Aýyldyń muńy – aýyz sý

Sý – tirshilik nári. Ony jer basyp júrgen jandardyń bári de biledi. Osy sý jaiyndaǵy aitys-tartystyń maidany shalǵai­daǵy Torǵai óńirinde osydan 13 jyldai buryn bastalyp ketken. Sol sheti kórinbeitin aitys-tartysqa negiz bolǵan, osydan 90 jyl buryn qurylysy esh tehnikasyz qolmen bógelgen «Albarbóget» bógeti.

Tarihy tereńge tartatyn osy bógettiń ómirge qalai kel­geni jaily dáiekti derekti mek­tep qabyrǵasynda oqyp júr­genim­de, qart qalamger Ábdi­bek Nurmaǵambetov aǵa­myz­dyń «Aýylǵa ajar bergen – Albarbóget» atty maqalasynan oqyp-bilgenim bar edi. Asaryn asap, jasaryn jasap ómirden ótken qalamger aǵamyz osy maqalasynda «Saryarqanyń saýyrynda jatqan, jalpaq dala – Torǵai alqaby bolyp atala­dy… Osy bir alqaptyń ón boiynda Qabyrǵa, Tor­ǵai deitin egiz qozydai qatarlasyp-qaptaldasyp aǵyp jatqan eki ózen bar. Ejelden mal ósirgen eldiń tynys-tirshiligi osy ózen sýymen tyǵyz bailanysty boldy. Sý qatty tasyǵan jyldary shabyndy bolyp oiǵa-qyrǵa kóshýmen kúneltti. Kóbinese sýy shartarapqa taramai, ań­ǵarynan aspai, aiaǵy qurdymǵa ainalatyn-dy. Keibir jyldary ózenniń tabany qurǵap, oidym-oidym qara sý qalpynda qalyp, jurt shabyndyqqa zar bolatyn. Osyndai músápirlik qubylys, tabiǵat tarshylyǵy, sý tapshylyǵy el qamyn jegen er-azamatqa oi saldyrmai, qiialyn qiia kezdirmei qoimady. Bul arnasy keń, asaý ózenge buǵalyq salyp, ortan belinen býyp bógeýdi, sóitip, jerdi sýlandyrýdy armandaǵan azamat ta tabyldy. Ol azamattyń aty-jóni – Aisa Nurmanov edi. Qudai boiyna daryn bergen alǵyr da batyl azamat japan dalany jańǵyrtyp, elge bereke, qut ákelýdi quptady. Sonymen «qonaryn sai, kósherin jel bilgen kóshpendi halyqty qonystandyrý, qol kúshimen jerdi sýlandyrý qolǵa alyndy. Osylai is tetigin igere bilgen, elimen qany da, jany da bir bolǵan asyl azamat, aqyrynda, bóget bógeýdi uiymdastyrdy…» dep jazady.

Jalpy, «Albarbóget» bó­geti jaiynda maqala jaz­­ǵan­dar­dyń kópshiligi uzyndy­­ǵy 10,5 shaqyrym bolatyn negizgi bóget­tiń qalai salynǵany­na toq­talady da, onyń zańdy jalǵasy bolyp tabylatyn uzyndyǵy 4,1 shaqyrym «Tel­ǵara» bógeti jaiynda jaq ash­pai­dy. Shyndyǵyna kelgende, «Telǵara» bógeti – Al­bar­bóget bógetinen bólip qaraýǵa bolmaityn quramdas bóligi.

Qurylystyń sátti iske asýy arqasynda mańaidaǵy eldiń egin­shilikpen ainalysýyna, qa­jetti jem-azyq alýyna, tipti basqa kásippen de shuǵyldanýyna keń jol ashyldy. Búkil el otyz ekiniń ashtyǵynda da syr bergen joq. Búgingi gidrotehnikalyq bilim turǵysynan qaraǵanda, júiege jetispei turǵany artyq sýdy (milliondaǵan tekshe metr) tómen­ge aǵyzyp jiberetin 2-3 jerden retteýshi qondyrǵy ornatý.

