فوتو: Pexels.com
Boyce Thompson ينستيتۋتىنىڭ (BTI) عالىمدارى كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتٸ (اقش) جەنە شاندۋن اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ (قىتاي) زەرتتەۋشٸلەرٸمەن بٸرلەسٸپ, المانىڭ, ونىڭ ٸشٸندە باستىسى – Malus domestica-نىڭ ەۆوليۋتسيياسىنداعى جۇمباقتىڭ شەشٸمٸن تاپتى. بۇل تۋرالى ەكونوميست الماس چۋكين Telegram ارناسىندا جازدى.
عالىمدار سولتٷستٸك امەريكادان ازيياعا دەيٸنگٸ 24 تٷرلٸ المانىڭ 117 تٷرٸنٸڭ گەنومىن اشىپ, ٶسٸمدٸكتٸڭ گەنەتيكالىق دامۋ جولىن انىقتادى. نەتيجەسٸندە, بارلىق المانىڭ تٷپ اتاسى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ تيان-شان جوتاسىنىڭ باتىس بٶلٸگٸندە ٶسەتٸن Malus sieversii (سيۆەرس الماسى) ەكەنٸن عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەگەن.
"كەيٸن بۇل الما ەۋروپاعا جەنە قىتايدىڭ وڭتٷستٸگٸنە بارار جولدا Crab Apple-مەن (شاعىن, قىشقىل جەمٸستٸ الما) ارالاسقان", - دەپ جازادى چۋكين.
المانىڭ پايدالى جەمٸس رەتٸندە تانىلۋىنىڭ سەبەبٸ – العاشقى الما تابيعاتىنان-اق ٸرٸ بولعان, سوندىقتان ونى ادامدار تەز جەتٸلدٸرە العان. ال قىزاناقپەن جۇمىس ٸستەۋ ەلدەقايدا كٷردەلٸ بولعان, سەبەبٸ ونىڭ جابايى تابيعاتتاعى تٷرٸ ٶتە كٸشكەنتاي جيدەك ەدٸ. سوندىقتان بۇرىن بوتانيكتەر كٶبٸنە سيپاتتامالارعا سٷيەنٸپ, ميكروسكوپپەن كەسٸندٸلەردٸ قاراپ جۇمىس ٸستەگەن. ال قازٸر گەنگە تٸكەلەي ٷڭٸلۋگە مٷمكٸندٸك بار.
"بۇل گەندەرمەن جۇمىس ٸستەۋ ٶتە قاراپايىم: نەگٸزگٸ كود بار جەنە كٶپتەگەن ٷلگٸلەر بار. ەگەر قانداي دا بٸر ٶزگەشە گەنەتيكالىق تارماقتار باسقا ٷلگٸلەردە قايتالانباسا, بۇل كەش پايدا بولعان مۋتاتسييالار نەمەسە ارالاسۋلار بولىپ سانالادى. وسىلايشا, كٷردەلٸ كومبيناتسييالاردى بٸرتٸندەپ جويا وتىرىپ, بارلىق توپقا تەن «بازالىق» كودقا جەتۋگە بولادى", - دەيدٸ چۋكين.
تاعى بٸر قىزىعى – جابايى المالار تۇقىم ارقىلى كٶبەيە الاتىن قاسيەتٸن ساقتاپ قالعان. ال ٶسٸرٸلگەن الما سورتتارى ولاي ەمەس. ەگەر سٸز دٷكەننەن الىنعان قازٸرگٸ المانى جەرگە وتىرعىزساڭىز, ونىڭ جەمٸسٸ باستاپقىعا مٷلدە ۇقساماۋى مٷمكٸن. سوندىقتان المالار كٶبٸنە تەك ساپتاۋ مەن كٶشەتتەر ارقىلى ٶسٸرٸلەدٸ. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قىزعالداقتارعا دا قاتىستى.
"قىزعالداقتار ازييادان سەلجۇقتار مەن وسمان يمپەريياسى ارقىلى يتاليياعا جەتٸپ, كەيٸن XVI عاسىردا نيدەرلاندىعا ەكەلٸنگەن. يتالياندىقتار سيپاتتاعان جابايى قىزعالداقتار كٸشكەنتاي سارى گٷلدەر بولىپ, قازٸرگٸ قىزعالداققا ونشا ۇقسامايدى. الايدا كٶكتەمدە بٸزدٸڭ تاۋلاردا ٶسەتٸن سارى قىزعالداقتار بارشا قىزعالداقتىڭ تٷپكٸ اتاسى ەكەنٸن دەلەلدەۋ ارتىق بولماس ەدٸ", - دەيدٸ الماس چۋكين.
وسىدان كەيٸن اۆتور قىزىق دەرەك كەلتٸردٸ: ەلەمدەگٸ بارلىق ٷي الاماندارى (حومياك) بٸر سيرييالىق جۇپتان تاراعان. 1930 جىلى يەرۋساليم ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى يزراەل احاروني بۇل جۇپتى قولعا ٷيرەتٸپ ٶسٸرە العان.
