سۋ – تٸرشٸلٸك نەرٸ. ونى جەر باسىپ جٷرگەن جانداردىڭ بەرٸ دە بٸلەدٸ. وسى سۋ جايىنداعى ايتىس-تارتىستىڭ مايدانى شالعايداعى تورعاي ٶڭٸرٸندە وسىدان 13 جىلداي بۇرىن باستالىپ كەتكەن. سول شەتٸ كٶرٸنبەيتٸن ايتىس-تارتىسقا نەگٸز بولعان, وسىدان 90 جىل بۇرىن قۇرىلىسى ەش تەحنيكاسىز قولمەن بٶگەلگەن «الباربٶگەت» بٶگەتٸ.
تاريحى تەرەڭگە تارتاتىن وسى بٶگەتتٸڭ ٶمٸرگە قالاي كەلگەنٸ جايلى دەيەكتٸ دەرەكتٸ مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جٷرگەنٸمدە, قارت قالامگەر ەبدٸبەك نۇرماعامبەتوۆ اعامىزدىڭ «اۋىلعا اجار بەرگەن – الباربٶگەت» اتتى ماقالاسىنان وقىپ-بٸلگەنٸم بار ەدٸ. اسارىن اساپ, جاسارىن جاساپ ٶمٸردەن ٶتكەن قالامگەر اعامىز وسى ماقالاسىندا «سارىارقانىڭ ساۋىرىندا جاتقان, جالپاق دالا – تورعاي القابى بولىپ اتالادى… وسى بٸر القاپتىڭ ٶن بويىندا قابىرعا, تورعاي دەيتٸن ەگٸز قوزىداي قاتارلاسىپ-قاپتالداسىپ اعىپ جاتقان ەكٸ ٶزەن بار. ەجەلدەن مال ٶسٸرگەن ەلدٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ وسى ٶزەن سۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. سۋ قاتتى تاسىعان جىلدارى شابىندى بولىپ ويعا-قىرعا كٶشۋمەن كٷنەلتتٸ. كٶبٸنەسە سۋى شارتاراپقا تاراماي, اڭعارىنان اسپاي, اياعى قۇردىمعا اينالاتىن-دى. كەيبٸر جىلدارى ٶزەننٸڭ تابانى قۇرعاپ, ويدىم-ويدىم قارا سۋ قالپىندا قالىپ, جۇرت شابىندىققا زار بولاتىن. وسىنداي مٷسەپٸرلٸك قۇبىلىس, تابيعات تارشىلىعى, سۋ تاپشىلىعى ەل قامىن جەگەن ەر-ازاماتقا وي سالدىرماي, قييالىن قييا كەزدٸرمەي قويمادى. بۇل ارناسى كەڭ, اساۋ ٶزەنگە بۇعالىق سالىپ, ورتان بەلٸنەن بۋىپ بٶگەۋدٸ, سٶيتٸپ, جەردٸ سۋلاندىرۋدى ارمانداعان ازامات تا تابىلدى. ول ازاماتتىڭ اتى-جٶنٸ – ايسا نۇرمانوۆ ەدٸ. قۇداي بويىنا دارىن بەرگەن العىر دا باتىل ازامات جاپان دالانى جاڭعىرتىپ, ەلگە بەرەكە, قۇت ەكەلۋدٸ قۇپتادى. سونىمەن «قونارىن ساي, كٶشەرٸن جەل بٸلگەن كٶشپەندٸ حالىقتى قونىستاندىرۋ, قول كٷشٸمەن جەردٸ سۋلاندىرۋ قولعا الىندى. وسىلاي ٸس تەتٸگٸن يگەرە بٸلگەن, ەلٸمەن قانى دا, جانى دا بٸر بولعان اسىل ازامات, اقىرىندا, بٶگەت بٶگەۋدٸ ۇيىمداستىردى…» دەپ جازادى.
جالپى, «الباربٶگەت» بٶگەتٸ جايىندا ماقالا جازعانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ۇزىندىعى 10,5 شاقىرىم بولاتىن نەگٸزگٸ بٶگەتتٸڭ قالاي سالىنعانىنا توقتالادى دا, ونىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلاتىن ۇزىندىعى 4,1 شاقىرىم «تەلعارا» بٶگەتٸ جايىندا جاق اشپايدى. شىندىعىنا كەلگەندە, «تەلعارا» بٶگەتٸ – الباربٶگەت بٶگەتٸنەن بٶلٸپ قاراۋعا بولمايتىن قۇرامداس بٶلٸگٸ.