Sonda ǵana qamys-qoǵa basyp ketken 15-20 myń gektar egistik jer qaitadan kók maisa shóp jamylyp, aq bidai, suly, baý-baqsha egýge, el igiligine qaita oralmaqshy», dep qart meliorator kókeikesti oiyn oqyrmandarǵa jetkizipti.

Sol halyqtyń qara kúshimen salynǵan, jurttyń «Qara sýy bal tatyǵan, aq sha­baǵy mai tatyǵan» dep maqtanatyn Qa­byr­ǵa ózeniniń haliniń jyldan-jylǵa na­shar­lai túsýi jergilikti turǵyndardyń qa­byr­ǵasyn qaiystyrýda. Qabyrǵa ózeniniń Tor­ǵai ózeninen óziniń arnasyn bóletin jeri Amangeldi aýdanyna qarasty Úrpek aýylynyń tusy. Osy tusta Alakól degen kól bar. Bul kólge Torǵai ózeni kelip quiady. Ony kanal arqyly burynǵy Krýpskaia atyndaǵy keńshardyń syrtyn ainalyp Qabyrǵa ózenine qosqan. Eki ózenniń ekige aiyrylar tusyna aǵyn sýdy rettegish qondyrǵy ornatylǵan. Biraq sol qondyrǵy ornatylmai jatyp isten shyqqan.

Ol jaiynda Sý resýrstary komi­tetine aitylǵan shaǵymǵa kezinde qulaq asqan eshkim bolmapty. Bul elimiz ege­men­digin alyp, sý sharýashylyǵyna kóz­qa­rastyń qyr astynda qalǵan kezi edi. Bú­g­ingi áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Albarbóget bógetiniń júdep turǵan jai­yn aityp, odan tómen ornalasqan Aralbai aýylynyń sýdan jutap otyrǵan tur­ǵyn­darynyń muń men zaryn tilimizge tiek etip, Astana qalasynda turatyn 10 adam burynǵy Aýyl sharýashylyǵy ministri A.Mamytbekovke, Qostanai obly­sy­nyń ákimi A.Muhanbetovke shaǵym-aryz joldadyq. Osy másele tobynyń qura­my­na oblystyń jáne aýdannyń jergilikti at­qarýshy organdarynyń ókilderi kirdi. Osy jumys toby 2016 jyldyń 4-5 shil­desi kúnderi Albarbóget bógetine baryp, kózben kórgenderin, jergilikti tur­ǵyn­dardan qulaqtarymen estigenderin hattamaǵa túsirip qaitypty. Sol hatta­manyń bir danasy meniń qolymda. Onda zertteý barysynda kólemi tórt metr bolatyn jyrylǵan jerdiń bar ekeni, sol arqyly sýdyń tómenirek jatqan aralbai aýylynyń aýmaǵyna qarai jiberiletini aitylǵan. Sondai-aq, komissiia «Albarbóget» bógetiniń janynda ornalasqan «Telqara» bógetiniń aralbai aýylyna qarai aýylsharýashylyq jerlerine sý jiberýdi retteýde basty ról atqaratynyn atap kórsetken.

Sondai-aq, osy hattamada  arnaiy kelip kórý barysynda bógette jyrylǵan birneshe jerlerdiń bar ekendigi, sol arqyly sýdyń Aralbai aýylynyń sharýashylyq jerlerine túspei, Torǵai ózenine aǵyp ketetini, osyndai jaǵdailardyń sý aǵysynyń tómendeýine jáne Qabyrǵa ózenindegi sý deńgeiiniń azaiýyna sebep bolyp otyrǵandyǵy aitylǵan.

Osynyń saldarynan bar bolǵany 12 shaqyrym tómende ornalasqan Aralbai aýylyna, Kólbike kóline, Qazybaiǵa, Taldykólge, t.b. jerlerge sý túspegenine 13 jyldai ýaqyt ótipti.

Osynshama ýaqyt ishinde eshqandai paidasy joq qoǵaly kólder kóbeigen. Aralbailyqtardyń sharýashylyq qajeti túgili, aýyldyń aýyz sý qubyryna jetpei ol qystai toqtap turady. Qubyrǵa sý alatyn ózenniń úzindisi jaz ortasynda sýalyp qalady. Sondyqtan aýyl turǵyndary maldaryna qystai qar eritip sýaryp, aýyz sýyn alystan tasyp azap shegýde. Jeke sharýalar menshigindegi alaqandai shabyndyǵyna sý túspeitinin joǵaryda aittyq.

