«امەريكا ارمانىن» بٸلمەيتٸن ادام از شىعار, سٸرە. بٸراق بۇل يدەيا كەزٸندە «تٷرٸك ارمانىنىڭ» كٶشٸرمەسٸ دەسەم سەنەسٸز بە? مۇنى تٷسٸنۋ ٷشٸن تاريحقا سەل شەگٸنٸس جاسايىق.
كەزٸندە جاڭا دٷنيە «امەريكا» اشىلىپ, ەلەم ابىر-سابىر كٷيگە تٷسٸپ, يسپانييا مەن پورتۋگالييا بايلىققا بەلشەدەن باتتى. بٸر عانا ينكتەر پاتشاسىنىڭ بايلىعى بٷكٸل كسرو-نىڭ التىن قورىنان اسىپ تٷسەتٸن. 6 توننا التىن, 12 توننا كٷمٸس. بۇل تەك «مىڭ بٸر تٷندە» عانا كەزدەسەتٸن تەتتٸ ەرتەگٸ بولاتىن. بٸراق وسىنداي بايلىق شىن ٶمٸردە بولدى جەنە يسپانيياعا ەكەتٸلدٸ. ونداعان كەمەگە تيەلگەن التىن تولى ساندىقتار ىرعاتىلىپ-جىرعاتىلىپ يسپان پورتتارىنا كەلە باستادى. التىننىڭ شامادان تىس كٶپتٸگٸنەن ەۋروپادا التىن قۇنسىزدانىپ كەتتٸ. راسىندا بۇل سۇمدىق بايلىق بولاتىن. يسپانييا – ەۋروپانىڭ التىن تەجٸنە اينالدى. كورول سارايى مۇنداي بايلىقتى كيەلٸ كٸتاپتاردان وقىعانى بولماسا بۇرىن سوڭدى كٶرمەگەن ەدٸ. عالىمدار مەن ساياساتكەرلەر يسپان سارايىنا اعىلدى. بۇل عاجايىپ «التىن عاسىر» بولاتىن.
يسپانييانىڭ تاماشا جەتٸستٸگٸ جٷزدەگەن جىلدار بويى جالعاسار ەدٸ, ەگەر يسپان حالقى ەۆرەي مەن ارابتاردى قىرعىنعا ۇشىراتىپ, وتقا ٶرتەگەنٸن تويلاپ جاتپاعاندا. بٷكٸل يسپانييانى ينكۆيزيتسييا ٶرتٸ شارپىدى. گيتلەر ەۆرەيلەردٸ قالاي قىرسا, كەزٸندە يسپاندار مەن پورتۋگالدار ولاردى وسىلاي ازاپتادى. سەبەبٸ يسپانييادا ەڭ باي ادام, عالىم, ٶنەركەسٸپشٸ, تٸگٸن تسەحتارىندا, ۇستاحانالاردا, كٸتاپ باسۋ ورتالىقتارىندا, بوياۋ قۇياتىن ورىنداردا, تەمٸر بالقىتۋ ٶنەركەسٸبٸندە, كەمە جاساۋ مەن ناۆيگاتسييادا, ەڭ اقىرى قارۋ جاسايتىن شەبەرحانالارعا دەيٸن ەۆرەيلەر مەن ٸسمەر ارابتار قىزمەت ەتتٸ. گەنۋيادان شىققان توقىماشىنىڭ بالاسى كولۋمبتى ساياحاتقا شىعۋعا ىقپال ەتكەن دە وسىنداي ٶنەركەسٸپ يەلەرٸ بولاتىن. تٸپتٸ, كوردوۆا حاليفاتى تۇسىندا بٸر بٸرٸمەن قىرقىسىپ جاتقان ۆەستگوتتارعا ەگٸن ەگٸپ, مال ٶسٸرۋ, قالا مەدەنيەتٸن ٷيرەتكەن دە وسى ارابتار بولاتىن.
