بٸلٸمدٸ جاستاردىڭ ەلدە قالۋى نە بەرەدٸ?

فوتو: z-taraz.kz

Ult.kz تٸلشٸسٸنە سۇحبات بەرگەن بەلگٸلٸ قازاقستاندىق عالىم جەنە قوعام قايراتكەرٸ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اسقار جۇمادٸلداەۆ  شەتەلگە كەتۋ نەمەسە كەتپەۋ ەر ادامنىڭ ٶز قۇقىعى, سوندىقتان بٸلٸمدٸ ازاماتتار ٶزگە ەلگە قىزمەت ەتۋگە بارا بەرگەنٸ جٶن دەپ ەسەپتەيدٸ.

«وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ەل كٶرسٸن, جەر كٶرسٸن, عىلىم ٷيرەنسٸن. كەلەتٸنٸ قايتىپ كەلەدٸ, كەلمەيتٸنٸ قالادى. سٸز وعان ەشقانداي توسقاۋىل قويا المايسىز. مىسالى سۋدىڭ اعىسىنا توسقاۋىل قويساڭىز, ول بەرٸ بٸر بٶگەتتٸ اينالىپ ٶتەدٸ. سوندىقتان مەن شەتەلگە كەتٸپ جاتقانداردى داۋلايتىنداي سەبەپ كٶرٸپ تۇرعانىم جوق», – دەگەن عالىم ازاماتتاردىڭ شەتەلگە اعىلۋىن قالىپتى جاعداي كٶرەدٸ. ٶيتكەنٸ عىلىم كٷشتٸ جەرگە عالىمنىڭ بارۋى زاڭدى نەرسە. 

ەسكە سالساق, بىلتىر مەجٸلٸس دەپۋتاتى نارتاي سەرسەنعاليەۆ وتاندىق عىلىمعا بٶلٸنەتٸن قاراجات از ەكەنٸن ايتىپ, مەسەلە كٶتەرگەن. 

«ەلەم كەلەسٸ كەزەكتە عىلىمنىڭ قاي سالاسىندا تىڭنان تٷرەن سالامىز, قاي بيٸكتٸ باعىندىرامىز دەپ جٷرگەندە, بٸز عىلىمعا اقشانى قايدان تابامىز دەپ, تٷبٸ تەسٸك قالتامىزدى تٷرتكٸلەپ وتىرمىز. سودان كەيٸن ەلدەن "اقىلدى باستار" كەتٸپ جاتىر دەپ سان سوعاتىنىمىز جەنە بار. عىلىمعا جاۋاپتىلاردىڭ "جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ كەم دەگەندە 1 پايىزى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ٶندٸرٸسكە جۇمسالسا" دەپ جاق ساۋىپ ايتىپ جٷرگەنٸنە تالاي جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. عىلىم جىل سايىن تەك بيۋدجەتكە قول جايۋعا مەجبٷر», –  دەگەن بولاتىن دەپۋتات.

ول كٶرسەتكەن دەرەكتەر بويىنشا 2024 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا 204 ملرد تەڭگە قاراستىرىلسا, 2025 جىلى – 242,6 ملرد تەڭگە, 2026 جىلى – 259,5 ملرد تەڭگە بٶلٸنبەك. ول بۇل قاراجاتىڭ عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن ايتتى.

«نۋ ي چتو?»

ال اسقار جۇمادٸلداەۆتىڭ سٶزٸنشە ەگەر مىقتى مامان بولىپ, 3-4 جەردە جۇمىس ٸستەسە جاقسى جالاقى الۋعا بولادى. تەك كٶپ ەڭبەكتەنۋ كەرەك.

«مۇعالٸمنٸڭ اقشاسىن كٶبەيتكەننەن ول بەرٸ بٸر ريزا بولمايدى, اقشا از دەيدٸ. عالىمداردا دا وندايلار بار. نەگٸزٸندە ول بارلىق جەردە بار. سٸزدٸڭ جالاقىڭىز كٶپ پە? كٶپ بولسا 200 مىڭ تەڭگە بولار. ال عالىمداردا ەر تٷرلٸ. مىسالى پروفەسسورلاردا 400-500 مىڭ تەڭگە, جەكە ينستيتۋتتاردا ٸستەسە ودان دا كٶپ دەگەندەي», – دەيدٸ ا. جۇمادٸلداەۆ.

«ال امەريكادا حالىق ٶزدٸگٸنەن قوزعالاتىن كٶلٸك مٸنٸپ جٷر. بۇل سول ەلدەگٸ عىلىمنىڭ دامىعانىن, حالىق سونىڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ جٷرگەنٸن بٸلدٸرەدٸ عوي. ال بٸزدە ونداي جوق», – دەگەن Ult.kz تٸلشٸسٸنٸڭ سۇراعىنا عالىم: «نۋ ي چتو?» – دەپ جاۋاپ بەردٸ. 

«ەرەتەڭ كٶرەسٸڭ, ارعى كٷنٸ كٶرەسٸڭ وندا تۇرعان نە بار? مىسالى كەشە عانا ەلەكتروكارلار بولماعان, ٷش-تٶرت جىلدا كەلٸپ جاتىر عوي. بۇرىن ون جىل دەسە, قازٸر بٸر-اق جىلدا كەلٸپ جاتىر. قىتايدا كەشە شىققان نەرسە ەرتەسٸ كٷنٸ بٸزدٸڭ ٷيگە كەلەدٸ. سٸز سۇراقتى باسقاشا قويدىڭىز. «وسىنداي اۆتوكٶلٸكتەر نەگە قازاقستاندا جاسالمايدى?» دەپ قويىڭىز. سوندا مٷمكٸن سۇراق تۋادى. ول باسقاشا ەڭگٸمە, وعان جاۋاپ بەرەتٸن ۋاقىتىم جوق», – دەدٸ اسقار جۇمادٸلداەۆ.

