سٶز باسى.
جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ 1-سىنىپ وقۋشىلارى جاڭارتىلعان باعدارلاما بويىنشا بٸلٸم الۋعا كٶشتٸ. بۇل باعدارلاما نەگٸزٸندە بەس كٷندٸك وقۋ اپتاسى دا بار. ياعني, بيىلدان باستاپ بٸرٸنشٸ سىنىپتار بەس كٷن عانا بٸلٸم الادى. جاڭا باعدارلامانىڭ تاعى بٸر جاڭالىعى – بيىل مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بٷلدٸرشٸندەر وقۋ جىلىن «ەلٸپپەمەن» ەمەس, «ساۋات اشۋمەن» باستادى. ۇزاق جىلدار بويى بالالاردى وقۋ مەن جازۋعا ٷيرەتكەن «ەلٸپپە» نەگە قولدانىستان شىعىپ قالدى?
سٶزٸمٸزدٸڭ ەلقيسساسىن «ەلٸپپەنٸڭ» تاريحىنان باستاساق. جالپى «ەلٸپپە» سٶزٸنٸڭ قايدان شىققانىن, ونىڭ تٷبٸرٸ نە ەكەنٸن كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ. و باستا اراب الفاۆيتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ەرپٸ «اليب» پەن سودان كەيٸنگٸ ەرپٸ «بي»-دەن قۇرالعان. ەكەۋٸنٸڭ قوسىندىسىنان ەلٸپپە سٶزٸ پايدا بولادى. بۇل سٶز تٸلٸمٸزگە اراب جازۋى ارقىلى ەرتەرەك ەندٸ. كەيٸنٸرەك 1929 جىلى لاتىن, ال 1940 جىلدان باسپا, كيريلل الفاۆيتٸنە كٶشتٸ.
قازاق ەلٸپپەسٸ مەن قازاق تٸلٸ وقۋلىعىنىڭ اتاسى – احمەت بايتۇرسىنۇلى. ول قازاق ەلٸپپەسٸن جازۋدى 1910 جىلى قولعا العان ەكەن. «ەلٸپپەمەن» بٸرگە قازاق گرافيكاسىن دا جاساۋعا كٸرٸسكەن. ونىڭ نەگٸزٸندە قازاقتىڭ مەدەني دٷنيەتانىمىندا بار كٶپ عاسىرلىق دەستٷرلٸ, ٶزگە تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق, تۋىستىق سيپاتى بار اراب تاڭبالارىن العان ەكەن. سول تاڭبالاردى الاش قايراتكەرٸ قازاق فونەتيكاسىنا يكەمدەگەن. سٶيتٸپ, 24 تاڭبادان تۇراتىن قازاق جازۋىن قالىپتاستىرادى. مۇنى كەيٸنٸرەك «بايتۇرسىنوۆ جازۋى» دەپ تە اتاعان. قازاقتىڭ ۇلتتىق گرافيكاسىنىڭ اتاسى دەۋٸمٸز سوندىقتان. عالىم قازاق گرافيكاسىن تٷزگەن سوڭ, وسى جازۋدى ٷيرەتەتٸن ەلٸپپەنٸ جازىپ شىعادى. سول كەزدەن باستاپ ەربٸر زييالى ازامات حالىققا قارا تانىتىپ, ساۋات اشۋ ٷشٸن ەلٸپپە جازۋدان باستاۋدى ماقسات ەتتٸ. بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەلٸپپەسٸ «وقۋ قۇرالى» دەگەن اتپەن 1912-1925 جىلدار ارالىعىندا 7 رەت باسىلىپ شىققان ەكەن. ال 1926 جىلى «ەلٸپبيدٸڭ» جاڭا تٷرٸ جازىلدى.
العاشقى «ەلٸپپە» 1912 جىلى ورىنبوردا باسىلىپ شىعادى. اۆتور «بالالار, بۇل جول باسى دانالىققا» دەپ باستالاتىن «تارتۋ» ٶلەڭٸن وقۋلىقتىڭ بەتاشارى رەتٸندە پايدالانادى. كٸتاپتىڭ ەرٸپ ٷيرەتەتٸن بٸرٸنشٸ بەتٸنٸڭ ٷستٸڭگٸ جاعىندا قۇران سٶزٸ جازىلىپ قويىلعان ەكەن. وندا: «بيسسميللاھي-راحماني-راحيم» دەگەن جازۋ بار. وقۋلىقتا قازاق ەرٸپتەرٸ تٶتە جازۋ رەتٸمەن بەرٸلٸپ وتىرعان. ەربٸر ەرٸپتٸڭ تٶمەنگٸ جاعىنا قىسقا ەرٸ نۇسقا مەتٸندەر توپتاستىرىلعان.