قۇرىلىستىڭ سەتتٸ ٸسكە اسۋى ارقاسىندا ماڭايداعى ەلدٸڭ ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسۋىنا, قاجەتتٸ جەم-ازىق الۋىنا, تٸپتٸ باسقا كەسٸپپەن دە شۇعىلدانۋىنا كەڭ جول اشىلدى. بٷكٸل ەل وتىز ەكٸنٸڭ اشتىعىندا دا سىر بەرگەن جوق. بٷگٸنگٸ گيدروتەحنيكالىق بٸلٸم تۇرعىسىنان قاراعاندا, جٷيەگە جەتٸسپەي تۇرعانى ارتىق سۋدى (ميلليونداعان تەكشە مەتر) تٶمەنگە اعىزىپ جٸبەرەتٸن 2-3 جەردەن رەتتەۋشٸ قوندىرعى ورناتۋ.
سوندا عانا قامىس-قوعا باسىپ كەتكەن 15-20 مىڭ گەكتار ەگٸستٸك جەر قايتادان كٶك مايسا شٶپ جامىلىپ, اق بيداي, سۇلى, باۋ-باقشا ەگۋگە, ەل يگٸلٸگٸنە قايتا ورالماقشى», دەپ قارت مەليوراتور كٶكەيكەستٸ ويىن وقىرماندارعا جەتكٸزٸپتٸ.
سول حالىقتىڭ قارا كٷشٸمەن سالىنعان, جۇرتتىڭ «قارا سۋى بال تاتىعان, اق شاباعى ماي تاتىعان» دەپ ماقتاناتىن قابىرعا ٶزەنٸنٸڭ حالٸنٸڭ جىلدان-جىلعا ناشارلاي تٷسۋٸ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ قابىرعاسىن قايىستىرۋدا. قابىرعا ٶزەنٸنٸڭ تورعاي ٶزەنٸنەن ٶزٸنٸڭ ارناسىن بٶلەتٸن جەرٸ امانگەلدٸ اۋدانىنا قاراستى ٷرپەك اۋىلىنىڭ تۇسى. وسى تۇستا الاكٶل دەگەن كٶل بار. بۇل كٶلگە تورعاي ٶزەنٸ كەلٸپ قۇيادى. ونى كانال ارقىلى بۇرىنعى كرۋپسكايا اتىنداعى كەڭشاردىڭ سىرتىن اينالىپ قابىرعا ٶزەنٸنە قوسقان. ەكٸ ٶزەننٸڭ ەكٸگە ايىرىلار تۇسىنا اعىن سۋدى رەتتەگٸش قوندىرعى ورناتىلعان. بٸراق سول قوندىرعى ورناتىلماي جاتىپ ٸستەن شىققان.
ول جايىندا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنە ايتىلعان شاعىمعا كەزٸندە قۇلاق اسقان ەشكٸم بولماپتى. بۇل ەلٸمٸز ەگەمەندٸگٸن الىپ, سۋ شارۋاشىلىعىنا كٶزقاراستىڭ قىر استىندا قالعان كەزٸ ەدٸ. بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان الباربٶگەت بٶگەتٸنٸڭ جٷدەپ تۇرعان جايىن ايتىپ, ودان تٶمەن ورنالاسقان ارالباي اۋىلىنىڭ سۋدان جۇتاپ وتىرعان تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ مەن زارىن تٸلٸمٸزگە تيەك ەتٸپ, استانا قالاسىندا تۇراتىن 10 ادام بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ ا.مامىتبەكوۆكە, قوستاناي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ا.مۇحانبەتوۆكە شاعىم-ارىز جولدادىق. وسى مەسەلە توبىنىڭ قۇرامىنا وبلىستىڭ جەنە اۋداننىڭ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸردٸ. وسى جۇمىس توبى 2016 جىلدىڭ 4-5 شٸلدەسٸ كٷندەرٸ الباربٶگەت بٶگەتٸنە بارىپ, كٶزبەن كٶرگەندەرٸن, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردان قۇلاقتارىمەن ەستٸگەندەرٸن حاتتاماعا تٷسٸرٸپ قايتىپتى. سول حاتتامانىڭ بٸر داناسى مەنٸڭ قولىمدا. وندا زەرتتەۋ بارىسىندا كٶلەمٸ تٶرت مەتر بولاتىن جىرىلعان جەردٸڭ بار ەكەنٸ, سول ارقىلى سۋدىڭ تٶمەنٸرەك جاتقان ارالباي اۋىلىنىڭ اۋماعىنا قاراي جٸبەرٸلەتٸنٸ ايتىلعان. سونداي-اق, كوميسسييا «الباربٶگەت» بٶگەتٸنٸڭ جانىندا ورنالاسقان «تەلقارا» بٶگەتٸنٸڭ ارالباي اۋىلىنا قاراي اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸنە سۋ جٸبەرۋدٸ رەتتەۋدە باستى رٶل اتقاراتىنىن اتاپ كٶرسەتكەن.
