاتستاردان, ابزاتس سٶيلەمدەردەن, سٶيلەم سٶزدەردەن تۇرادى. بۇل – اۋىزشا تٸلدٸڭ دەل بٶلٸنٸسٸ ەمەس. سٶيلەنگەن سٶز – ٷزدٸكسٸز پروتسەسس, فوناتسييالىق اۋامەن بٸرگە شىعاتىن فيزيكالىق سٶز. داۋىس تونىمەن, قارقىنىمەن, ەۋەنٸمەن, ينتوناتسييامەن ىرعاقتىق توپقا, سينتاگمالارعا اجىراتىلىپ قابىلداناتىن سٶزدٸڭ بٶلٸنٸسٸ جازبا مەتٸنگە سەيكەسە بەرمەيدٸ. جازبا مەتٸن اقپاراتتىڭ بەت كٶلەمٸندەگٸ ورنالاسۋىنان (كٶزگە تىنىس بەرۋ ٷشٸن سٶز باسىنىڭ, اياعىنىڭ پاراق ورتاسىنان باستالۋى نە اياقتالۋى) باستاپ, ابزاتسقا بٶلٸنۋ, سٶيلەمنٸڭ ٷلكەن جەنە كٸشٸ تىنىس بەلگٸلەرٸ, باس ەرٸپ, سٶيلەم, بٶلەك جازىلۋ, سىزىقشا, تىرناقشا ارقىلى, بٸرگە, دەفيس تاڭبالارىنىڭ كٶمەگٸ ارقىلى قابىلدانادى. سٶيلەمدەگٸ سٶزدٸڭ بٸرگە نە بٶلەك جازىلۋى اۆتوماتتى وقۋدا بٷتٸن نە بٶلشەك تٷرٸندە, ياعني «بٸر سٶز» نە «بٸر سٶز ەمەس» رەتٸندە ۇعىنىلادى. كٶز سٶزدٸ «بٸر سٶز» دەپ ساناعا اقپار بەرسە, سانا بٷتٸن زات, بٸر دەنوتات, نە بٸر ۇعىم دەپ ەسەپتەيدٸ. كٶز سٶزدٸ ەكٸ سٶز دەپ اقپار بەرسە, سانا ەكٸ زات, ەكٸ باسقا دەنوتات, بٶتەن ۇعىم دەپ ويلايدى. سٶزدٸڭ بٷتٸن ۇعىمدى تاڭبالاۋى سٶز «دەربەستٸگٸ», «ەگەمەندٸگٸ» بولىپ تابىلادى, ول تٸل بٸلٸمٸندە «تولىق ماعىنالى سٶز» نەمەسە «نەگٸزگٸ سٶز» دەپ اتالادى. بٸراق تولىق ماعىنالى سٶزدەر عانا «ەگەمەن», جەكە جازىلمايدى, كٶمەكشٸ سٶزدەر (كٶمەكشٸ ەسٸمدەر, كٶمەكشٸ ەتٸستٸكتەر, قالىپ ەتٸستٸكتەر) دە, شىلاۋلار دا بٶلەك جازىلادى. تۇراقتى تٸركەستەر دە بٶلەك جازىلادى.
ەندەشە بٶلەك جازىلۋ دەگەن نە? جالپى جازۋ تاريحىندا مەتٸن تۇتاس بولىپ, سٶز ارالارى اجىراتىلماعان, مىسالى, كٶنە تٷركٸ مەتٸندەرٸندە بٶلەك تاڭبالاۋ «قوس نٷكتە» نەمەسە «ا» دىبىسىنىڭ تاڭباسى ارقىلى بەرٸلگەن. ال قازاق جازۋىنداعى بٶلەك تاڭبالاۋ قادىم جەنە جەديد جازۋى, تٶتە جازۋ دەستٷرٸندە قوسىمشالاردى دا قامتىعان, ياعني قازٸرگٸ كٷمەن تۋدىرمايتىن تٷبٸر مەن قوسىمشالاردىڭ بٸرگە جازىلۋى بۇل ەلٸپبي تٷرلەرٸندە بٶلەك جازىلعان. 1929ج. ەملە كونفەرەنتسيياسىندا ت.شونانۇلى: “بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارىنىڭ جازۋىندا بٸرٸككەن سٶز ەملەسٸ قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. وعان تٷبٸر مەن قوسىمشانى دا بٸر-بٸرٸنەن اجىراتىپ بەرگەن اراب جازۋى كٸنەلٸ. ەندٸگٸ جەردە تٸرٸ, ٶلٸ قوسىمشالاردىڭ بەرٸن بٸرگە جازۋىمىز كەرەك” (1929 ج. 2-4/VI ەملە-عىلىمي كونفەرەنتسييانىڭ ستەنوگرافييالىق ەسەبٸ. قىزىلوردا, 1930) دەگەن سٶزٸنەن كەيٸن بٸرگە جازۋ نورماعا اينالا باستاعان.
