.jpg)
Foto: z-taraz.kz
Qazirgi kezde jastardyń shetelge oqýǵa barýy tańsyq jaǵdai emes. Biraq olardyń sol jaqta turaqtap qalýy, elge oralyp bilimin otandyq ǵylym-bilimdi damytýǵa paidalanbaýy ózekti másele bolyp otyr. Alaida bilimdi azamattardyń damyǵan elderde qyzmet isteýin qup kóretinder de bar.Ult.kz tilshisine suhbat bergen belgili qazaqstandyq ǵalym jáne qoǵam qairatkeri, fizika-matematika ǵylymdarynyń doktory, professor Asqar Jumadildaev shetelge ketý nemese ketpeý ár adamnyń óz quqyǵy, sondyqtan bilimdi azamattar ózge elge qyzmet etýge bara bergeni jón dep esepteidi.
«Onda turǵan eshteńe joq. El kórsin, jer kórsin, ǵylym úirensin. Keletini qaityp keledi, kelmeitini qalady. Siz oǵan eshqandai tosqaýyl qoia almaisyz. Mysaly sýdyń aǵysyna tosqaýyl qoisańyz, ol bári bir bógetti ainalyp ótedi. Sondyqtan men shetelge ketip jatqandardy daýlaityndai sebep kórip turǵanym joq», – degen ǵalym azamattardyń shetelge aǵylýyn qalypty jaǵdai kóredi. Óitkeni ǵylym kúshti jerge ǵalymnyń barýy zańdy nárse.
Eske salsaq, byltyr Májilis depýtaty Nartai Sársenǵaliev otandyq ǵylymǵa bólinetin qarajat az ekenin aityp, másele kótergen.
«Álem kelesi kezekte ǵylymnyń qai salasynda tyńnan túren salamyz, qai biikti baǵyndyramyz dep júrgende, biz ǵylymǵa aqshany qaidan tabamyz dep, túbi tesik qaltamyzdy túrtkilep otyrmyz. Sodan keiin elden "aqyldy bastar" ketip jatyr dep san soǵatynymyz jáne bar. Ǵylymǵa jaýaptylardyń "jalpy ishki ónimniń kem degende 1 paiyzy ǵylymi zertteýler men óndiriske jumsalsa" dep jaq saýyp aityp júrgenine talai jyldyń júzi boldy. Ǵylym jyl saiyn tek biýdjetke qol jaiýǵa májbúr», – degen bolatyn depýtat.
Ol kórsetken derekter boiynsha 2024 jyly respýblikalyq biýdjetten ǵylymdy qarjylandyrýǵa 204 mlrd teńge qarastyrylsa, 2025 jyly – 242,6 mlrd teńge, 2026 jyly – 259,5 mlrd teńge bólinbek. Ol bul qarajatyń ǵylymdy damytý úshin jetkiliksiz ekenin aitty.
«Ný i chto?»
Al Asqar Jumadildaevtyń sózinshe eger myqty maman bolyp, 3-4 jerde jumys istese jaqsy jalaqy alýǵa bolady. Tek kóp eńbektený kerek.
«Muǵalimniń aqshasyn kóbeitkennen ol bári bir riza bolmaidy, aqsha az deidi. Ǵalymdarda da ondailar bar. Negizinde ol barlyq jerde bar. Sizdiń jalaqyńyz kóp pe? Kóp bolsa 200 myń teńge bolar. Al ǵalymdarda ár túrli. Mysaly professorlarda 400-500 myń teńge, jeke institýttarda istese odan da kóp degendei», – deidi A. Jumadildaev.
«Al Amerikada halyq ózdiginen qozǵalatyn kólik minip júr. Bul sol eldegi ǵylymnyń damyǵanyn, halyq sonyń igiligin kórip júrgenin bildiredi ǵoi. Al bizde ondai joq», – degen Ult.kz tilshisiniń suraǵyna ǵalym: «Ný i chto?» – dep jaýap berdi.