سونداي-اق, وسى حاتتامادا ارنايى كەلٸپ كٶرۋ بارىسىندا بٶگەتتە جىرىلعان بٸرنەشە جەرلەردٸڭ بار ەكەندٸگٸ, سول ارقىلى سۋدىڭ ارالباي اۋىلىنىڭ شارۋاشىلىق جەرلەرٸنە تٷسپەي, تورعاي ٶزەنٸنە اعىپ كەتەتٸنٸ, وسىنداي جاعدايلاردىڭ سۋ اعىسىنىڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە قابىرعا ٶزەنٸندەگٸ سۋ دەڭگەيٸنٸڭ ازايۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعاندىعى ايتىلعان.
وسىنىڭ سالدارىنان بار بولعانى 12 شاقىرىم تٶمەندە ورنالاسقان ارالباي اۋىلىنا, كٶلبيكە كٶلٸنە, قازىبايعا, تالدىكٶلگە, ت.ب. جەرلەرگە سۋ تٷسپەگەنٸنە 13 جىلداي ۋاقىت ٶتٸپتٸ.
وسىنشاما ۋاقىت ٸشٸندە ەشقانداي پايداسى جوق قوعالى كٶلدەر كٶبەيگەن. ارالبايلىقتاردىڭ شارۋاشىلىق قاجەتٸ تٷگٸلٸ, اۋىلدىڭ اۋىز سۋ قۇبىرىنا جەتپەي ول قىستاي توقتاپ تۇرادى. قۇبىرعا سۋ الاتىن ٶزەننٸڭ ٷزٸندٸسٸ جاز ورتاسىندا سۋالىپ قالادى. سوندىقتان اۋىل تۇرعىندارى مالدارىنا قىستاي قار ەرٸتٸپ سۋارىپ, اۋىز سۋىن الىستان تاسىپ ازاپ شەگۋدە. جەكە شارۋالار مەنشٸگٸندەگٸ الاقانداي شابىندىعىنا سۋ تٷسپەيتٸنٸن جوعارىدا ايتتىق.
اتالعان حاتتامادا «تەلعارا» بٶگەتٸ جانگەلدين اۋدانى ەكٸمدٸگٸنٸڭ تكش بٶلٸمٸنٸڭ بالانسىندا تۇر» دەگەن سٶزدەر بار. سونىمەن قاتار, وسى قۇجاتتا «گ.ت.نۇرمۇحامبەتوۆتٸڭ (وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى – ا.ب.) تاپسىرماسىن ورىنداۋ ٷشٸن جانگەلدين اۋدانىنىڭ ەكٸمدٸگٸ «تەلقارا» بٶگەتٸنە كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزۋ بويىنشا جۇمىس جوباسىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن قارجى بٶلٸندٸ» دەپ اتاپ كٶرسەتٸلگەن.
وسى مەلٸمەتتەردٸ وقىپ, 13 جىل بويىنا اۋىز سۋعا زەرۋ بولىپ وتىرعان تۋعان جەرٸمنٸڭ تۇرعىندارى تٸرشٸلٸك نەرٸ – سۋعا قارىق بولاتىن بولدى-اۋ دەپ قۋاندىم. بٸراق بۇل قۋانىشىم جانگەلدين اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ا.كەنجەعارينمەن حابارلاسقاندا بٸردەن ساپ تىيىلدى. ول ماعان ع. نۇرماعانبەتوۆتٸڭ تاپسىرماسىمەن جانگەلدين اۋدانى ەكٸمدٸگٸنە «تەلعارا» بٶگەتٸن كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىنىڭ جوباسىن ەزٸرلەۋگە قاراجات بٶلٸنگەنٸن جەتكٸزٸپ, ول قاراجاتتى حاتتامادا كٶرسەتٸلگەن جوبالاۋ ينستيتۋتىنا اۋدارعاندارىن ايتتى. جوبا اياقتالعاننان كەيٸن كەلەسٸ جىلى جٶندەۋ جۇمىستارىنا كٸرٸسەمٸز», دەدٸ. سوندا قالاي, ونىڭ بٶگەتتٸ كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىنىڭ اعىمداعى جىلدىڭ قىركٷيەك-قازان ايلارىنان باستالۋى كەرەك ەكەنٸنەن حابارى بولماعانى ما?! ەلٸمٸزدٸڭ تانىمال مەليوراتورى كەنجەحان احمەتبەكۇلىمەن بٸر تٸلدەسكەنٸمدە, ول كٸسٸ ماعان اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ش.وسپانوۆتىڭ «اعاي, ارالبايلىقتارعا كەرەك سۋ, تورعايلىقتارعا كەرەك ەمەس پە?» دەگەن سٶزٸن ايتىپ ەدٸ. وسىنداي كٶزقاراسپەن سۋدان جۇتاپ وتىرعان ارالباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ پروبلەماسى قايتٸپ وڭ شەشٸمٸن تاپسىن?!
