فوتو: اشىق دەرەككٶز
ەيگٸلٸ قازاق جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين 85 جاسىنا قاراعان شاعىندا دٷنيەدەن وزدى. بۇل تۋرالى جازۋشىنىڭ ۇلى ەدٸگە ماعاۋي Facebook جەلٸسٸندە جازدى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
ونىڭ سٶزٸنشە, قالامگەر اقش-تا قايتىس بولعان.
«ارىستان ەكەم فەنيدەن باقيعا اتتانىپ كەتتٸ, اقش-تىڭ مەريلەند شتاتىنداعى ٷيٸندە, بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا, 2025 جىلعى قاڭتاردىڭ 9-ى, جەرگٸلٸكتٸ ۋاقىت بويىنشا ساعات 19:55-تە (قازاقستان ۋاقىتى بويىنشا قاڭتاردىڭ 10-ى, ساعات تاڭعى 5:55)», - دەلٸنگەن جازبادا.
سونداي-اق ول جازۋشىنىڭ شىعارماسىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرگەن.
«مىنا مەن – ايبىندى عۇن, ەرجٷرەك تٷرٸك, كەمەڭگەر شىڭعىس حان, اسقاق التىن وردا, وعان جالعاس نۇر شۇعىلالى الاش ەۋلەتٸ – بار عۇمىرى جارىققا ۇمتىلعان ارپالىس ٷستٸندە ٶتكەن مۇحتار ماعاۋين – كٶزٸم جۇمىلعان مەزەتتە, بۇرناعى الاپات بابالارىم سيياقتى, ٶلمەس, ٶشپەس, مەڭگٸلٸك ارۋاققا اينالام! يە!» مۇحتار ماعاۋين, "كٶلمە-كٶل". تولىق شىعارمالار جيناعى, 26-شى توم.
مۇحتار ماعاۋين ەڭبەكتەرٸ
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىق لاۋرەاتى, تٷركييانىڭ حالىقارالىق «تٷرٸك دٷنيەسٸنە قىزمەت» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, ۋلان-باتورداعى حالىقارالىق شىڭعىس حان اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ.
1940 جىلى 29 قاڭتاردا (قۇجات بويىنشا 2 اقپان) سەمەي وبلىسىنىڭ شبارتاۋ اۋدانى (بٷگٸندە شىعىس قازاقستان وبلىسى, اياگٶز), شىڭعىستاۋدىڭ كٷنگەي ەتەگٸ, باقاناس ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى اتا جۇرتى كٶپبەيٸت-بوساعا دەگەن قونىستا, اۋىل مۇعالٸمٸنٸڭ وتباسىندا تۋعان.
جازۋشى, ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ, ەرٸ تاريحشى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ قالامگەرلٸك قىزمەتٸ جيىرما جاسىنان باستالادى. العاشقى ەڭگٸمەلەرٸنەن-اق ٷلكەن كٶركەمدٸك بيٸككە جەتەدٸ. الايدا, كٶپ ۇزاماي, جيىرما بەس جاسىندا ەدەبيەت تاريحشىسى رەتٸندە اتاققا شىعادى: مۇحتار ماعاۋين قازاق ورداسى – حV-حVٸٸٸ عاسىرلاردا جاساعان, بۇل كەزدە مٷلدە دەرلٸك ۇمىتىلعان ەسكٸلٸكتٸ قازاق پوەزيياسىن قايىرا اشىپ, رەسمي ەدەبيەت تاريحىنا ەنگٸزگەن ەدٸ. بۇدان سوڭعى كەزەڭدە عىلىمنان قول ٷزبەسە دە, كٶركەم پروزاعا بٸرجولا بەت قويىپتى. كٶپتەگەن ەڭگٸمە, حيكاياتتار, تىڭ تاقىرىپ, ٶزگەشە قۇرىلىمدى روماندار جازادى. بۇل شىعارمالاردا قازاق حالقىنىڭ ٶتكەننەن بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ٶمٸرٸ مەن تاريحىنداعى ەلەۋلٸ كەزەڭدەر قامتىلعان. سوڭعى جىلداردا مۇحتار ماعاۋين ەجەلگٸ تاريحقا تازا عىلىمي تۇرعىدا قايتىپ ورالىپ, تٶرت تومدىق «شىڭعىس حان جەنە ونىڭ زامانى» اتتى تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ, جاريياعا جەتكٸزدٸ. مۇحتار ماعاۋيننٸڭ الپىس جىلدىق شىعارماشىلىق قىزمەتٸ – جازۋشىلىق, عىلىمي زەرتتەۋ, تاريح جەنە ەدەبي سىن, كٶسەمسٶز تارابىندا جازعان ەڭبەكتەرٸ بٷگٸندە تولىق جيىرما جەتٸ توم بولىپ تۇر.
2006-2015 جىلدارى چەح رەسپۋبليكاسىنا قونىستانىپ, پراگا, كارلوۆى ۆارى ايماعىندا ٶمٸر سٷردٸ. 2015 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا امەريكاعا تٷپكٸلٸكتٸ قونىس اۋدارعان.
