Foto: Ashyq derekkóz
Áigili qazaq jazýshysy Muhtar Maǵaýin 85 jasyna qaraǵan shaǵynda dúnieden ozdy. Bul týraly jazýshynyń uly Edige Maǵaýi Facebook jelisinde jazdy, dep habarlaidy Ult.kz.
Onyń sózinshe, qalamger AQSh-ta qaitys bolǵan.
«Arystan ÁKEM fániden baqiǵa attanyp ketti, AQSh-tyń Merilend shtatyndaǵy úiinde, bala-shaǵasynyń ortasynda, 2025 jylǵy qańtardyń 9-y, jergilikti ýaqyt boiynsha saǵat 19:55-te (Qazaqstan ýaqyty boiynsha qańtardyń 10-y, saǵat tańǵy 5:55)», - delingen jazbada.
Sondai-aq ol jazýshynyń shyǵarmasynan úzindi keltirgen.
«Myna Men – aibyndy Ǵun, erjúrek Túrik, kemeńger Shyńǵys han, Asqaq Altyn Orda, oǵan jalǵas nur shuǵylaly Alash áýleti – bar ǵumyry jaryqqa umtylǵan arpalys ústinde ótken Muhtar Maǵaýin – kózim jumylǵan mezette, burnaǵy Alapat Babalarym siiaqty, ólmes, óshpes, Máńgilik Arýaqqa ainalam! Iá!» Muhtar Maǵaýin, "Kólme-kól". Tolyq shyǵarmalar jinaǵy, 26-shy tom.
Muhtar Maǵaýin eńbekteri
Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, Abai atyndaǵy Memlekettik syilyq laýreaty, Túrkiianyń Halyqaralyq «Túrik dúniesine qyzmet» syilyǵynyń iegeri, Ýlan-batordaǵy Halyqaralyq Shyńǵys han Akademiiasynyń qurmetti akademigi.
1940 jyly 29 qańtarda (qujat boiynsha 2 aqpan) Semei oblysynyń Shbartaý aýdany (Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aiagóz), Shyńǵystaýdyń kúngei etegi, Baqanas ózeniniń boiyndaǵy ata jurty Kópbeiit-Bosaǵa degen qonysta, aýyl muǵaliminiń otbasynda týǵan.
Jazýshy, ádebiet zertteýshisi, ári tarihshy Muhtar Maǵaýinniń qalamgerlik qyzmeti jiyrma jasynan bastalady. Alǵashqy áńgimelerinen-aq úlken kórkemdik biikke jetedi. Alaida, kóp uzamai, jiyrma bes jasynda ádebiet tarihshysy retinde ataqqa shyǵady: Muhtar Maǵaýin Qazaq Ordasy – HV-HVIII ǵasyrlarda jasaǵan, bul kezde múlde derlik umytylǵan eskilikti qazaq poeziiasyn qaiyra ashyp, resmi ádebiet tarihyna engizgen edi. Budan sońǵy kezeńde ǵylymnan qol úzbese de, kórkem prozaǵa birjola bet qoiypty. Kóptegen áńgime, hikaiattar, tyń taqyryp, ózgeshe qurylymdy romandar jazady. Bul shyǵarmalarda qazaq halqynyń ótkennen búginge deiingi ómiri men tarihyndaǵy eleýli kezeńder qamtylǵan. Sońǵy jyldarda Muhtar Maǵaýin ejelgi tarihqa taza ǵylymi turǵyda qaityp oralyp, tórt tomdyq «Shyńǵys han jáne onyń zamany» atty túbegeili zertteý eńbek jazyp, jariiaǵa jetkizdi. Muhtar Maǵaýinniń alpys jyldyq shyǵarmashylyq qyzmeti – jazýshylyq, ǵylymi zertteý, tarih jáne ádebi syn, kósemsóz tarabynda jazǵan eńbekteri búginde tolyq jiyrma jeti tom bolyp tur.
2006-2015 jyldary Cheh respýblikasyna qonystanyp, Praga, Karlovy Vary aimaǵynda ómir súrdi. 2015 jyldyń shilde aiynda Amerikaǵa túpkilikti qonys aýdarǵan.
