«Amerika armanyn» bilmeitin adam az shyǵar, sirá. Biraq bul ideia kezinde «Túrik armanynyń» kóshirmesi desem senesiz be? Muny túsiný úshin tarihqa sál sheginis jasaiyq.
Kezinde Jańa Dúnie «Amerika» ashylyp, álem abyr-sabyr kúige túsip, Ispaniia men Portýgaliia bailyqqa belsheden batty. Bir ǵana inkter patshasynyń bailyǵy búkil KSRO-nyń altyn qorynan asyp túsetin. 6 tonna altyn, 12 tonna kúmis. Bul tek «Myń bir túnde» ǵana kezdesetin tátti ertegi bolatyn. Biraq osyndai bailyq shyn ómirde boldy jáne Ispaniiaǵa áketildi. Ondaǵan kemege tielgen altyn toly sandyqtar yrǵatylyp-jyrǵatylyp ispan porttaryna kele bastady. Altynnyń shamadan tys kóptiginen Eýropada altyn qunsyzdanyp ketti. Rasynda bul sumdyq bailyq bolatyn. Ispaniia – Eýropanyń altyn tájine ainaldy. Korol saraiy mundai bailyqty kieli kitaptardan oqyǵany bolmasa buryn sońdy kórmegen edi. Ǵalymdar men saiasatkerler ispan saraiyna aǵyldy. Bul ǵajaiyp «altyn ǵasyr» bolatyn.
Ispaniianyń tamasha jetistigi júzdegen jyldar boiy jalǵasar edi, eger ispan halqy evrei men arabtardy qyrǵynǵa ushyratyp, otqa órtegenin toilap jatpaǵanda. Búkil Ispaniiany inkvizitsiia órti sharpydy. Gitler evreilerdi qalai qyrsa, kezinde ispandar men portýgaldar olardy osylai azaptady. Sebebi Ispaniiada eń bai adam, ǵalym, ónerkásipshi, tigin tsehtarynda, ustahanalarda, kitap basý ortalyqtarynda, boiaý quiatyn oryndarda, temir balqytý ónerkásibinde, keme jasaý men navigatsiiada, eń aqyry qarý jasaityn sheberhanalarǵa deiin evreiler men ismer arabtar qyzmet etti. Genýiadan shyqqan toqymashynyń balasy Kolýmbty saiahatqa shyǵýǵa yqpal etken de osyndai ónerkásip ieleri bolatyn. Tipti, Kordova halifaty tusynda bir birimen qyrqysyp jatqan vestgottarǵa egin egip, mal ósirý, qala mádenietin úiretken de osy arabtar bolatyn.
Mine, osyndai eńbekqor arabtar men evreiler jergilikti ispan jurtynyń kózine shyqqan súieldei boldy. Ispaniia imperiiaǵa ainaldy. Al qandai imperiia bolmasyn óziniń ótken tarihyn minsiz, uly halyq etip kórsetýge tyrysatyny belgili. Olardy óltirý men azaptaý Eýropada «ardyń isi» sanaldy. Bir sózben aitqanda jergilikti halyq arabtar men evreilerdi óltirý arqyly óz aryn tazalamaq.
Osylaisha búr jaryp kele jatqan «altyn ǵasyrdy» olar óz qoldarymen baltalady. Ispaniianyń bul aqymaqtyǵy Osman sultany II Baiazidti qýanyshqa bóledi. II Baiazid ispan koroli Ferdinandty keleke etip, bas saýǵalap qashqan evreiler men arabtardy óz eline qabyldai berdi, qabyldai berdi. Olardy kóshirip ákelip, ikemine qarai jumys usyndy. Qashqyndardyń kóbi ǵalymdar, ozyq oily kartograftar men keme jasaýshy sheberler bolatyn. Qýǵyn kórgen bosqyndar túriktiń barlyq provintsiiasynda jumys istep jatty. Bul jaǵdai II Baiazidtiń yrysyn arttyrdy. Ismer evreiler Ispaniiadaǵy jańa tehnologiiany, keme jasaýdy, baspa isi, aýyr ónerkásip úlgisin, jaratylystaný ǵylymdaryn, qarý jasaýyn zeńbirek quiýdyń sońǵy úlgilerin Stambulǵa alyp keldi. Al II Baiazid qashyp kelgen evreilerge Ispaniia men Portýgaliiadan kek alýǵa járdemdesti. Kek alar kúndi olar uzaq kútken joq.
Kóp ótpei ispandar men portýgaldar osy isinen ońbai taiaq jeidi. Jerorta teńizinde ispandyq, venetsiandyq kemeler keshe ǵana qurylǵan túrik flotynan jeńile bastady. Arada 100 jyl ýaqyt ótpei jatyp bailyqqa belsheden batqan, tonnalap altyn ákelge Ispaniia ekonomikasy kúiregen, ónerkásibi quldyraǵan Eýropada eń artta qalǵan elge ainaldy.