بۇل وقۋلىقتان سوڭ, 1926 جىلى ەلٸپپە قايتا باسىلىپ شىقتى. بۇل بۇرىنعى ەلٸپپەنٸڭ جالعاسى دەپ اتاۋىمىزعا دا نەگٸز بار. كٸتاپ 14 جىلدان سوڭ قايتا ٶڭدەلٸپ, قىزىلوردا باسپاسىنان جارىق كٶرەدٸ. عالىمدار 1926-1928 جىلى شىققان وقۋلىقتاردىڭ اراسىندا ەش ايىرما جوق ەكەنٸن ايتادى. 1926 جىلعى نۇسقادا ەر تاقىرىپقا كەرەكتٸ سۋرەتتەر قوسا بەرٸلٸپ وتىرعان. ۇيىمداستىرۋشىلار سۋرەتتەردٸڭ ساباق وقىتۋدا بالانىڭ ۇعىمىنا تەز قونىمدى بولاتىنىن نەگٸزگە العان ەكەن.
بۇل – قازاق ەلٸپپەسٸنٸڭ تاريحى. قازاققا بٸر عاسىرعا جۋىق ازىق بولعان ەلٸپپە بيىلدان باستاپ ساۋات اشۋ پەنٸنە ٶزگەردٸ. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان 380 مىڭعا جۋىق وقۋشى العاشقى وقۋ بٸلٸم پاراعىن «ەلٸپپەمەن» ەمەس, «ساۋات اشۋمەن» باستادى. قازاق بالاسى تالاي زاماندار بويى جيناعان بٸلٸمٸنٸڭ اسىل قازىناسىنا العاش جول اشاتىن وقۋ قۇرالى دەپ ەرەكشە قادٸرلەگەن «ەلٸپپفەنٸڭ» سوڭعى پاراعى جابىلدى. مينيسترلٸكتەگٸلەر «ساۋات اشۋ» پەنٸنٸڭ «ەلٸپپەدەن» ايىرماسى جوق ەكەنٸن, ەكەۋٸنٸڭ دە وقۋ مەن جازۋعا ٷيرەتەتٸنٸن ايتادى. الايدا 1912 جىلى احمەت بايتۇرسىنۇلى قۇراستىرعان تۇڭعىش «ەلٸپپە» وقۋلىعىنىڭ بٸر عاسىردان استام ۋاقىتتان سوڭ اتاۋىنىڭ «ساۋات اشۋ» بوپ ٶزگەرگەنٸنٸڭ سەبەبٸن تٷسٸنە الماي ەلەكپٸز. مينيسترلٸك جاڭارتىلعان باعدارلامانى سىلتاۋ ەتٸپ, قازاقتى بايىرعى قۇندىلىعىنان ايىرعىسى كەلە مە? بٸزدٸ الاڭداتاتىنى دا وسى. بٸر عاسىرلىق تاريحى بار قۇندى وقۋلىق اتاۋىنان نەگە جەرٸندٸك? «ەلٸپپە» اتاۋىنىڭ ٶزٸ جٷرەككە جىلى, كٶڭٸلگە قونىمدى ەدٸ عوي. جىل سايىن 1-سىنىپ وقۋشىلارى «ەلٸپپەمەن» قوشتاسۋ ٶتكٸزەتٸن. سوندا بيىلدان باستاپ وقۋشىلار «ساۋات اشۋمەن» قوشتاسۋ جاساماق پا? كٶڭٸلدە ساۋال كٶپ. بۇعان ٶزگەلەر نە دەيدٸ?
