بەلگٸلٸ اقىن, جازۋشى اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ قالامىنان تۋعان «بولماعان بالالىق شاق» پوۆەسٸ قازاق ەدەبيەتٸنە ٷلكەن جاڭالىق بولىپ كەلگەن ەدٸ. اۆتور ٶز ٶمٸرٸن بٷكپەسٸز اشىپ, بالالىق شاعىندا باستان كەشكەن تاعدىرىن ەش بوياماسىز اق قاعازعا تٷسٸرگەن. بۇل تۋىندى تەاتر ساحناسىندا دا قويىلىپ, كٶرەرمەننٸڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنگەن بولاتىن. ەندٸ دەل وسى شىعارما كينو بولىپ تٷسٸرٸلٸپ, ٷلكەن ەكرانعا جول تارتپاق. باس پروديۋسەرٸ اۆتوردىڭ ٶزٸ – اقبەرەن ەلگەزەك, رەجيسسەرٸ – ايدىن ساحامان, ستسەنارييٸن جازعان – ەفرات شەرٸپوۆ. فيلم 27 اقپاننان باستاپ قازاقستاننىڭ بارلىق كينوتەاترلارىندا كٶرسەتٸلە باستايدى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ «بولماعان بالالىق شاق» فيلمٸنٸڭ رەجيسسەرٸ ايدىن ساحامانمەن سۇحباتتاستى.
ايدىن جومارتۇلى, جۋىردا اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ «بولماعان بالالىق شاق» كٸتابىنىڭ جەلٸسٸ بويىنشا فيلمدٸ جارىققا شىعارعالى وتىرىزدار. جالپى يدەيا قالاي تۋىندادى? كوماندا قالاي جاساقتالدى?
– ماعان اقبەرەن اعا حابارلاسقان كەزدە, فيلم تٷسٸرۋگە دەگەن يدەيا ٶزٸندە بۇرىننان بولعان ەكەن. العاش كەزدەسكەن كەزدە ستسەناريي اۆتورى دراماتۋرگ ەفرات شەرٸپوۆ, اقبەرەن اعا ٷشەۋٸمٸز وتىرىپ, اقىلداسىپ, تالقىلادىق. فيلمدٸ تٷسٸرۋ بارىسىندا «دوس-مۇقاسان» فيلمٸنٸڭ بارلىق اۆتورلارى بولدى. ستسەناريستٸ, ەرلەۋشٸ, قويۋشى-سۋرەتشٸ بەرٸ بار. كوماندا جاساقتاعاندا تەك قانا ٶزٸم جۇمىس ٸستەيتٸن ۇجىمىم, سەنٸمدٸ اۆتورلارىم كەلدٸ. سولارمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەدٸك.
اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ XXI عاسىردىڭ ٷزدٸك پروزالارى قاتارىنا ەنگەن تۋىندىسىن فيلم قىلىپ تٷسٸرەردە قانداي ماقسات قويدىڭىز? اقبەرەن مىرزانىڭ ٶز ٷلەسٸ قانداي بولدى?
– اقبەرەن اعانىڭ ٶزٸنٸڭ ايتاتىن ويلارى بولدى. ونى ستسەنارييدٸڭ اۆتورىمەن اقىلداسا وتىرىپ, قالامگەردٸڭ ويى مەن ستسەناريي اۆتورى ەفرات شەرٸپوۆ ٶزٸنٸڭ ويىن قوسىپ, كٸتاپتاعى جەنە سپەكتاكلدە بار دٷنيەلەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ, ورتاق دٷنيە شىعاردىق. تەك سول كٸتاپپەن عانا شەكتەلمەيدٸ, شىنايى وقيعاعا نەگٸزدەلگەن فيلم بولعانىمەن, كينو - ٶنەر بولعاننان كەيٸن تٷرلەندٸردٸك. تەك قانا رەاليزم ەمەس, دراماتۋرگييالىق زاڭدىلىقتى دا ساقتاۋ ٷشٸن, كٶرەرمەنگە ەسەرلٸ قىلىپ جەتكٸزۋ ماقساتىندا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ويىمىزدى قوستىق. بٸراق كٸتاپ جەنە يدەيا اۆتورى, بۇل فيلمنٸڭ باس پروديۋسەرٸ اقبەرەن ەلگەزەك شىعارماشىلىققا ەشقانداي شەكتەۋ قويعان جوق. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ فانتازييامىزدى قوسۋعا تىرىستىق. بٸر جاعىنان بۇل كٸتاپتاعى, سپەكتاكلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك دراما بولعانىمەن, بٸز جاس كٶرەرمەنگە لايىقتى ەتٸپ, تٷرلٸ جانرلار قوستىق. ٶيتكەنٸ بۇل فيلمدٸ تەك ٷلكەندەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەكتەپ وقۋشىلارى كٶرەتٸنٸن ەسكەرٸپ وتىرمىز.