Atalǵan hattamada «Tel­ǵara» bógeti Jangeldin aýdany  ákimdiginiń TKSh bóliminiń balansynda tur» degen sózder bar. Sonymen qatar, osy qujatta «G.T.Nurmuhambetovtiń (oblys ákiminiń birinshi orynbasary – A.B.) tapsyrmasyn oryndaý úshin jangeldin aýdanynyń ákimdigi «Telqara» bógetine kúrdeli jóndeý júrgizý boiynsha jumys jobasyn ázirleý úshin qarjy bólindi» dep atap kórsetilgen.

Osy málimetterdi oqyp, 13 jyl boiyna aýyz sýǵa zárý bolyp otyrǵan týǵan jeri­mniń turǵyndary tirshilik nári – sýǵa qaryq bolatyn boldy-aý dep qýandym. Biraq bul qýanyshym Jangeldin aýda­nynyń ákimi A.Kenjeǵarinmen habar­las­qanda birden sap tyiyldy. Ol maǵan Ǵ. Nurmaǵanbetovtiń tapsyrmasymen Jangeldin aýdany ákimdigine «Telǵara» bógetin kúrdeli jóndeý jumystarynyń jobasyn ázirleýge qarajat bólingenin jetkizip, ol qarajatty hattamada kór­se­tilgen jobalaý institýtyna aýdar­ǵan­daryn aitty. Joba aiaqtalǵannan keiin kelesi jyly jóndeý jumystaryna ki­ri­semiz», dedi. Sonda qalai, onyń bógetti kú­r­­deli jóndeý jumystarynyń aǵymdaǵy jyl­dyń qyrkúiek-qazan ailarynan bastalýy kerek ekeninen habary bolmaǵany ma?! Elimizdiń tanymal melioratory Kenjehan Ahmetbekulymen bir tildeskenimde, ol kisi maǵan aýdan ákiminiń orynbasary Sh.Ospanovtyń «Aǵai, aralbailyqtarǵa kerek sý, tor­ǵailyqtarǵa kerek emes pe?» degen sózin aityp edi. Osyndai kózqaraspen sýdan jutap otyrǵan Aralbai aýylynyń turǵyndarynyń problemasy qaitip oń sheshimin tapsyn?!

Osy máseleniń sheshýi kúrdelenip bara jatqasyn «Qostanai oblysy ákimdiginiń tabiǵi resýrstar jáne tabiǵat paidalanýdy retteý basqarmasy» memlekettik mekemesine telefon shaldym. Bizge kelgen hattamany oryndaǵan S.Arsentevamen tildestim.

Svetlana Vladimirovna «Albarbóget» bógetine 2007 jyly kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilgenin aityp, osy maqsatqa biýdjetten 73 mln bólinip, onyń 67 mln-y igerilgenin jetkizdi. Kimniń tapsyrys berýshi, kimniń merdiger bolǵanyn kúmiljip aita almaǵasyn burynǵy RMK «Kazvodhoz» filialynyń (qazirgi «Qazsýshar» RMK Qostanai filialynyń) direktory J. Raiymqulovtan bógettiń jóndeý jumystaryna tapsyrys berýshi «Sý resýrstary komiteti», merdigeri «Dartemir» JShS bolǵanyn bildim.

Meniń «Memleketten bólingen 73­ mln­ teńgeniń igerilmegen 6 mln teń­­gesi «Telǵara» bógetin jóndeýge ne­ge jumsalmaǵan?» degen suraǵym S. Arsent­e­vanyń tarapynan jaýapsyz qaldy. Oǵan qoiǵan suraqtarymdy onyń basshysy Á.Maýqulovqa qoiǵanymda ol «Bul máse­lemen ainalysyp jatyrmyz, biraq memleketten bólinetin qarjynyń aldymen ózge qurylysqa beriletinin estip, basymyzdy qatyryp otyrmyz», dedi. 2007 jyly 73 mln teńgeniń igerilmei qalǵan 6 mln teńgesi «Telǵara» bógetin jóndeýge molynan jetedi eken. (Telǵara bógetiniń jóndeý jumystarynyń smetalyq quny 570 myń teńge kórinedi – A.B.) Biraq «sen salarda men salar atqa jemdi kim salar?» degendei, «Telǵara» bógetiniń eshkimniń esebinde joq ekeni alǵa tartylyp, aqyr sońynda Aralbai aýylynyń turǵyndary 13 jyl boiyna sýsyz ańyrap otyr.