شىعارماشىلىعى
ەڭبەك جولى 1965 جىلدان باستالادى. «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, 1967 – 71 جج. «جازۋشى» باسپاسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ م.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ, سونىمەن قاتار مەسكەۋدە م.گوركيي اتىنداعى ەدەبيەت ينستيتۋتىندا قازاق فولكلورى مەن قازاق ەدەبيەتٸ تاريحى بويىنشا ارنايى لەكتسييالىق كۋرستار جٷرگٸزدٸ. 1983 – 84 جج. ەركٸن شىعارماشىلىق جۇمىستا, 1984 – 86 جج. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى, 1987 جىلى ەركٸن شىعارماشىلىق جۇمىس- تا, 1988 – 2006 جج. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى.
باسپاسٶز بەتٸندە العاش رەت 1959 جىلى كٶرٸندٸ. 60-جىلدارى نەگٸزٸنەن ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ رەتٸندە تانىلدى. بۇدان سوڭعى كەزەڭدە كٶركەم پروزاعا كٶبٸرەك دەن قويدى. شىعارمالارى ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان, شەتەل تٸلدەرٸندە باسىلعان. فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى (1967). قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى. «الاساپىران» تاريحي رومان-ديلوگيياسى ٷشٸن قازاق كسر-ٸنٸڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىعى بەرٸلدٸ. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى (1984). تٷركييانىڭ حالىقارالىق «تٷرٸك دٷنيەسٸنە قىزمەت» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ (1997). «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2002). قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جازۋشىسى (2019).
نەگٸزگٸ شىعارمالارىنىڭ حرونولگيياسى:
قوبىز سارىنى. XV–XVٸٸٸ عاسىرلاردا جاساعان قازاق اقىن, جىراۋلارى. مونوگرافييا. ا., «جازۋشى», 1969;
كٶك مۇنار. رومان. ا., «جازۋشى», 1972;
بٸر اتانىڭ بالالارى. پوۆەستەر مەن ەڭگٸمەلەر. ا., «جالىن», 1974;
كٶك كەپتەر. پوۆەستەر مەن ەڭگٸمەلەر. ا., «جازۋشى», 1979;
الاساپىران. تاريحي رومان. بٸرٸنشٸ كٸتاپ. ا., «جالىن», 1983;
شوقان شەرٸ. «يزۆەستييا», 1993;
عاسىرلار بەدەرٸ. «ەر دەۋلەت», 1994;
مەن. رومان-ديلوگييا. «گاۋھار», 1998.
تاسقا باسىلعان قولجازبالار. «قاعانات», 1999;
شىڭعىس حاننىڭ شاراپاتى. «يلدان», 2003;
«ليەسما», 1981 (لاتىش تٸلٸندە);
گيبەل بورزوگو. پوۆەستي ي راسسكازى. م., «سوۆەتسكيي پيساتەل», 1978;
م., «رۋسسكايا رەچ», 2003;
پوەتى كازاحستانا. م., «سوۆەتسكيي پيساتەل», 1978;
زمەينوە لەتو. پوۆەست. م., «سوۆەتسكيي پيساتەل», 1984;
گولۋبوە مارەۆو. رومان, پوۆەستي, راسسكازى. م., «يزۆەستييا», 1985;
ۆەشنيە سنەگا. رومان-ديلوگييا. م., «سوۆەتسكيي پيساتەل», 1990;
كوبىز «كولە». ا., «مەكتەپ», 2003.
ون ٷش تومدىق شىعارمالار جيناعى. «قاناعات», 2002;
شىڭعىس حاننىڭ شاراپاتى. ا., 2003;
قوبىز. «كولە». ا., 2003;
«جارماق» رومانى. 2007 ;
«ەرقيلى ەڭگٸمەلەر», «تالايسىز ەڭگٸمەلەر» توپتامالارى, 2007-2008;
«شىڭعىس حان جەنە ونىڭ زامانى», تاريحي دەرەكتٸ تەترالوگييا. 2008, قاراشا - 2015, قاراشا;
«ەستەلٸكتەر كٸتابى»: «ٸليياس اعا ەسەنبەرلين», «ەبٸش ەكەۋٸمٸز», جەنە باسقا جازبالار, 2016-2017;
«ەستەلٸكتەر كٸتابىنىڭ» جاڭا تاراۋلارى, 2018;
شىعارمالارىنىڭ جيىرما بەس تومدىق «تولىق جيناعىن» باسپاعا ەزٸرلەۋ, 2019.
كٶڭٸل ايتۋ
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ وتباسى مەن جاقىن-جۋىقتارىنا كٶڭٸل ايتۋ جەدەلحاتىن جولدادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اسا كٶرنەكتٸ جازۋشى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ دٷنيەدەن ٶتۋٸنە بايلانىستى ونىڭ وتباسى مەن جاقىن-جۋىقتارىنا كٶڭٸل ايتتى.