«بولماعان بالالىق شاق» بۇعان دەيٸن تەاتردا دا كٶرەرمەننٸڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنگەن ەدٸ. تەاتر مەن كينونىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس, قانداي ەرەكشەلٸك بولماق?
– مەن رەجيسسەر رەتٸندە ايتارىم, ٶز باسىم بۇل سپەكتاكلگە ەدەيٸ بارعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ ەر رەجيسسەردٸڭ ٶزٸنٸڭ قولتاڭباسى مەن كٶزقاراسى بار. بٸر شىعارمادان ەكٸنشٸ شىعارماعا بٸر ستيليستيكا, بٸر يدەيا كٶشٸپ كەتپەۋٸ ٷشٸن ەدەيٸ بارمادىم. تەك قانا كٸتاپتى وقىپ, ٶزٸمنٸڭ رەجيسسەرلٸك وريگينالدى ويىمدى ساقتاۋ ٷشٸن سولاي ەتتٸم. قانداي بايلانىس بار ەكەنٸن تەك قانا كٶرەرمەن ايتا الاتىن شىعار.
فيلمگە اكتەرلار قۇرامى قالاي ٸرٸكتەلدٸ?
– كاستينگ ۇزاق ۋاقىت جٷردٸ. ٶيتكەنٸ باستى رٶلدە كەسٸبي ەمەس اكتەرلەر, كٸشكەنتاي بالالار بار. كٸشكەنتاي بالالاردىڭ قۇرامىنا اشىق كاستينگ جارييالاندى. باسىندا بۇل جوبانى دەمەپ, وسى جوبانىڭ بولۋىنا اتسالىسقان قازاقفيلمنٸڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ ازامات ساتىبالدى ەدٸ. سول قازاقفيلمنٸڭ بازاسىندا كاستينگ شامامەن 3-4 اي بولدى عوي دەيمٸن, 700-گە جۋىق بالا قاتىستى. ەرتٷرلٸ اكتەرلىق مەكەمەلەردەن, ٷيٸرمەلەر مەن مەكتەپتەردەن ايلار بويى بالالار توقتاماي كەلٸپ وتىردى. سولاردىڭ اراسىنان ٸرٸكتەلٸپ الىندى. كونكۋرس بٸرنەشە كەزەڭنەن تۇردى. بٸرٸنشٸ فوتوسۋرەتتەن باستاپ, ٶنەرٸنە قاتىستى, ودان كەيٸن ساحنادا ويناعان, پارتنەرلىق ساحنادا ويناعان ٸرٸكتەۋلەر بولدى. سولاردىڭ اراسىنان تٶرت ايدا تاپقان باستى كەيٸپكەرٸمٸز اقوشتى وينايتىن ەكٸ جاس ايىرماشىلىعىنداعى كەيٸپكەر بار. كٸشكەنتاي جەنە ٷلكەن... مەكتەپتٸڭ باسى مەن اياعى عوي. ونى ستۋدەنتتەردٸڭ اراسىنان قارادىق. سونىڭ ٸشٸنەن تاپقان باستى كەيٸپكەر كٸشكەنتاي اقوش – شەكەرٸم الماسبەك, ٷلكەن اقوش – نۇرتٸلەك جارىلقاسىن.
ال بالانىڭ قاسىنداعى دوستارى, ەپكە-باۋىرلارىن ويناعان بولاشاق كەسٸبي ارتيستەر ت. جٷرگەنوۆ اتىنداعى اكادەمييا مەن ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا جەنە تسيرك كوللەدجٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ.
بۇل ٶمٸردە بولعان وقيعا. باستى كەيٸپكەرٸ دە ارامىزدا جٷرگەن زامانداسىمىز. ادام ٶمٸرٸنەن, كٸتاپ جەلٸسٸنەن فيلم تٷسٸرۋ قانشالىقتى قيىن ەرٸ ماڭىزدى بولدى?