گٷلزينا ەبەنقىزى,
جوعارى ساناتتاعى باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمٸ, قر بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸگٸ:
− بٷگٸنگە دەيٸن بٸلٸم وردالارىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كەز كەلگەن وقۋشىنىڭ العاشقى تانىعانى «ەلٸپپە» بولدى. سول سەبەپتٸ دە «ەلٸپپەنٸڭ» ەر ادامعا ىستىق كٶرٸنەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. دەسەك تە, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا, جاڭا مازمۇنعا سەيكەس «ساۋات اشۋ» «ەلٸپپەنٸ» الماستىرىپ وتىر. بۇعان دەيٸن ساۋات اشۋدى پەن ەسەبٸندە جٷرگٸزٸپ كەلسەك, بيىلدان باستاپ وقۋلىق اتاۋى رەتٸندە ەنگٸزٸلدٸ. بٷگٸندە بالالاردىڭ مەكتەپكە دايارلىعى تٷرلٸ دەڭگەيدە. ەرتٷرلٸ مەكتەپكە دايىنداۋ ورتالىقتارى مەن جەكە دايارلايتىن وقىتۋشىلاردىڭ (رەپيتيتور) قاپتاپ كەتۋٸ بەلگٸلٸ دەڭگەيدە بٸلٸم جٷيەسٸنە ٶز كەدەرگٸسٸن كەلتٸرۋدە. بٸلٸم وشاعىنا قىزۋ دايىندىقپەن كەلگەن بالا ٷشٸن ەلٸپپە تىم جەڭٸل. جالپى «ەلٸپپەنٸ» قولىنا ۇستاعان كەز كەلگەن بالا ونداعى مەتٸندٸ وقىپ, تاقپاعىن جاتتاۋعا ەش قينالمايدى. سەبەبٸ, «ەلٸپپەدە» بارلىق سٶز, سٶيلەم بۋىن-بۋىنعا بٶلٸنٸپ بەرٸلەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل وقۋلىق جاتتاندى وقۋعا ٷيرەتەدٸ.
ساۋات اشۋدىڭ جاڭالىعى مەن ٶزگەشەلٸگٸ كٶپ. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ بٸلٸم جٷيەسٸنە ەنگٸزٸلگەن كٸتاپتى كٶرگەن اتا-انالار بۇل وقۋلىق 1-سىنىپ وقۋشىسى ٷشٸن اسا اۋىر دەۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. سەبەبٸ, «ساۋات اشۋدا» بٸر ەرٸپتٸ ٷيرەنۋگە تٶرت-بەس ساباق ارنالادى دا, سول ۋاقىتتا بالانى ٶزدٸگٸنەن ٸزدەنۋگە ٷيرەتەتٸن تٷرلٸ تاپسىرمالار بەرٸلەدٸ. ياعني, بالانى جاتتاندى بٸلٸمگە باعىتتاۋ ەمەس, بٸر دٷنيەنٸ ٷيرەنۋگە ٶزٸنشە تالپىنۋ, ٸزدەنۋ, كەرەكتٸ بٸلٸمدٸ يگەرۋگە ٶزٸ كٷش سالىپ بارىپ قابىلداۋعا باۋليدى. تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ − ساۋات اشۋ تىڭدالىم, جازىلىم, وقىلىم جەنە ايتىلىم سىندى دەڭگەيلەردەن تۇرادى. «ەلٸپپەنٸڭ» كەزٸندە بالالار:
− سەنٸڭ اتىڭ كٸم?
− مەنٸڭ ەسٸمٸم ەدييا.
− سەنٸڭ جاسىڭ نەشەدە?
− مەن جەتٸ جاستامىن, − دەيتٸن قاراپايىم ديالوگتى ٷشٸنشٸ سىنىپقا جەتكەندە قۇرىپ ٷيرەنەتٸن. سەبەبٸ, بۇل كٸتاپ ەرٸپكە بايلانىستى ەڭگٸمە مەتٸندەر بەرٸلەدٸ دە, بالالار ونى تولىق تٷسٸنە الماعاندىقتان, مەتٸندٸ جاتتاپ الادى. ال ساۋات اشۋدا بٸر ەرٸپتٸ ٷيرەنۋ جاڭاعى اتالعان تٶرت دەڭگەي بويىنشا جان-جاقتى قاراستىرىلعان. قاراپايىم ديالوگتى وقۋشىلار تىڭدالىم ارقىلى بٸرٸنشٸ سىنىپتا-اق مەڭگەرۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇل وقۋلىقتىڭ «ەلٸپپەنٸ» الماستىرعانى جٶنٸندە تٷرلٸ پٸكٸرلەر بار. دەسەك تە, مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن ەكٸ جاقتى قاراستىرۋ كەرەك. اتا-انا رەتٸندە بٸرشاما قيىن بولۋى مٷمكٸن. بٸراق مامان رەتٸندە ساۋات اشۋدىڭ ەلدەقايدا تيٸمدٸ دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى بۇل وقۋلىقتىڭ بەتالىسى, الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتى جامان ەمەس.