Qabyrǵa ózeniniń qai jerden bas­taý alatynyn joǵaryda aittyq. Osy Torǵai-Qabyrǵa ózenderiniń boiyn qýalai ornalasqan aýyldardyń sý jaǵasynda otyryp shóldeýiniń sebebi nede? Bul suraqtyń jaýabyn Kenjehan aqsaqaldyń «Aýyz sý» dep atalatyn maqalasynan oqyp bilýge bolady («Egemen Qazaqstan» gazeti, 25 maýsym, 2003 jyl). Sol maqa­la­nyń túiinine toqtalsaq, aǵyn sý ózen atyrabynda buryn-sońdy salynǵan 773 bóget-toǵandarǵa kelip tireledi eken. Zerttelgen derekter boiynsha, ylǵal mol bolyp, sý jaqsy tasyǵan jyldary ózen arnasyna 1 mlrd 50 mln tekshe metrge jýyq sý jinalady. Al, tasqyn ortasha bolǵan jyly sý qory 310 mln, qurǵaqshylyq kezeńi 56 mln tekshe metr bolatyndyǵy anyqtalǵan.

Tájiribeli sý mamany osynshama sý qoryn tiimdi paidalana bilsek, onyń aýyz sý túgili shabyndyqqa jaiýdan da artylyp, sonaý Yrǵyz ózenine quiatynyna búkil halyq kýá. Jumys babynda ózim ony talai kórgenmin. Máseleniń túiini – million tekshe metr artyq sý ustaityn Aqótkel, Bijan, Qyzylaryq, Qumkeshý (Amangeldi aýdany), Albarbóget, Táýish (Jangeldin aýdany) siiaqty iri bógetterge tómenge sý jiberetin qabileti mol qon­dyr­ǵylar ornatý, júzdegen toǵan­darǵa da shaǵyn qubyrlar salýda tur. Son­da ǵana sýdy der kezinde tómendegi aýylǵa jiberýge bolady, deidi.

Ata-babalarymyz erteden tabiǵi sý kózderin kóziniń qarashyǵyndai qorǵap ishýge, malyn sýarýǵa, basqa da qajetine uqyptap paidalana bilgen. Kerek bolsa jan-jaǵymen kelisip, ózenderge bóget turǵyzǵanda tómengi elge sý ótkizetin tabiǵi janqulaqtar qaldyryp, keide qosymsha ashyp-jabylatyn sý jiberetin qondyrǵy ornatqan. Burynǵy kóp jyldar boiy turǵyzylǵan jaiylymdardaǵy myńdaǵan sý qurylystary iesiz qalyp, tonalyp isten shyqqany óte ókinishti!

2016 jyldyń shilde aiynda oblysta arnaiy komissiia qurylyp, Albarbóget júiesin zerttegende odan tómengi elge sý bólgizýdiń tetigi Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń Sý resýrstary komitetine tirele berdi. Bul qurylys oblsýshardyń balansynda tursa da, Úkimettiń 21.12.2004 jylǵy №1344 qaýlysyna kirmegendiginen, oǵan Respýblikalyq biýdjetten qarjy bólinbei qalýda. Albarbógetten tómengi elge sý jiberetin jobasy daiyndalǵan eki qondyrǵy turǵyzýǵa qajet bar bolǵany 5,05 mln teńge qarjy bólýdiń ózi saýdaǵa túsýde.

Kóp jyldar boiy jinalyp, kúrde­len­gen sý problemasynyń halyqtyń muńyna ainalǵanyn jasyrmai, tiisti organdardyń nazaryna respýblikalyq bedeldi basylym arqyly jetkizýdi jón sanap, osy maqalany jazdym.

Asqarbek BEKTEMISOV

jýrnalist-jazýshy

"Egemen Qazaqstan" gazeti