مٸنە, وسىنداي ەڭبەكقور ارابتار مەن ەۆرەيلەر جەرگٸلٸكتٸ يسپان جۇرتىنىڭ كٶزٸنە شىققان سٷيەلدەي بولدى. يسپانييا يمپەريياعا اينالدى. ال قانداي يمپەرييا بولماسىن ٶزٸنٸڭ ٶتكەن تاريحىن مٸنسٸز, ۇلى حالىق ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىساتىنى بەلگٸلٸ. ولاردى ٶلتٸرۋ مەن ازاپتاۋ ەۋروپادا «اردىڭ ٸسٸ» سانالدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا جەرگٸلٸكتٸ حالىق ارابتار مەن ەۆرەيلەردٸ ٶلتٸرۋ ارقىلى ٶز ارىن تازالاماق.
وسىلايشا بٷر جارىپ كەلە جاتقان «التىن عاسىردى» ولار ٶز قولدارىمەن بالتالادى. يسپانييانىڭ بۇل اقىماقتىعى وسمان سۇلتانى II بايازيدتٸ قۋانىشقا بٶلەدٸ. II بايازيد يسپان كورولٸ فەرديناندتى كەلەكە ەتٸپ, باس ساۋعالاپ قاشقان ەۆرەيلەر مەن ارابتاردى ٶز ەلٸنە قابىلداي بەردٸ, قابىلداي بەردٸ. ولاردى كٶشٸرٸپ ەكەلٸپ, يكەمٸنە قاراي جۇمىس ۇسىندى. قاشقىنداردىڭ كٶبٸ عالىمدار, وزىق ويلى كارتوگرافتار مەن كەمە جاساۋشى شەبەرلەر بولاتىن. قۋعىن كٶرگەن بوسقىندار تٷرٸكتٸڭ بارلىق پروۆينتسيياسىندا جۇمىس ٸستەپ جاتتى. بۇل جاعداي II بايازيدتٸڭ ىرىسىن ارتتىردى. ٸسمەر ەۆرەيلەر يسپانيياداعى جاڭا تەحنولوگييانى, كەمە جاساۋدى, باسپا ٸسٸ, اۋىر ٶنەركەسٸپ ٷلگٸسٸن, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن, قارۋ جاساۋىن زەڭبٸرەك قۇيۋدىڭ سوڭعى ٷلگٸلەرٸن ستامبۇلعا الىپ كەلدٸ. ال II بايازيد قاشىپ كەلگەن ەۆرەيلەرگە يسپانييا مەن پورتۋگالييادان كەك الۋعا جەردەمدەستٸ. كەك الار كٷندٸ ولار ۇزاق كٷتكەن جوق.
كٶپ ٶتپەي يسپاندار مەن پورتۋگالدار وسى ٸسٸنەن وڭباي تاياق جەيدٸ. جەرورتا تەڭٸزٸندە يسپاندىق, ۆەنەتسياندىق كەمەلەر كەشە عانا قۇرىلعان تٷرٸك فلوتىنان جەڭٸلە باستادى. ارادا 100 جىل ۋاقىت ٶتپەي جاتىپ بايلىققا بەلشەدەن باتقان, توننالاپ التىن ەكەلگە يسپانييا ەكونوميكاسى كٷيرەگەن, ٶنەركەسٸبٸ قۇلدىراعان ەۋروپادا ەڭ ارتتا قالعان ەلگە اينالدى.