II Baiazid óz ákesi Mehmed Fatihtan úlgi ala bildi. Qandai iste deisiz ǵoi. Konstantinopol qamalyn alý kezinde Mehmed Jaýlaýshy eń úlken sabaq alǵan edi. Bilim men ǵylymdy damytpaiynsha uly memleket qurý múmkin emestigine kózi ábden jetti. Sebebi qanshama ai boiy túriktiń qaiqy qylysh ustaǵan áskeri qaza taýyp, saǵy synýǵa ainalǵanda endi qylysh pen qara kúshtiń dáýiri ótkenin ol uǵyna bildi. Mine, osy Mehmed sultan Orta Aziia túneginen qashyp barǵan Qusshy degen ǵalymdy ózine qabyldaidy. Oqiǵa bylai bolǵan edi.
Kózderi kór bolyp, qarańǵylyqta qarmalaǵan dúmsheler aqyry Aziianyń mańdaiyna bitken juldyz Ulyqbektiń basyn shaýyp, onyń ǵajaiyp observatoriiasyn talqandap tyndy. Alaida olar munymen de shektelmegen edi. Endi olar Ulyqbek saraiynda jumys istegen ǵalymdardy qýǵyndai bastady. Olarǵa dinnen bezgen, qudaisyz dep taqpaǵan aiyby qalmady. Qolynan kelgenin óltirdi, úlgere almaǵanyn elden qýǵyndady. Bul qashqyndardyń ishinde bizge belgilisi Ulyqbektiń shákirti, tamasha ǵalym Qusshy da bar edi.
Ulyqbektiń kózi joiylsa da jazǵan kitaptaryn saqtap qalýǵa tyrysqan Qusshy táýekelge bas tigip Samarqannan qashyp shyǵyp Aqqoily patshasy Uzyn-Hasandy panalaidy. Keiin elshi retinde Stambýlǵa keledi. Osy saparynda Osman sultany II Mehmed Qusshynyń bilimine tánti bolyp, tańdai qaǵady. Syi-siiapat, berip, sondai sultan basymen ótinish aityp ǵalymdy Stambýlda qalyp, ǵylymmen ainalysýǵa aqyry kóndirdi. Tabaldyryqta turǵan ǵalymdy tórge shyǵarǵan Osman sultany bul isine eshqashan ókingen emes. Kerisinshe osyndai altyn adamdardyń qadirin bilmegen Orta Aziia úlken ókinishte qaldy.
Dinbuzar, Qudaidan bezgen dep aiyptaǵan Orta Aziianyń sol kezdegi bileýshileri sútten aq ta, sol dinbuzar ǵalymdy panalatqan Osman sultany kúnáhar ma? Eki memleket te musylman, ekeýiniń de baǵyty súnnet joly. Kúni erteń osy ózbekter jan alqymǵa kelip parsylardan qorǵaný úshin osmandardan qansha ret kómek suraidy. Erlik jóninen túrikter artyq pa, ózbekter artyq pa? Eger olai bolsa Eýropanyń tóbesine naizaǵai oinatqan Baiazid aqsaq barysy Temirden jeńilmes edi ǵoi. Eýropadan qashqan evrei-arabtardy, Orta Aziiadan qashqan ǵalymdardy qabyldai bergen sultandar osman túrikteriniń «Altyn ǵasyryn» jasady.
Biz bir ǵana mysal keltirdik. Ulyqbek, Qusshy sekildi qanshama ǵalym, oqymystynyń nalasyna qalǵanymyz bir Allaǵa aian.
Sol kezdegi Osman imperiiasy qazirgi AQSh qoldanyp otyrǵan ádistiń arqasynda sondai qýattylyqqa kóterildi. Osmaniia basy isteitin, ózgeshe oilai alatyn, ideia bere alatyn adamdardy importtaýshy el boldy. Áitpese jalań qylyshpen Eýropany tizerletý aqylǵa siia ma?
Siz Attila nemese Batý han qylyshpen-aq baǵyndyrdy dep baibalam salýyńyz múmkin. Esińizde bolsyn, kez kelgen jaýlaýshy óz zamanyna tán ozyq, ózgeshe ádisterdi sheber meńgergende ǵana sol ataqqa jete almaq. Munan ári qarańǵylyǵymyzdy qorǵai berýdiń qajeti joq sekildi.
Á, umytyp barady ekem, Amerika qalai «Amerika» boldy? Amerika – ózgeshe oilatyn adamdardan turady. Biraq ol elde mundai adamdardy sen «kosmopolitsiń», dinnen bezdiń, memlekettiń jaýysyń dep qýdalamaidy. Kerisinshe mundai adamdar Amerikada eń qurmetti adam sanalady. Eger shet memleketterden jinalǵan ǵalymdar óz elderine ketetin bolsa Amerika Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń 90% zertteýshisin joǵaltady eken. Biraq olar kete qoimaidy-aý shamasy. Sebebi olar óz elderinde «Ulyqbektiń tragediiasyna» ushyraǵysy kelmeidi. Tragediia mindetti túrde ólý emes. Bul – óz ideiańdy júzege asyra almai, tiri ólikke ainalý. Óz ishińde burqyldap qainaǵanmen ainalaǵa dymyńdy bildirmeý. Boiyńdaǵy talantyńdy, kókeidegi marjan oiyńdy óz elińde júzege asyra almai armanda ketý. Bir sózben aitqanda ómir súrý, biraq tiri ólikke ainalý.
Al bizdiń qansha ǵalym-zertteýshimiz shet elge ketip, qanshasy óz elinde «tiri ólikke» ainalyp júr eken?
Rysbek Ramazanuly