Shyǵarmashylyǵy
Eńbek joly 1965 jyldan bastalady. «Qazaq ádebieti» gazetinde bólim meńgerýshisi, 1967 – 71 jj. «Jazýshy» baspasynda bas redaktordyń orynbasary, Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynda aǵa ǵylymi qyzmetker bolyp, sonymen qatar Máskeýde M.Gorkii atyndaǵy Ádebiet institýtynda qazaq folklory men qazaq ádebieti tarihy boiynsha arnaiy lektsiialyq kýrstar júrgizdi. 1983 – 84 jj. erkin shyǵarmashylyq jumysta, 1984 – 86 jj. «Jazýshy» baspasynyń bas redaktory, 1987 jyly erkin shyǵarmashylyq jumys- ta, 1988 – 2006 jj. «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory boldy.
Baspasóz betinde alǵash ret 1959 jyly kórindi. 60-jyldary negizinen ádebiet zertteýshisi retinde tanyldy. Budan sońǵy kezeńde kórkem prozaǵa kóbirek den qoidy. Shyǵarmalary orys tiline aýdarylǵan, shetel tilderinde basylǵan. Filologiia ǵylymynyń kandidaty (1967). Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarmasynyń hatshysy. «Alasapyran» tarihi roman-dilogiiasy úshin Qazaq KSR-iniń Abai atyndaǵy memlekettik syilyǵy berildi. Qazaqstannyń Halyq jazýshysy (1984). Túrkiianyń halyqaralyq «Túrik dúniesine qyzmet» syilyǵynyń iegeri (1997). «Tarlan» syilyǵynyń laýreaty (2002). Qazaqstannyń Qurmetti jazýshysy (2019).
Negizgi shyǵarmalarynyń hronolgiiasy:
Qobyz saryny. XV–XVIII ǵasyrlarda jasaǵan qazaq aqyn, jyraýlary. Monografiia. A., «Jazýshy», 1969;
Kók munar. Roman. A., «Jazýshy», 1972;
Bir atanyń balalary. Povester men áńgimeler. A., «Jalyn», 1974;
Kók kepter. Povester men áńgimeler. A., «Jazýshy», 1979;
Alasapyran. Tarihi roman. Birinshi kitap. A., «Jalyn», 1983;
Shoqan Sheri. «Izvestiia», 1993;
Ǵasyrlar bederi. «Er Dáýlet», 1994;
Men. Roman-dilogiia. «Gaýhar», 1998.
Tasqa basylǵan qoljazbalar. «Qaǵanat», 1999;
Shyńǵys hannyń sharapaty. «Ildan», 2003;
«Liesma», 1981 (latysh tilinde);
Gibel borzogo. Povesti i rasskazy. M., «Sovetskii pisatel», 1978;
M., «Rýsskaia rech», 2003;
Poety Kazahstana. M., «Sovetskii pisatel», 1978;
Zmeinoe leto. Povest. M., «Sovetskii pisatel», 1984;
Golýboe marevo. Roman, povesti, rasskazy. M., «Izvestiia», 1985;
Veshnie snega. Roman-dilogiia. M., «Sovetskii pisatel», 1990;
Kobyz «kole». A., «Mektep», 2003.
On úsh tomdyq shyǵarmalar jinaǵy. «Qanaǵat», 2002;
Shyńǵys hannyń sharapaty. A., 2003;
Qobyz. «Kole». A., 2003;
«Jarmaq» romany. 2007 ;
«Árqily áńgimeler», «Talaisyz áńgimeler» toptamalary, 2007-2008;
«Shyńǵys han jáne onyń zamany», tarihi derekti tetralogiia. 2008, qarasha - 2015, qarasha;
«Estelikter kitaby»: «Iliias aǵa Esenberlin», «Ábish ekeýimiz», jáne basqa jazbalar, 2016-2017;
«Estelikter kitabynyń» jańa taraýlary, 2018;
Shyǵarmalarynyń jiyrma bes tomdyq «Tolyq jinaǵyn» baspaǵa ázirleý, 2019.