وسى مەسەلەنٸڭ شەشۋٸ كٷردەلەنٸپ بارا جاتقاسىن «قوستاناي وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ تابيعي رەسۋرستار جەنە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى» مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنە تەلەفون شالدىم. بٸزگە كەلگەن حاتتامانى ورىنداعان س.ارسەنتەۆامەن تٸلدەستٸم.
سۆەتلانا ۆلاديميروۆنا «الباربٶگەت» بٶگەتٸنە 2007 جىلى كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەنٸن ايتىپ, وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 73 ملن بٶلٸنٸپ, ونىڭ 67 ملن-ى يگەرٸلگەنٸن جەتكٸزدٸ. كٸمنٸڭ تاپسىرىس بەرۋشٸ, كٸمنٸڭ مەردٸگەر بولعانىن كٷمٸلجٸپ ايتا الماعاسىن بۇرىنعى رمك «كازۆودحوز» فيليالىنىڭ (قازٸرگٸ «قازسۋشار» رمك قوستاناي فيليالىنىڭ) ديرەكتورى ج. رايىمقۇلوۆتان بٶگەتتٸڭ جٶندەۋ جۇمىستارىنا تاپسىرىس بەرۋشٸ «سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ», مەردٸگەرٸ «دارتەمٸر» جشس بولعانىن بٸلدٸم.
مەنٸڭ «مەملەكەتتەن بٶلٸنگەن 73 ملن تەڭگەنٸڭ يگەرٸلمەگەن 6 ملن تەڭگەسٸ «تەلعارا» بٶگەتٸن جٶندەۋگە نەگە جۇمسالماعان?» دەگەن سۇراعىم س. ارسەنتەۆانىڭ تاراپىنان جاۋاپسىز قالدى. وعان قويعان سۇراقتارىمدى ونىڭ باسشىسى ە.ماۋقۇلوۆقا قويعانىمدا ول «بۇل مەسەلەمەن اينالىسىپ جاتىرمىز, بٸراق مەملەكەتتەن بٶلٸنەتٸن قارجىنىڭ الدىمەن ٶزگە قۇرىلىسقا بەرٸلەتٸنٸن ەستٸپ, باسىمىزدى قاتىرىپ وتىرمىز», دەدٸ. 2007 جىلى 73 ملن تەڭگەنٸڭ يگەرٸلمەي قالعان 6 ملن تەڭگەسٸ «تەلعارا» بٶگەتٸن جٶندەۋگە مولىنان جەتەدٸ ەكەن. (تەلعارا بٶگەتٸنٸڭ جٶندەۋ جۇمىستارىنىڭ سمەتالىق قۇنى 570 مىڭ تەڭگە كٶرٸنەدٸ – ا.ب.) بٸراق «سەن سالاردا مەن سالار اتقا جەمدٸ كٸم سالار?» دەگەندەي, «تەلعارا» بٶگەتٸنٸڭ ەشكٸمنٸڭ ەسەبٸندە جوق ەكەنٸ العا تارتىلىپ, اقىر سوڭىندا ارالباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى 13 جىل بويىنا سۋسىز اڭىراپ وتىر.