II بايازيد ٶز ەكەسٸ مەحمەد فاتيحتان ٷلگٸ الا بٸلدٸ. قانداي ٸستە دەيسٸز عوي. كونستانتينوپول قامالىن الۋ كەزٸندە مەحمەد جاۋلاۋشى ەڭ ٷلكەن ساباق العان ەدٸ. بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتپايىنشا ۇلى مەملەكەت قۇرۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸنە كٶزٸ ەبدەن جەتتٸ. سەبەبٸ قانشاما اي بويى تٷرٸكتٸڭ قايقى قىلىش ۇستاعان ەسكەرٸ قازا تاۋىپ, ساعى سىنۋعا اينالعاندا ەندٸ قىلىش پەن قارا كٷشتٸڭ دەۋٸرٸ ٶتكەنٸن ول ۇعىنا بٸلدٸ. مٸنە, وسى مەحمەد سۇلتان ورتا ازييا تٷنەگٸنەن قاشىپ بارعان قۇسشى دەگەن عالىمدى ٶزٸنە قابىلدايدى. وقيعا بىلاي بولعان ەدٸ.
كٶزدەرٸ كٶر بولىپ, قاراڭعىلىقتا قارمالاعان دٷمشەلەر اقىرى ازييانىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن جۇلدىز ۇلىقبەكتٸڭ باسىن شاۋىپ, ونىڭ عاجايىپ وبسەرۆاتوريياسىن تالقانداپ تىندى. الايدا ولار مۇنىمەن دە شەكتەلمەگەن ەدٸ. ەندٸ ولار ۇلىقبەك سارايىندا جۇمىس ٸستەگەن عالىمداردى قۋعىنداي باستادى. ولارعا دٸننەن بەزگەن, قۇدايسىز دەپ تاقپاعان ايىبى قالمادى. قولىنان كەلگەنٸن ٶلتٸردٸ, ٷلگەرە الماعانىن ەلدەن قۋعىندادى. بۇل قاشقىنداردىڭ ٸشٸندە بٸزگە بەلگٸلٸسٸ ۇلىقبەكتٸڭ شەكٸرتٸ, تاماشا عالىم قۇسشى دا بار ەدٸ.
ۇلىقبەكتٸڭ كٶزٸ جويىلسا دا جازعان كٸتاپتارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان قۇسشى تەۋەكەلگە باس تٸگٸپ سامارقاننان قاشىپ شىعىپ اققويلى پاتشاسى ۇزىن-حاساندى پانالايدى. كەيٸن ەلشٸ رەتٸندە ستامبۋلعا كەلەدٸ. وسى ساپارىندا وسمان سۇلتانى II مەحمەد قۇسشىنىڭ بٸلٸمٸنە تەنتٸ بولىپ, تاڭداي قاعادى. سىي-سيياپات, بەرٸپ, سونداي سۇلتان باسىمەن ٶتٸنٸش ايتىپ عالىمدى ستامبۋلدا قالىپ, عىلىممەن اينالىسۋعا اقىرى كٶندٸردٸ. تابالدىرىقتا تۇرعان عالىمدى تٶرگە شىعارعان وسمان سۇلتانى بۇل ٸسٸنە ەشقاشان ٶكٸنگەن ەمەس. كەرٸسٸنشە وسىنداي التىن ادامداردىڭ قادٸرٸن بٸلمەگەن ورتا ازييا ٷلكەن ٶكٸنٸشتە قالدى.
دٸنبۇزار, قۇدايدان بەزگەن دەپ ايىپتاعان ورتا ازييانىڭ سول كەزدەگٸ بيلەۋشٸلەرٸ سٷتتەن اق تا, سول دٸنبۇزار عالىمدى پانالاتقان وسمان سۇلتانى كٷنەھار ما? ەكٸ مەملەكەت تە مۇسىلمان, ەكەۋٸنٸڭ دە باعىتى سٷننەت جولى. كٷنٸ ەرتەڭ وسى ٶزبەكتەر جان القىمعا كەلٸپ پارسىلاردان قورعانۋ ٷشٸن وسمانداردان قانشا رەت كٶمەك سۇرايدى. ەرلٸك جٶنٸنەن تٷرٸكتەر ارتىق پا, ٶزبەكتەر ارتىق پا? ەگەر ولاي بولسا ەۋروپانىڭ تٶبەسٸنە نايزاعاي ويناتقان بايازيد اقساق بارىسى تەمٸردەن جەڭٸلمەس ەدٸ عوي. ەۋروپادان قاشقان ەۆرەي-ارابتاردى, ورتا ازييادان قاشقان عالىمداردى قابىلداي بەرگەن سۇلتاندار وسمان تٷرٸكتەرٸنٸڭ «التىن عاسىرىن» جاسادى.
