Qazaq jazýynda, qazirgi latyn grafikasyna negizdelgen jańa emlede birikken sózderdiń sany artatyn bolady. Birge jazý qazaq tili sózjasamynyń ónimdi tásiline ainalady. Sózderdi biriktirý, birge jazý – tásil bolsa, birikken sóz sol tásildiń nátijesi retinde sóz sanyn arttyrady. Sonymen, sózderdi biriktirý nege kóbeidi? Sózder nege bólek jazyla almaityn bolyp barady?
Jalpy grafikada jazylǵan mátin paraq betterinen, bet abzatstardan, abzats sóilemderden, sóilem sózderden turady. Bul – aýyzsha tildiń dál bólinisi emes. Sóilengen sóz – úzdiksiz protsess, fonatsiialyq aýamen birge shyǵatyn fizikalyq sóz. Daýys tonymen, qarqynymen, áýenimen, intonatsiiamen yrǵaqtyq topqa, sintagmalarǵa ajyratylyp qabyldanatyn sózdiń bólinisi jazba mátinge sáikese bermeidi. Jazba mátin aqparattyń bet kólemindegi ornalasýynan (kózge tynys berý úshin sóz basynyń, aiaǵynyń paraq ortasynan bastalýy ne aiaqtalýy) bastap, abzatsqa bóliný, sóilemniń úlken jáne kishi tynys belgileri, bas árip, sóilem, bólek jazylý, syzyqsha, tyrnaqsha arqyly, birge, defis tańbalarynyń kómegi arqyly qabyldanady. Sóilemdegi sózdiń birge ne bólek jazylýy avtomatty oqýda bútin ne bólshek túrinde, iaǵni «bir sóz» ne «bir sóz emes» retinde uǵynylady. Kóz sózdi «bir sóz» dep sanaǵa aqpar berse, sana bútin zat, bir denotat, ne bir uǵym dep esepteidi. Kóz sózdi eki sóz dep aqpar berse, sana eki zat, eki basqa denotat, bóten uǵym dep oilaidy. Sózdiń bútin uǵymdy tańbalaýy sóz «derbestigi», «egemendigi» bolyp tabylady, ol til biliminde «tolyq maǵynaly sóz» nemese «negizgi sóz» dep atalady. Biraq tolyq maǵynaly sózder ǵana «egemen», jeke jazylmaidy, kómekshi sózder (kómekshi esimder, kómekshi etistikter, qalyp etistikter) de, shylaýlar da bólek jazylady. Turaqty tirkester de bólek jazylady.
Endeshe bólek jazylý degen ne? Jalpy jazý tarihynda mátin tutas bolyp, sóz aralary ajyratylmaǵan, mysaly, kóne túrki mátinderinde bólek tańbalaý «qos núkte» nemese «a» dybysynyń tańbasy arqyly berilgen. Al qazaq jazýyndaǵy bólek tańbalaý qadym jáne jádid jazýy, tóte jazý dástúrinde qosymshalardy da qamtyǵan, iaǵni qazirgi kúmán týdyrmaityn túbir men qosymshalardyń birge jazylýy bul álipbi túrlerinde bólek jazylǵan. 1929j. emle konferentsiiasynda T.Shonanuly: “Búkil túrki halyqtarynyń jazýynda birikken sóz emlesi qiyndyq týdyryp otyr. Oǵan túbir men qosymshany da bir-birinen ajyratyp bergen arab jazýy kináli. Endigi jerde tiri, óli qosymshalardyń bárin birge jazýymyz kerek” (1929 j. 2-4/VI emle-ǵylymi konferentsiianyń stenografiialyq esebi. Qyzylorda, 1930) degen sózinen keiin birge jazý normaǵa ainala bastaǵan.
Latyn jazýy, keiin kiril jazýymen birge túbir men qosymshalardyń birge jazylýy qatań norma boldy. Birge jazylý úrdisi grammatikalyq bólikterdi ǵana emes, basqa deńgeilerge de óte bastaǵan kezder osy 20 ǵasyr basy edi. Latyn álipbiimen tańbalaǵan alǵashqy emlede zat ne uǵym ataýlary bolatyn sózderdi birge jazý birden usynylǵan. Mysaly, elektr shamy degen sózdi elektrsham dep birge jazý 1929 jylǵy alǵashqy emle konferentsiiasynda aityldy. Al orys álipbiin qabyldaǵan 1941j. emle sózdigi atqora, aýajaiylý, beipilaýyz, bossóz, botatirsek, bulshyqet, jertúbi, keshketaman, belbailaý, qarakók, qarakóleńke, ashatuiaq, baqaiqýlyq, boiusyný, bórioinaq, burnaǵykún, jertúbi, jińishkeaýrý, kereqarys, keshketaman, belbailaý, kúretamyr, qarakóje, qasbatyr siiaqty búginde bólek jazylatyn sózderdi birge jazdy (Qazaq tiliniń orfografiialyq sózdigi. Almaty, 1941)
