Belgili aqyn, jazýshy Aqberen Elgezektiń qalamynan týǵan «Bolmaǵan balalyq shaq» povesi qazaq ádebietine úlken jańalyq bolyp kelgen edi. Avtor óz ómirin búkpesiz ashyp, balalyq shaǵynda bastan keshken taǵdyryn esh boiamasyz aq qaǵazǵa túsirgen. Bul týyndy teatr sahnasynda da qoiylyp, kórermenniń ystyq yqylasyna bólengen bolatyn. Endi dál osy shyǵarma kino bolyp túsirilip, úlken ekranǵa jol tartpaq. Bas prodiýseri avtordyń ózi – Aqberen Elgezek, rejisseri – Aidyn Sahaman, stsenariiin jazǵan – Efrat Sháripov. Film 27 aqpannan bastap Qazaqstannyń barlyq kinoteatrlarynda kórsetile bastaidy. Osy oraida Ult.kz tilshisi «Bolmaǵan balalyq shaq» filminiń rejisseri Aidyn Sahamanmen suhbattasty.
Aidyn Jomartuly, jýyrda aqyn Aqberen Elgezektiń «Bolmaǵan balalyq shaq» kitabynyń jelisi boiynsha filmdi jaryqqa shyǵarǵaly otyryzdar. Jalpy ideia qalai týyndady? Komanda qalai jasaqtaldy?
– Maǵan Aqberen aǵa habarlasqan kezde, film túsirýge degen ideia ózinde burynnan bolǵan eken. Alǵash kezdesken kezde stsenarii avtory dramatýrg Efrat Sháripov, Aqberen aǵa úsheýimiz otyryp, aqyldasyp, talqyladyq. Filmdi túsirý barysynda «Dos-Muqasan» filminiń barlyq avtorlary boldy. Stsenaristi, árleýshi, qoiýshy-sýretshi bári bar. Komanda jasaqtaǵanda tek qana ózim jumys isteitin ujymym, senimdi avtorlarym keldi. Solarmen birge jumys istedik.
Aqberen Elgezektiń XXI ǵasyrdyń úzdik prozalary qataryna engen týyndysyn film qylyp túsirerde qandai maqsat qoidyńyz? Aqberen myrzanyń óz úlesi qandai boldy?
– Aqberen aǵanyń óziniń aitatyn oilary boldy. Ony stsenariidiń avtorymen aqyldasa otyryp, qalamgerdiń oiy men stsenarii avtory Efrat Sháripov óziniń oiyn qosyp, kitaptaǵy jáne spektaklde bar dúnielerdi biriktirip, ortaq dúnie shyǵardyq. Tek sol kitappen ǵana shektelmeidi, shynaiy oqiǵaǵa negizdelgen film bolǵanymen, kino - óner bolǵannan keiin túrlendirdik. Tek qana realizm emes, dramatýrgiialyq zańdylyqty da saqtaý úshin, kórermenge áserli qylyp jetkizý maqsatynda biz ózimizdiń oiymyzdy qostyq. Biraq kitap jáne ideia avtory, bul filmniń bas prodiýseri Aqberen Elgezek shyǵarmashylyqqa eshqandai shekteý qoiǵan joq. Biz ózimizdiń fantaziiamyzdy qosýǵa tyrystyq. Bir jaǵynan bul kitaptaǵy, spektakldegi áleýmettik drama bolǵanymen, biz jas kórermenge laiyqty etip, túrli janrlar qostyq. Óitkeni bul filmdi tek úlkender ǵana emes, sonymen qatar mektep oqýshylary kóretinin eskerip otyrmyz.
«Bolmaǵan balalyq shaq» buǵan deiin teatrda da kórermenniń ystyq yqylasyna bólengen edi. Teatr men kinonyń arasynda qandai bailanys, qandai erekshelik bolmaq?
– Men rejisser retinde aitarym, óz basym bul spektaklge ádeii barǵan joqpyn. Óitkeni ár rejisserdiń óziniń qoltańbasy men kózqarasy bar. Bir shyǵarmadan ekinshi shyǵarmaǵa bir stilistika, bir ideia kóship ketpeýi úshin ádeii barmadym. Tek qana kitapty oqyp, ózimniń rejisserlik originaldy oiymdy saqtaý úshin solai ettim. Qandai bailanys bar ekenin tek qana kórermen aita alatyn shyǵar.
Filmge akterlar quramy qalai irikteldi?