– ەلبەتتە, تٸرٸ ادام تۋرالى جەنە ٶز زامانداسىمىز تۋرالى فيلم تٷسٸرۋ وڭاي دٷنيە ەمەس. مىسالى جوق ادام تۋرالى بولسا, جوقتى بار قىلعانداي قىلىپ فيلم تٷسٸرگەن رەجيسسەرلەر بار. ونىڭ بٸر جاعىنان قيىندىعى دا, نەگٸزٸ دە بار. ٶيتكەنٸ كٶزٸ تٸرٸ ادام وسىلاي بولۋى مٷمكٸن بە ەدٸ, مٷمكٸن ەمەس پە ەدٸ دەگەن سۇراقتارعا ٶزٸ جاۋاپ بەرە الادى. سوندىقتان شىعارماشىلىقتا بۇل ٷلكەن كٶمەك بولدى دەپ ايتا الامىن.
جالپى مۇنداي فيلم تەجٸريبەمٸزدە بار. مىسالى «دوس-مۇقاسان» فيلمٸ, اعالارىمىزدىڭ جارتىسى كٶزٸ تٸرٸ, جارتىسى مارقۇم بولىپ كەتتٸ.
سونىمەن قاتار, تەلەحيكايالار تٷسٸردٸك. بيوگرافييالىق فيلمدەردەن احمەت جۇبانوۆ, ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكيي, ساعاتبەك ەشٸمباەۆ تۋرالى تٷسٸردٸك. سوندىقتان بيوگرافييالىق ستسەنارييمەن فيلمدەرگە بٸزدٸڭ تٷسٸرٸلٸم توبى ەتەنە جاقىن.
فيلمدٸ تٷسٸرۋ بارىسىندا ستسەنارييگە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ مە? قانداي لوكاتسييالاردا تٷسٸرٸلدٸ?
– كينو تٷسٸرۋدەگٸ ەڭ باستى تالاپ – جازىلعان ستسەنارييمەن جٷرۋ. تەاتردىڭ دراماتۋرگيياسى پەسا بولسا, ونى رەجيسسەر ٶزگەرتە الادى. ال كينوستسەناريي ٷلكەن قۇجات, ٶيتكەنٸ ەر ساحنانىڭ ٶزٸنٸڭ بيۋدجەتٸ بار, تٷسٸرٸلەتٸن جەرٸ بار, جوسپارلاۋى بار دەگەن سيياقتى. يمپروۆيزاتسييا تەك ساحنانىڭ ٸشٸندە عانا بولا الادى, ال كينو الاڭىندا ول مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان تٷسٸرٸلٸم بٸر جىل بويى جازىلعان ستسەناريي بويىنشا جٷردٸ.
ال فيلمدٸ الماتى وبلىسىنىڭ شىعىسىنان باتىسىنا دەيٸن بەس اۋىلدا تٷسٸردٸك. كەگەن اۋدانى توعىزبۇلاقتا, ودان كەيٸن جامبىل اۋدانى بەسمويناق دەگەن اۋىلدا تٷسٸردٸك. سۇرانشى باتىر, اقسەڭگٸر اۋىلدارىندا دا تٷسٸرٸلٸم ٶتتٸ. الماتى وبلىسى كينومەتوگرافييالىق گەوگرافييا عوي, تاۋى دا بار, شٶلٸ دە, سۋى دا بار.
«كينو – يدەولوگييا» دەپ جاتامىز? «بولماعان بالالىق شاق» فيلمٸ ارقىلى كٶرەرمەنگە نە بەرە الامىز دەپ ويلايسىز?
– بۇل جەردە وتباسىلىق قۇندىلىق, ادام قۇندىلىعى بار. بالا ٶمٸرٸ, قازاق ەلٸندە جەتٸم بالالار بولماسىن دەگەن ويمەن تٷسٸرٸلگەن فيلم دەپ ويلايمىن. سوسىن بالا تەربيەسٸندەگٸ اق پەن قارانىڭ ارا جٸگٸن اجىراتىپ, تەربيە بەرۋ كەرەك دەگەن ماڭىز بار.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
(سۋرەتتەر رەجيسسەر ايدىن ساحاماننىڭ جەكە ارحيۆٸنەن)
ەڭگٸمەلەسكەن
اقبوتا مۇسابەكقىزى