– مۇحتار مۇقانۇلى عيبراتتى عۇمىرىن كيەلٸ سٶز ٶنەرٸنە ارناعان, ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸز بەن تاريحىمىزدىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسقان زاڭعار تۇلعا ەدٸ. تٶل رۋحانيياتىمىزدىڭ تٶرگە وزۋىنا, ۇلت تاريحناماسىنىڭ تاسقا باسىلۋىنا ٶزٸنٸڭ العا قويعان اسىل مۇراتىمەن, قايتپاس قاجىر-قايراتىمەن قالتقىسىز ەڭبەك سٸڭٸردٸ. حالىق جازۋشىسىنىڭ قۋاتتى قالامىنان تۋعان شىعارمالارى, تاريحي ەڭبەكتەرٸ, ەستەلٸك-ەسسەلەرٸ قالىڭ وقىرماننىڭ جٷرەگٸنەن ٶز ورنىن تاپتى. سوڭىنا باي ەدەبي مۇرا قالدىرىپ, ٶنەگەلٸ ٶمٸر سٷرگەن مۇحتار مۇقانۇلىنىڭ قايتالانباس ەسٸمٸ حالقىمىزدىڭ جادىندا ساقتالادى. مارقۇمنىڭ يمانى سالامات, جانى جەنناتتا بولسىن, – دەلٸنگەن جەدەلحاتتا.
موڭعوليياداعى قازاق اقىنى, جۋرناليست سۇراعان راحمەتۇلى بارا قازاققا كٶڭٸل ايتا وتىرىپ, ماعاۋينمەن بٸرگە ٶتكٸزگەن ساپارىن ەسكە الدى.
"قازاق دالاسىنىڭ عايپي اسىلى, ساناسى اسقار بيٸك, قايراۋلى الداسپانى مۇحتار ماعاۋين اعام دٷنيەدەن كٶشٸپتٸ!
نە ايتارمىز?!
بٸر دەۋٸردٸڭ اۋىر جٷگٸن تٷگەل كٶتەرگەن, رۋحانيياتىن ەڭسەرگەن تٷب سانانىڭ شٷڭەتٸنە قاراي بيٸكتەن تٷپسٸز تەرەڭگە شٶگٸپ بارادى. قامقالى جەر ۇيىقتىڭ ەپپاق مۇنارىن ايقارا جامىلعان بوز مۇنار (ماعاۋين) اعام كٶز الدىما كەلدٸ.
موڭعول دالاسىن ارالاعان 15 كٷندٸك ساپارعا قايتارا بٸر سٷڭگٸپ شىقتىم!
ون بەس كٷن ماعاۋيننٸڭ ٶسيەتٸن سٸڭٸرگەن بەيعاجايىپ سەتكە!?
تٷسٸنە قىپ-قىزىل نارت تاۋلار ەنەتٸن ەرەن اعامنىڭ ماعان ەسكەرتكەندەرٸ ەسٸمدە قالدى!
ەل جۇرتقا قايعىرا كٶڭٸل ايتامىن!" دەپ جازدى اقىن.
فەيسبۋك ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە كٶڭٸل ايتىپ, ەستەلٸك جازۋشىلاردىڭ دا سانى ارتتى. سونىڭ بٸرنەشەۋٸن كەلتٸرسەك, اقىن ۇلىقبەك ەسدەۋلەت:
"ۇلتى الدىنداعى ۇلى پارىزىن ورىنداپ ٶتكەن كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ماعاۋين اعامىزدىڭ نۇرى پەيٸشتە شالقىسىن!" - دەپ جازدى.
جازۋشى, جۋرناليست دەۋرەن قۋات قالامگەردٸڭ تاعدىرىن ەدەبيەتتەگٸ سۋرەتتەۋلەرمەن كەلدٸردٸ.
"ايسبەرگتەرگە اپاي تٶسٸن ۇرسا دا سىنباعان, قيراماعان, كٷيرەمەگەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الىپ كەمەسٸ مۇحيت كەشكەن ۇزاق ساپارىن اياقتاپتى. الدىنان جارىلقاسىن!
الاپاتى اسقان ۇلى بابالارى سيياقتى ەندٸ ول دا ۇلى ارۋاقتار ەلەمٸنەن بارىپ جاي تاپتى" -دەپ جازدى جازۋشى.
ال دەستٷرلٸ ەنشٸ ەرلان تٶلەۋتاي قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الىپ بەيتەرەگٸ قۇلاعانىن قۇلازي وتىرىپ جازعان ەكەن.
"قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الىپ بەيتەرەگٸ قۇلادى. الاش سٶزٸنٸڭ يەسٸ ەدٸ. جەر تٷبٸندە, سوناۋ امەريكادا دٷنيەدەن ٶتٸپتٸ. تٷيسٸگٸ بار قازاققا بۇل اۋىر سىن. ماعان قازاقتىڭ سٶزٸ قازاقستانعا سىيماي, ٶگەيلٸك كٶرگەنٸنەن, ەرٸكسٸز مۇحيت اسىپ, قۇسا بولىپ ٶلگەندەي كٶرٸنٸپ وتىر. ەندٸ قارا تۇتار كٸمٸمٸز بار? كٸمدٸ ەس كٶرەمٸز? باقۇل بول, مۇحتار اعا! قوش, ۇلى جازۋشى!" -دەپ جازدى ەرلان تٶلەۋتاي.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