– Kasting uzaq ýaqyt júrdi. Óitkeni basty rólde kásibi emes akterler, kishkentai balalar bar. Kishkentai balalardyń quramyna ashyq kasting jariialandy. Basynda bul jobany demep, osy jobanyń bolýyna atsalysqan Qazaqfilmniń burynǵy prezidenti Azamat Satybaldy edi. Sol Qazaqfilmniń bazasynda kasting shamamen 3-4 ai boldy ǵoi deimin, 700-ge jýyq bala qatysty. Ártúrli akterlyq mekemelerden, úiirmeler men mektepterden ailar boiy balalar toqtamai kelip otyrdy. Solardyń arasynan iriktelip alyndy. Konkýrs birneshe kezeńnen turdy. Birinshi fotosýretten bastap, ónerine qatysty, odan keiin sahnada oinaǵan, partnerlyq sahnada oinaǵan irikteýler boldy. Solardyń arasynan tórt aida tapqan basty keiipkerimiz Aqoshty oinaityn eki jas aiyrmashylyǵyndaǵy keiipker bar. Kishkentai jáne úlken... Mekteptiń basy men aiaǵy ǵoi. Ony stýdentterdiń arasynan qaradyq. Sonyń ishinen tapqan basty keiipker kishkentai Aqosh – Shákárim Almasbek, úlken Aqosh – Nurtilek Jarylqasyn.
Al balanyń qasyndaǵy dostary, ápke-baýyrlaryn oinaǵan bolashaq kásibi artister T. Júrgenov atyndaǵy Akademiia men J.Elebekov atyndaǵy Estrada jáne tsirk kolledjiniń stýdentteri.
Bul ómirde bolǵan oqiǵa. Basty keiipkeri de aramyzda júrgen zamandasymyz. Adam ómirinen, kitap jelisinen film túsirý qanshalyqty qiyn ári mańyzdy boldy?
– Álbette, tiri adam týraly jáne óz zamandasymyz týraly film túsirý ońai dúnie emes. Mysaly joq adam týraly bolsa, joqty bar qylǵandai qylyp film túsirgen rejisserler bar. Onyń bir jaǵynan qiyndyǵy da, negizi de bar. Óitkeni kózi tiri adam osylai bolýy múmkin be edi, múmkin emes pe edi degen suraqtarǵa ózi jaýap bere alady. Sondyqtan shyǵarmashylyqta bul úlken kómek boldy dep aita alamyn.
Jalpy mundai film tájiribemizde bar. Mysaly «Dos-Muqasan» filmi, aǵalarymyzdyń jartysy kózi tiri, jartysy marqum bolyp ketti.
Sonymen qatar, telehikaialar túsirdik. Biografiialyq filmderden Ahmet Jubanov, Evgenii Brýsilovskii, Saǵatbek Áshimbaev týraly túsirdik. Sondyqtan biografiialyq stsenariimen filmderge bizdiń túsirilim toby etene jaqyn.
Filmdi túsirý barysynda stsenariige ózgerister engizildi me? Qandai lokatsiialarda túsirildi?
– Kino túsirýdegi eń basty talap – jazylǵan stsenariimen júrý. Teatrdyń dramatýrgiiasy pesa bolsa, ony rejisser ózgerte alady. Al kinostsenarii úlken qujat, óitkeni ár sahnanyń óziniń biýdjeti bar, túsiriletin jeri bar, josparlaýy bar degen siiaqty. Improvizatsiia tek sahnanyń ishinde ǵana bola alady, al kino alańynda ol múmkin emes. Sondyqtan túsirilim bir jyl boiy jazylǵan stsenarii boiynsha júrdi.
Al filmdi Almaty oblysynyń shyǵysynan batysyna deiin bes aýylda túsirdik. Kegen aýdany Toǵyzbulaqta, odan keiin Jambyl aýdany Besmoinaq degen aýylda túsirdik. Suranshy batyr, Aqseńgir aýyldarynda da túsirilim ótti. Almaty oblysy kinometografiialyq geografiia ǵoi, taýy da bar, shóli de, sýy da bar.
«Kino – ideologiia» dep jatamyz? «Bolmaǵan balalyq shaq» filmi arqyly kórermenge ne bere alamyz dep oilaisyz?
– Bul jerde otbasylyq qundylyq, adam qundylyǵy bar. Bala ómiri, qazaq elinde jetim balalar bolmasyn degen oimen túsirilgen film dep oilaimyn. Sosyn bala tárbiesindegi aq pen qaranyń ara jigin ajyratyp, tárbie berý kerek degen mańyz bar.
Suhbatyńyzǵa raqmet!
(Sýretter rejisser Aidyn Sahamannyń jeke arhivinen)
Áńgimelesken
Aqbota Musabekqyzy