ستاتيستيكا نە دەيدٸ?

ايتا كەتەيٸك, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى مەلٸمەتٸ بويىنشا 2024 جىلى ەلگە كەلگەن ازاماتتار سانى 29 مىڭنان اسادى, ال قازاقستاننان كەتكەندەر سانى – 12732 ادام. 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستانعا كەلگەندەر – 15,3%-عا ٶستٸ, كەتكەندەر سانى 20,9%-عا ازايدى. ولاردىڭ ٸشٸندە ەڭبەككە قابٸلەتتٸلەرٸ قانشا ەكەنٸ تۋرالى ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ رەسمي سايتىندا سوڭعى جىلعا مەلٸمەت جوق. بٸراق 2020 جىلعى دەرەك بويىنشا, ەميگرانتتار نەگٸزٸنەن ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستاعى حالىقتىڭ 66%-ن جەنە ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاس ازاماتتاردىڭ 32% قۇرايدى. ونىڭ ٸشٸندە جوعارى بٸلٸمٸ بار حالىق – 36%, تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸمٸ بارلارى – 25% ەكەن. 

رەسمي ستاتيستيكا تەك ازاماتتىعىن اۋىستىرعان ەميگرانتتاردى عانا ەسكەرەتٸنٸن ەستە ۇستاعان جٶن. قازاقستاندىق پاسپورتتى ساقتاي وتىرىپ, شەتەلدە وقيتىندار نەمەسە جۇمىس ٸستەيتٸندەر ەسەپتەلمەيدٸ.

حالىقارالىق كٶشٸ-قون ۇيىمىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ساياساتتانۋشىلار يرينا چەرنىح جەنە رۋستام بۋرناشەۆتىڭ 2018 جىلى قىركٷيەكتە جٷرگٸزگەن "قازاقستاندىق جاس مامانداردىڭ كٶشٸ-قون كٶڭٸل-كٷيٸ" اتتى زەرتتەۋٸندە سوڭعى 7 جىلدا قازاقستاننان 300 مىڭعا جۋىق ادام كەتكەنٸ ايتىلادى. بۇل كٶرسەتكٸش جىلدىق ٶسۋٸ 250 مىڭ ادامدى قۇرايتىن ەل ٷشٸن سانى جاعىنان ونشا كٶپ بولماسا دا, ساپاسى جاعىنان قوعامنىڭ تولىق بٸلٸمدٸ جەنە بٸلٸكتٸ بٶلٸگٸ كەتٸپ جاتقانى انىقتالعان.

«جوعارى بٸلٸمٸ بار ادامداردىڭ كٶشٸ-قونى جوعارى كٶرسەتكٸشكە يە. 2017 جىلى جوعارى بٸلٸمٸ بار 11 290 ادام قازاقستاننان كەتكەندەردٸڭ جالپى سانىنىڭ 29,9% قۇرادى, ياعني بۇل ەربٸر ٷشٸنشٸ ەميگرانت دەگەن سٶز. ال ەلگە كەلگەندەردٸڭ 2 736-ٸ نەمەسە 17,5%-ى, ەربٸر التىنشىسى جوعارى بٸلٸمدٸ, - دەپ اتاپ ٶتتٸ يرينا چەرنىح.

ەلدەن كەتۋدٸڭ سەبەپتەرٸن انىقتاۋ ٷشٸن زەرتتەۋشٸلەر شەتەلدە وقۋ نەمەسە تاعىلىمدامادان ٶتۋ تەجٸريبەسٸ بار 50 جاس ماماننان (40 جاسقا دەيٸن) سۇحبات العان. رەسپوندەنتتەردٸڭ 35-ٸ قازاقستاندا, 15-ٸ شەتەلدە تۇرادى. 

زەرتتەۋ بويىنشا بٸلٸمدٸ ادامداردىڭ قازاقستاننان كەتۋٸنە ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى, تٸلگە بايلانىستى پسيحولوگييالىق سەبەپ, بيلٸكتٸڭ ترانزيتٸن كٷتۋ ارقىلى انىقتالاتىن ساياسي جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنا دەگەن سەنٸمسٸزدٸك (ورىستار پرەزيدەنتتٸڭ كەتۋٸنەن قورقادى), سونىمەن قاتار بٸرقاتار كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ميگرانتتاردى تارتۋ بويىنشا بەلسەندٸ ساياساتى مەن قازاقستان ازاماتتىعىنىڭ سالىستىرمالى "ەلسٸزدٸگٸ" جاتادى ەكەن. ايتا كەتەيٸك, زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ورىس تٸلدٸ ەكەنٸن دە ەسكەرگەن جٶن بولار.

ەل اراسىندا "التىن باستار" دەپ اتاپ كەتكەن بٸلٸمدٸ جاستاردىڭ شەت مەملەكەتكە كەتٸپ, سول جاقتىڭ بٸلٸم-عىلىمىنا ٷلەس قوسىپ, سول ەلدٸڭ دامۋىنا ات سالىسىپ جٷرۋٸن بٸرەۋ قۇپتاسا, تاعى بٸرەۋلەر قارسى.  الايدا ولار قازاقستاندا عىلىم سالاسىنىڭ ەلٸ دە شەشٸلمەگەن تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن جاسىرمايدى.

وقي وتىرىڭىز: ەلەمدەگٸ ەڭ باي ادامدار تٸزٸمٸنە جەتٸ قازاقستاندىق كٸردٸ