لاتىن جازۋى, كەيٸن كيريل جازۋىمەن بٸرگە تٷبٸر مەن قوسىمشالاردىڭ بٸرگە جازىلۋى قاتاڭ نورما بولدى. بٸرگە جازىلۋ ٷردٸسٸ گرامماتيكالىق بٶلٸكتەردٸ عانا ەمەس, باسقا دەڭگەيلەرگە دە ٶتە باستاعان كەزدەر وسى 20 عاسىر باسى ەدٸ. لاتىن ەلٸپبيٸمەن تاڭبالاعان العاشقى ەملەدە زات نە ۇعىم اتاۋلارى بولاتىن سٶزدەردٸ بٸرگە جازۋ بٸردەن ۇسىنىلعان. مىسالى, ەلەكتر شامى دەگەن سٶزدٸ ەلەكترشام دەپ بٸرگە جازۋ 1929 جىلعى العاشقى ەملە كونفەرەنتسيياسىندا ايتىلدى. ال ورىس ەلٸپبيٸن قابىلداعان 1941ج. ەملە سٶزدٸگٸ اتقورا, اۋاجايىلۋ, بەيپٸلاۋىز, بوسسٶز, بوتاتٸرسەك, بۇلشىقەت, جەرتٷبٸ, كەشكەتامان, بەلبايلاۋ, قاراكٶك, قاراكٶلەڭكە, اشاتۇياق, باقايقۋلىق, بويۇسىنۋ, بٶرٸويناق, بۇرناعىكٷن, جەرتٷبٸ, جٸڭٸشكەاۋرۋ, كەرەقارىس, كەشكەتامان, بەلبايلاۋ, كٷرەتامىر, قاراكٶجە, قاسباتىر سيياقتى بٷگٸندە بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەردٸ بٸرگە جازدى (قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸ. الماتى, 1941)
1948ج. ورفوگرافييالىق سٶزدٸك الاۋىزدىق, الاجازداي, الاكٶلەڭكە, الاكٶز, الاساپىران, الاتاڭ, الاعورجىن, التاتار, القارا, القىزىل, ارامپەيٸل, ارجاق, اسىراسٸلتەۋ, اسىقجٸلٸك, اتسالىسۋ, اتٷستٸ, اشىقاۋىز, اياقالىس, اياقاستى, اقجٷرەك, اقجارقىن, باسسالۋ, باسىبايلى, باسىبٷتٸن, بەلومىرتقا, كٸشٸجٷز, كٸشٸپەيٸل, نەعىلۋ, كٶكالا سيياقتى فرازەولوگيزمدەرگە دەيٸن بٸرگە تاڭبالاپ, رەەسترگە شىعاردى. بٸراق 60 جىلداردان بەرمەن قاراي سينتاكسيستٸك سٶز تٸركەستەرٸ, تۇراقتى تٸركەستەر, انىقتالۋشى-انىقتاۋشى سىڭارلاردان تۇراتىن كٷردەلٸ سٶزدەردٸڭ بٶلەك جازىلۋى قاتاڭ نورماعا اينالدى. دەگەنمەن جازارمان ٶزٸنٸڭ مەتٸنٸندە بۇل قاتاردى تۇتاس تٸلدٸك تاڭبا رەتٸندە بەرۋدٸ ەدەتكە اينالدىردى. ياعني بٸرگە جازدى. مٸنە, سوندىقتان ەملە سٶزدٸگٸ بٶلەك نورمالاعان سٶزدەر كٶبٸنە جۇمسالىمدىق قىزمەتتە تاڭباسى ٶزگەرٸپ (بٸرگە جازىلىپ), قايشىلىق تۋدى. پروفەسور ن.ۋەلي تٸلدٸك, ورفوگرافييالىق ديسكرەتتٸلٸكتٸ فۋنكتسيونالدى ديسكرەتتٸلٸككە سالىپ, شاتاستىرىپ كەلدٸك پە دەگەن وي ايتادى (ۋەلي ن. بٸرٸككەن سٶز تۋرالى // قر عا-نىڭ حابارلارى 2005. №5-6). مىسالى, يٸس سابىن سٶزٸ سينتاكسيستٸك سٶز تٸركەسٸ رەتٸندە ەملە سٶزدٸگٸندە جەنە لينگيستيكالىق تالداۋلاردا سىڭارلارىنىڭ جەكە تاڭبالانۋىن قاجەتسٸنەدٸ د.س. بٸراق تٸلدٸك ديسكرەتتٸلٸك پەن جۇمسالىمداعى سٶزدٸڭ ديسكرەتتٸلٸگٸ سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ دەيدٸ پروفەسسور ن.ۋەلي. بٷگٸندە جازىلعان مەتٸندەردٸڭ كٶپتٸگەنەن, مەتٸندٸ وقۋعا كەتەتٸن ۋاقىتتىڭ ٷلكەندٸگٸنەن وقۋدىڭ تٷرلەرٸ شىعا باستادى. بٸرەۋ حابار الايىن دەپ وقيدى, بٸرەۋ كەرەگٸن ٸزدەپ وقيدى, بٸرەۋ سٷزٸپ وقيدى, بٸرەۋ جٷرگٸزٸپ, ارا-تۇرا توقتاپ وقيدى, بٸرەۋ سىناپ, تەكسەرە وقيدى, بٸرەۋ سىرعىتىپ وقيدى, ت.