1948j. Orfografiialyq sózdik alaýyzdyq, alajazdai, alakóleńke, alakóz, alasapyran, alatań, alaǵorjyn, altatar, alqara, alqyzyl, arampeiil, arjaq, asyrasilteý, asyqjilik, atsalysý, atústi, ashyqaýyz, aiaqalys, aiaqasty, aqjúrek, aqjarqyn, bassalý, basybaily, basybútin, belomyrtqa, kishijúz, kishipeiil, neǵylý, kókala siiaqty frazeologizmderge deiin birge tańbalap, reestrge shyǵardy. Biraq 60 jyldardan bermen qarai sintaksistik sóz tirkesteri, turaqty tirkester, anyqtalýshy-anyqtaýshy syńarlardan turatyn kúrdeli sózderdiń bólek jazylýy qatań normaǵa ainaldy. Degenmen jazarman óziniń mátininde bul qatardy tutas tildik tańba retinde berýdi ádetke ainaldyrdy. Iaǵni birge jazdy. Mine, sondyqtan emle sózdigi bólek normalaǵan sózder kóbine jumsalymdyq qyzmette tańbasy ózgerip (birge jazylyp), qaishylyq týdy. Profesor N.Ýáli tildik, orfografiialyq diskrettilikti fýnktsionaldy diskrettilikke salyp, shatastyryp keldik pe degen oi aitady (Ýáli N. Birikken sóz týraly // QR ǴA-nyń habarlary 2005. №5-6). Mysaly, iis sabyn sózi sintaksistik sóz tirkesi retinde emle sózdiginde jáne lingistikalyq taldaýlarda syńarlarynyń jeke tańbalanýyn qajetsinedi d.s. Biraq tildik diskrettilik pen jumsalymdaǵy sózdiń diskrettiligi sáikes kele bermeidi deidi professor N.Ýáli. Búginde jazylǵan mátinderdiń kóptigenen, mátindi oqýǵa ketetin ýaqyttyń úlkendiginen oqýdyń túrleri shyǵa bastady. Bireý habar alaiyn dep oqidy, bireý keregin izdep oqidy, bireý súzip oqidy, bireý júrgizip, ara-tura toqtap oqidy, bireý synap, teksere oqidy, bireý syrǵytyp oqidy, t.t. Iaǵni bárinde ýaqyt únemdeý úshin júrgizip oqý bar. Bul kózdiń bir shalǵanyna qamtylatyn tańbanyń sanyna bailanysty bolady. Qazaq grammatologiiasynda bul uǵym kózshalym dep atalyp júr. Sonda 1 kózshalymǵa bos aralyqtary bar 4-5 sóz qamtylady. Kóp qamtyp oqý úshin bir uǵymdy bildiretin sózderdi birge jazý qajettigi shyǵady. Sonymen, birge jazý úderisiniń kúsheiýi oqýdy avtomattandyrý men jazýdy únemdeýmen bailanysty. Ádette tanys emes nárseni bólshektep anyqtap qaraimyz, anyq nárse qaitalana kele tanylady, tanyq nársege ainalady. Sóz de dál osy siiaqty. Sóz tanyq bolǵan saiyn ýniverbtele túsedi. Til únemdiligi úshin tildiń ózi ýniverbteý qubylysyna umtylady. Condyqtan qazaq emlesi jazýdyń alǵashqy kezeńderinde bólek jazylýyn normalaǵan orfogrammalar endi birge jazýyn kúsheitip otyr. Turaqty tirkester men sintaksistik sóz tirkesterinen leksikalanǵan kúrdeli sózder birge jazyla bastady. Mysaly, jańa emlede aqsaqal, aqsúiek sózderimen birge aqniet, aqkóńil; kóshbasshy, dúnieqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpida, janpidalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi idiomalary da, anyqtaǵysh-anyqtalǵysh qatynastan ajyrap, bir zattyń, uǵymnyń ataýyna ainalǵan sózder de birge jazylady: siyrjońyshqa (ós.), aiýbaldyrǵan (ós.), bóriqaraqat (ós.), itbúldirgen.
Jańa emlede ekinshi syńary -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) qosymshasymen kelgen qoǵamdyq, áleýmettik leksika, -ar (-er) qosymshasymen keletin ádet-ǵuryp, káde ataýlary, -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) qosymshasymen keletin botanikalyq, zoologiialyq ataýlar, -qysh (-kish, -ǵysh, -gish) qosymshasymen keletin qural-saiman jáne tehnika ataýlary, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) qosymshasymen keletin leksikalanǵan turaqty tirkester men zat ataýlary birge jazylady: ortaazialyq, jerjúzilik, arampiǵyldyq, búkilálemdik, jalpyhalyqtyq, birrettik; aýyzashar, atqaminer; ashatuiaqtylar, balyqqorektiler, jalańkózdiler, aǵashkemirgishter; kespekeskish, sabynsalǵysh, órtsóndirgish; sharýabasty, nemketti, súikeisaldy; alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioinaq.
Jáne birinshi syńary ásire, bir, kóp, jalpy sózderimen kelgen ataýlar birge jazylady: ásiresolshyl; birjutym, birqainatym; kópmándi, kópmúshe; jalpyulttyq, jalpymemlekettik; Sondai-aq ekinshi syńary aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jai, hat, aqy, ishilik siiaqty sózdermen ataýlar birge jazylady: halyqaralyq; ataqqumar; ultjandy; jaratylystaný; tiltanym; jylyjai; ashyqhat (ashyqhat syilaý); zeinetaqy; mekemeishilik.
Kúderinova Quralai,
«Til-qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq
ortalyǵynyń Orfografiia bóliminiń basshysy,
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor.