قابىرعا ٶزەنٸنٸڭ قاي جەردەن باستاۋ الاتىنىن جوعارىدا ايتتىق. وسى تورعاي-قابىرعا ٶزەندەرٸنٸڭ بويىن قۋالاي ورنالاسقان اۋىلداردىڭ سۋ جاعاسىندا وتىرىپ شٶلدەۋٸنٸڭ سەبەبٸ نەدە? بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن كەنجەحان اقساقالدىڭ «اۋىز سۋ» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنان وقىپ بٸلۋگە بولادى («ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ, 25 ماۋسىم, 2003 جىل). سول ماقالانىڭ تٷيٸنٸنە توقتالساق, اعىن سۋ ٶزەن اتىرابىندا بۇرىن-سوڭدى سالىنعان 773 بٶگەت-توعاندارعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ ەكەن. زەرتتەلگەن دەرەكتەر بويىنشا, ىلعال مول بولىپ, سۋ جاقسى تاسىعان جىلدارى ٶزەن ارناسىنا 1 ملرد 50 ملن تەكشە مەترگە جۋىق سۋ جينالادى. ال, تاسقىن ورتاشا بولعان جىلى سۋ قورى 310 ملن, قۇرعاقشىلىق كەزەڭٸ 56 ملن تەكشە مەتر بولاتىندىعى انىقتالعان.
تەجٸريبەلٸ سۋ مامانى وسىنشاما سۋ قورىن تيٸمدٸ پايدالانا بٸلسەك, ونىڭ اۋىز سۋ تٷگٸلٸ شابىندىققا جايۋدان دا ارتىلىپ, سوناۋ ىرعىز ٶزەنٸنە قۇياتىنىنا بٷكٸل حالىق كۋە. جۇمىس بابىندا ٶزٸم ونى تالاي كٶرگەنمٸن. مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ – ميلليون تەكشە مەتر ارتىق سۋ ۇستايتىن اقٶتكەل, بيجان, قىزىلارىق, قۇمكەشۋ (امانگەلدٸ اۋدانى), الباربٶگەت, تەۋٸش (جانگەلدين اۋدانى) سيياقتى ٸرٸ بٶگەتتەرگە تٶمەنگە سۋ جٸبەرەتٸن قابٸلەتٸ مول قوندىرعىلار ورناتۋ, جٷزدەگەن توعاندارعا دا شاعىن قۇبىرلار سالۋدا تۇر. سوندا عانا سۋدى دەر كەزٸندە تٶمەندەگٸ اۋىلعا جٸبەرۋگە بولادى, دەيدٸ.
اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن تابيعي سۋ كٶزدەرٸن كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاپ ٸشۋگە, مالىن سۋارۋعا, باسقا دا قاجەتٸنە ۇقىپتاپ پايدالانا بٸلگەن. كەرەك بولسا جان-جاعىمەن كەلٸسٸپ, ٶزەندەرگە بٶگەت تۇرعىزعاندا تٶمەنگٸ ەلگە سۋ ٶتكٸزەتٸن تابيعي جانقۇلاقتار قالدىرىپ, كەيدە قوسىمشا اشىپ-جابىلاتىن سۋ جٸبەرەتٸن قوندىرعى ورناتقان. بۇرىنعى كٶپ جىلدار بويى تۇرعىزىلعان جايىلىمدارداعى مىڭداعان سۋ قۇرىلىستارى يەسٸز قالىپ, تونالىپ ٸستەن شىققانى ٶتە ٶكٸنٸشتٸ!
2016 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا وبلىستا ارنايى كوميسسييا قۇرىلىپ, الباربٶگەت جٷيەسٸن زەرتتەگەندە ودان تٶمەنگٸ ەلگە سۋ بٶلگٸزۋدٸڭ تەتٸگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنە تٸرەلە بەردٸ. بۇل قۇرىلىس وبلسۋشاردىڭ بالانسىندا تۇرسا دا, ٷكٸمەتتٸڭ 21.12.2004 جىلعى №1344 قاۋلىسىنا كٸرمەگەندٸگٸنەن, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بٶلٸنبەي قالۋدا. الباربٶگەتتەن تٶمەنگٸ ەلگە سۋ جٸبەرەتٸن جوباسى دايىندالعان ەكٸ قوندىرعى تۇرعىزۋعا قاجەت بار بولعانى 5,05 ملن تەڭگە قارجى بٶلۋدٸڭ ٶزٸ ساۋداعا تٷسۋدە.
كٶپ جىلدار بويى جينالىپ, كٷردەلەنگەن سۋ پروبلەماسىنىڭ حالىقتىڭ مۇڭىنا اينالعانىن جاسىرماي, تيٸستٸ ورگانداردىڭ نازارىنا رەسپۋبليكالىق بەدەلدٸ باسىلىم ارقىلى جەتكٸزۋدٸ جٶن ساناپ, وسى ماقالانى جازدىم.
اسقاربەك بەكتەمٸسوۆ
جۋرناليست-جازۋشى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