Kóńil aitý
Memleket basshysy Qazaqstannyń halyq jazýshysy Muhtar Maǵaýinniń otbasy men jaqyn-jýyqtaryna kóńil aitý jedelhatyn joldady.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev asa kórnekti jazýshy, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Muhtar Maǵaýinniń dúnieden ótýine bailanysty onyń otbasy men jaqyn-jýyqtaryna kóńil aitty.
– Muhtar Muqanuly ǵibratty ǵumyryn kieli sóz ónerine arnaǵan, ulttyq ádebietimiz ben tarihymyzdyń kókjiegin keńeitýge eleýli úles qosqan zańǵar tulǵa edi. Tól rýhaniiatymyzdyń tórge ozýyna, ult tarihnamasynyń tasqa basylýyna óziniń alǵa qoiǵan asyl muratymen, qaitpas qajyr-qairatymen qaltqysyz eńbek sińirdi. Halyq jazýshysynyń qýatty qalamynan týǵan shyǵarmalary, tarihi eńbekteri, estelik-esseleri qalyń oqyrmannyń júreginen óz ornyn tapty. Sońyna bai ádebi mura qaldyryp, ónegeli ómir súrgen Muhtar Muqanulynyń qaitalanbas esimi halqymyzdyń jadynda saqtalady. Marqumnyń imany salamat, jany jánnatta bolsyn, – delingen jedelhatta.
Mońǵoliiadaǵy qazaq aqyny, jýrnalist Suraǵan Rahmetuly bara qazaqqa kóńil aita otyryp, Maǵaýinmen birge ótkizgen saparyn eske aldy.
"Qazaq dalasynyń ǵaipi asyly, sanasy asqar biik, qairaýly aldaspany Muhtar Maǵaýin aǵam dúnieden kóshipti!
Ne aitarmyz?!
Bir dáýirdiń aýyr júgin túgel kótergen, rýhaniiatyn eńsergen túb sananyń shúńetine qarai biikten túpsiz tereńge shógip barady. Qamqaly jer uiyqtyń áppaq munaryn aiqara jamylǵan boz munar (Maǵaýin) aǵam kóz aldyma keldi.
Mońǵol dalasyn aralaǵan 15 kúndik saparǵa qaitara bir súńgip shyqtym!
On bes kún Maǵaýinniń ósietin sińirgen beiǵajaiyp sátke!?
Túsine qyp-qyzyl nart taýlar enetin eren aǵamnyń maǵan eskertkenderi esimde qaldy!
El jurtqa qaiǵyra kóńil aitamyn!" dep jazdy aqyn.
Feisbýk áleýmettik jelisinde kóńil aityp, estelik jazýshylardyń da sany artty. Sonyń birnesheýin keltirsek, aqyn Ulyqbek Esdáýlet:
"Ulty aldyndaǵy uly paryzyn oryndap ótken klassik jazýshy Muhtar Maǵaýin aǵamyzdyń nury peiishte shalqysyn!" - dep jazdy.
Jazýshy, jýrnalist Dáýren Qýat qalamgerdiń taǵdyryn ádebiettegi sýretteýlermen keldirdi.
"Aisbergterge apai tósin ursa da synbaǵan, qiramaǵan, kúiremegen qazaq ádebietiniń alyp kemesi muhit keshken uzaq saparyn aiaqtapty. Aldynan jarylqasyn!
Alapaty asqan uly babalary siiaqty endi ol da uly arýaqtar áleminen baryp jai tapty" -dep jazdy jazýshy.
Al dástúrli ánshi Erlan Tóleýtai qazaq ádebietiniń alyp báiteregi qulaǵanyn qulazi otyryp jazǵan eken.
"Qazaq ádebietiniń alyp báiteregi qulady. Alash sóziniń iesi edi. Jer túbinde, sonaý Amerikada dúnieden ótipti. Túisigi bar qazaqqa bul aýyr syn. Maǵan qazaqtyń sózi Qazaqstanǵa syimai, ógeilik kórgeninen, eriksiz muhit asyp, qusa bolyp ólgendei kórinip otyr. Endi qara tutar kimimiz bar? Kimdi es kóremiz? Baqul bol, Muhtar aǵa! Qosh, uly jazýshy!" -dep jazdy Erlan Tóleýtai.
Aqbota Musabekqyzy