«Ereteń kóresiń, arǵy kúni kóresiń onda turǵan ne bar? Mysaly keshe ǵana elektrokarlar bolmaǵan, úsh-tórt jylda kelip jatyr ǵoi. Buryn on jyl dese, qazir bir-aq jylda kelip jatyr. Qytaida keshe shyqqan nárse ertesi kúni bizdiń úige keledi. Siz suraqty basqasha qoidyńyz. «Osyndai avtokólikter nege Qazaqstanda jasalmaidy?» dep qoiyńyz. Sonda múmkin suraq týady. Ol basqasha áńgime, oǵan jaýap beretin ýaqytym joq», – dedi Asqar Jumadildaev.
Statistika ne deidi?
Aita keteiik, Ulttyq statistika biýrosy málimeti boiynsha 2024 jyly elge kelgen azamattar sany 29 myńnan asady, al Qazaqstannan ketkender sany – 12732 adam. 2023 jylmen salystyrǵanda Qazaqstanǵa kelgender – 15,3%-ǵa ósti, ketkender sany 20,9%-ǵa azaidy. Olardyń ishinde eńbekke qabilettileri qansha ekeni týraly statistika biýrosynyń resmi saitynda sońǵy jylǵa málimet joq. Biraq 2020 jylǵy derek boiynsha, emigranttar negizinen eńbekke qabiletti jastaǵy halyqtyń 66%-n jáne eńbekke qabiletti jas azamattardyń 32% quraidy. Onyń ishinde joǵary bilimi bar halyq – 36%, tehnikalyq jáne kásiptik bilimi barlary – 25% eken.
Resmi statistika tek azamattyǵyn aýystyrǵan emigranttardy ǵana eskeretinin este ustaǵan jón. Qazaqstandyq pasportty saqtai otyryp, shetelde oqityndar nemese jumys isteitinder eseptelmeidi.
Halyqaralyq kóshi-qon uiymynyń tapsyrysy boiynsha saiasattanýshylar Irina Chernyh jáne Rýstam Býrnashevtyń 2018 jyly qyrkúiekte júrgizgen "Qazaqstandyq jas mamandardyń kóshi-qon kóńil-kúii" atty zertteýinde sońǵy 7 jylda Qazaqstannan 300 myńǵa jýyq adam ketkeni aitylady. Bul kórsetkish jyldyq ósýi 250 myń adamdy quraityn el úshin sany jaǵynan onsha kóp bolmasa da, sapasy jaǵynan qoǵamnyń tolyq bilimdi jáne bilikti bóligi ketip jatqany anyqtalǵan.
«Joǵary bilimi bar adamdardyń kóshi-qony joǵary kórsetkishke ie. 2017 jyly joǵary bilimi bar 11 290 adam Qazaqstannan ketkenderdiń jalpy sanynyń 29,9% qurady, iaǵni bul árbir úshinshi emigrant degen sóz. Al elge kelgenderdiń 2 736-i nemese 17,5%-y, árbir altynshysy joǵary bilimdi, - dep atap ótti Irina Chernyh.
Elden ketýdiń sebepterin anyqtaý úshin zertteýshiler shetelde oqý nemese taǵylymdamadan ótý tájiribesi bar 50 jas mamannan (40 jasqa deiin) suhbat alǵan. Respondentterdiń 35-i Qazaqstanda, 15-i shetelde turady.
Zertteý boiynsha bilimdi adamdardyń Qazaqstannan ketýine eldegi áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidyń nasharlaýy, tilge bailanysty psihologiialyq sebep, biliktiń tranzitin kútý arqyly anyqtalatyn saiasi jaǵdaidyń turaqtylyǵyna degen senimsizdik (orystar Prezidenttiń ketýinen qorqady), sonymen qatar birqatar kórshi elderdiń migranttardy tartý boiynsha belsendi saiasaty men Qazaqstan azamattyǵynyń salystyrmaly "álsizdigi" jatady eken. Aita keteiik, zertteýshilerdiń orys tildi ekenin de eskergen jón bolar.
El arasynda "Altyn bastar" dep atap ketken bilimdi jastardyń shet memleketke ketip, sol jaqtyń bilim-ǵylymyna úles qosyp, sol eldiń damýyna at salysyp júrýin bireý quptasa, taǵy bireýler qarsy. Alaida olar Qazaqstanda ǵylym salasynyń áli de sheshilmegen túiitkildi máseleleriniń bar ekenin jasyrmaidy.