ت. ياعني بەرٸندە ۋاقىت ٷنەمدەۋ ٷشٸن جٷرگٸزٸپ وقۋ بار. بۇل كٶزدٸڭ بٸر شالعانىنا قامتىلاتىن تاڭبانىڭ سانىنا بايلانىستى بولادى. قازاق گرامماتولوگيياسىندا بۇل ۇعىم كٶزشالىم دەپ اتالىپ جٷر. سوندا 1 كٶزشالىمعا بوس ارالىقتارى بار 4-5 سٶز قامتىلادى. كٶپ قامتىپ وقۋ ٷشٸن بٸر ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن سٶزدەردٸ بٸرگە جازۋ قاجەتتٸگٸ شىعادى. سونىمەن, بٸرگە جازۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ كٷشەيۋٸ وقۋدى اۆتوماتتاندىرۋ مەن جازۋدى ٷنەمدەۋمەن بايلانىستى. ەدەتتە تانىس ەمەس نەرسەنٸ بٶلشەكتەپ انىقتاپ قارايمىز, انىق نەرسە قايتالانا كەلە تانىلادى, تانىق نەرسەگە اينالادى. سٶز دە دەل وسى سيياقتى. سٶز تانىق بولعان سايىن ۋنيۆەربتەلە تٷسەدٸ. تٸل ٷنەمدٸلٸگٸ ٷشٸن تٸلدٸڭ ٶزٸ ۋنيۆەربتەۋ قۇبىلىسىنا ۇمتىلادى. Cوندىقتان قازاق ەملەسٸ جازۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرٸندە بٶلەك جازىلۋىن نورمالاعان ورفوگراممالار ەندٸ بٸرگە جازۋىن كٷشەيتٸپ وتىر. تۇراقتى تٸركەستەر مەن سينتاكسيستٸك سٶز تٸركەستەرٸنەن لەكسيكالانعان كٷردەلٸ سٶزدەر بٸرگە جازىلا باستادى. مىسالى, جاڭا ەملەدە aqsaqal, aqsúıek سٶزدەرٸمەن بٸرگە aqnıet, aqkóńil; kóshbasshy, dúnıeqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpıda, janpıdalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi يديومالارى دا, انىقتاعىش-انىقتالعىش قاتىناستان اجىراپ, بٸر زاتتىڭ, ۇعىمنىڭ اتاۋىنا اينالعان سٶزدەر دە بٸرگە جازىلادى: sıyrjońyshqa (ٶس.), aıýbaldyrǵan (ٶس.), bóriqaraqat (ٶس.), ıtbúldirgen.
جاڭا ەملەدە ەكٸنشٸ سىڭارى -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) قوسىمشاسىمەن كەلگەن قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك لەكسيكا, -ar (-er) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن ەدەت-عۇرىپ, كەدە اتاۋلارى, -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن بوتانيكالىق, زوولوگييالىق اتاۋلار, -qysh (-kish, -ǵysh, -gish) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن قۇرال-سايمان جەنە تەحنيكا اتاۋلارى, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن لەكسيكالانعان تۇراقتى تٸركەستەر مەن زات اتاۋلارى بٸرگە جازىلادى: ortaazıalyq, jerjúzilik, arampıǵyldyq, búkilálemdik, jalpyhalyqtyq, birrettik; aýyzashar, atqaminer; ashatuıaqtylar, balyqqorektiler, jalańkózdiler, aǵashkemirgishter; kespekeskish, sabynsalǵysh, órtsóndirgish; sharýabasty, nemketti, súıkeısaldy; alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioınaq.
جەنە بٸرٸنشٸ سىڭارى ásire, bir, kóp, jalpy سٶزدەرٸمەن كەلگەن اتاۋلار بٸرگە جازىلادى: ásiresolshyl; birjutym, birqaınatym; kópmándi, kópmúshe; jalpyulttyq, jalpymemlekettik; سونداي-اق ەكٸنشٸ سىڭارى aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jaı, hat, aqy, ishilik سيياقتى سٶزدەرمەن اتاۋلار بٸرگە جازىلادى: halyqaralyq; ataqqumar; ultjandy; jaratylystaný; tiltanym; jylyjaı; ashyqhat (ashyqhat syılaý); zeınetaqy; mekemeishilik.
كٷدەرينوۆا قۇرالاي,
«تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق
ورتالىعىنىڭ ورفوگرافييا بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