بٸز بٸر عانا مىسال كەلتٸردٸك. ۇلىقبەك, قۇسشى سەكٸلدٸ قانشاما عالىم, وقىمىستىنىڭ نالاسىنا قالعانىمىز بٸر اللاعا ايان.
سول كەزدەگٸ وسمان يمپەريياسى قازٸرگٸ اقش قولدانىپ وتىرعان ەدٸستٸڭ ارقاسىندا سونداي قۋاتتىلىققا كٶتەرٸلدٸ. وسمانييا باسى ٸستەيتٸن, ٶزگەشە ويلاي الاتىن, يدەيا بەرە الاتىن ادامداردى يمپورتتاۋشى ەل بولدى. ەيتپەسە جالاڭ قىلىشپەن ەۋروپانى تٸزەرلەتۋ اقىلعا سييا ما?
سٸز اتتيلا نەمەسە باتۋ حان قىلىشپەن-اق باعىندىردى دەپ بايبالام سالۋىڭىز مٷمكٸن. ەسٸڭٸزدە بولسىن, كەز كەلگەن جاۋلاۋشى ٶز زامانىنا تەن وزىق, ٶزگەشە ەدٸستەردٸ شەبەر مەڭگەرگەندە عانا سول اتاققا جەتە الماق. مۇنان ەرٸ قاراڭعىلىعىمىزدى قورعاي بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق سەكٸلدٸ.
ە, ۇمىتىپ بارادى ەكەم, امەريكا قالاي «امەريكا» بولدى? امەريكا – ٶزگەشە ويلاتىن ادامداردان تۇرادى. بٸراق ول ەلدە مۇنداي ادامداردى سەن «كوسموپوليتسٸڭ», دٸننەن بەزدٸڭ, مەملەكەتتٸڭ جاۋىسىڭ دەپ قۋدالامايدى. كەرٸسٸنشە مۇنداي ادامدار امەريكادا ەڭ قۇرمەتتٸ ادام سانالادى. ەگەر شەت مەملەكەتتەردەن جينالعان عالىمدار ٶز ەلدەرٸنە كەتەتٸن بولسا امەريكا ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ 90% زەرتتەۋشٸسٸن جوعالتادى ەكەن. بٸراق ولار كەتە قويمايدى-اۋ شاماسى. سەبەبٸ ولار ٶز ەلدەرٸندە «ۇلىقبەكتٸڭ تراگەديياسىنا» ۇشىراعىسى كەلمەيدٸ. تراگەدييا مٸندەتتٸ تٷردە ٶلۋ ەمەس. بۇل – ٶز يدەياڭدى جٷزەگە اسىرا الماي, تٸرٸ ٶلٸككە اينالۋ. ٶز ٸشٸڭدە بۇرقىلداپ قايناعانمەن اينالاعا دىمىڭدى بٸلدٸرمەۋ. بويىڭداعى تالانتىڭدى, كٶكەيدەگٸ مارجان ويىڭدى ٶز ەلٸڭدە جٷزەگە اسىرا الماي ارماندا كەتۋ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا ٶمٸر سٷرۋ, بٸراق تٸرٸ ٶلٸككە اينالۋ.
ال بٸزدٸڭ قانشا عالىم-زەرتتەۋشٸمٸز شەت ەلگە كەتٸپ, قانشاسى ٶز ەلٸندە «تٸرٸ ٶلٸككە» اينالىپ جٷر ەكەن?
رىسبەك رامازانۇلى