عاني بەيسەنبايۇلى,
Edtech.kz حالىقارالىق بٸلٸم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
– بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن يدەيانىڭ نەگٸزگٸ اۆتورلارىنىڭ بەرگەنٸ دۇرىس بولار ەدٸ. ولارعا ەلدٸڭ عانا ەمەس, تالاي بٸلٸكتٸ مامانداردىڭ دا قويار سۇراقتارى كٶپ. ەنگٸزٸپ وتىرعان باعدارلامالارىنىڭ مىقتىلىعىنا سەنٸمدٸلٸكتەرٸ كٷشتٸ بولسا, قورىقپاي ەلدٸڭ الدىنا شىققاندارى دۇرىس. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, ولاردىڭ ايتار دەيەكتەرٸ, كەرٸسٸنشە سۇراقتى ودان ەرٸ كٶبەيتۋگە الىپ كەلە مە دەپ قاۋٸپتەنەمٸن. مەسەلەن, «ەلٸپپەمەن» ەمەس, «ساۋات اشۋمەن» قوشتاساتىنىمىز, ول بەر جاعى عانا. ەرينە, سٶزدٸڭ پارقىن تٷسٸنەتٸن ادام ٷشٸن مۇنىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن بٸلەمٸن. كەزٸندە ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸ «بۇت» دەپ قىسقارتىپ مينيسترلٸكتٸڭ ەلدٸ بٸر شۋلاتقانى ەستەن كەتپەسە كەرەك. اتاۋدا تۇرعان نە بار دەيسٸز, ول ەشتەڭە ەمەس. مەنٸ شوشىتاتىنى, سۋ جاڭا باعدارلامانىڭ قاراپايىم ەلگە بەيمەلٸم تۇستارى. ٶرٸمتالداي قازاق بالاسىنىڭ بٸلٸمٸن اعىلشىن مەن ورىس تٸلدەرٸ ارقىلى ٶسٸرەمٸز دەۋ پەداگوگيكا عىلىمىندا بولماعان قۇبىلىس. بالانىڭ جان-جاقتى دامۋىنا تٸكەلەي ىقپال بەرەتٸن وقۋشىنىڭ ەڭ سٷيٸكتٸ ەڭبەك پەن سۋرەت پەندەرٸن بٸرٸكتٸرٸپ, «كٶركەم ەڭبەك» ەتۋ سەبەبٸ تاعى دا ويلاندىرادى. «ەلٸپپە» اتاۋىن اۋىستىرىپ, ونى بٸرٸكتٸرۋمەن شەكتەلگەن بولسا, بٸرسەرٸ, ەلدٸ كٶكەيٸن مازالاعان وسىنداي ساۋالدار ٶتە كٶپ.
ۇلجالعاس اعىباەۆا,
ۇستاز:
− «ساۋات اشۋ» دەگەن ۇعىم سوناۋ حٸح عاسىردا حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەرٸپ تانىمايتىن, بالالار بالاباقشا تٷگٸلٸ مەكتەپكە بارماعان زاماتتا قولدانىلدى جەنە سول كەزەڭنٸڭ سيپاتىنا مەن-ماعىناسى جاعىنان تولىق ساي. ىبىراي التىنساريننٸڭ حالىق ساۋاتىن اشىپ, بالالاردىڭ بٸلٸم الۋ جولىندا كٷرەسكەن تۇسى دا سول زامان. ال بٷگٸندە ەر قازاقتىڭ بالاسى بالاباقشادان ساۋاتىن اشىپ كەلٸپ جاتقان تۇستا مۇنداي ۇعىمدى وقۋلىق رەتٸندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگٸزۋ قانشالىقتى دۇرىس? «ەلٸپپەنٸڭ» تاريحى تىم تەرەڭدە. «ەلٸپپە» قولدانىسقا ەنگٸزٸلگەن كەزەڭنەن باستاپ, وسى كٸتاپپەن ەرٸپ تانىعان وقۋشىلاردان قانشاما قازاق زييالىسى شىقتى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ مۇراسى دەپ باعالاپ كەلگەن قادٸرلٸ كٸتاپتىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋ ارقىلى نە ۇتامىز? بەلكٸم, وسى جوباعا جاۋاپتى تۇلعالار مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن وقۋلىق مازمۇنىنىڭ ٶزگەشەلٸگٸمەن تٷسٸندٸرەر. دەسەك تە, ەگەمەندٸگٸن العان ۋاقىتتان بەرٸ ساۋاتتى ەرٸ ساپالى بٸلٸم الۋىنا مەيلٸنشە جاعداي جاسالىپ كەلە جاتقان مەملەكەت جاستارىنىڭ «ساۋاتىن اشۋ» قاجەت ەمەس. ەر قازاق بالاسى «ەلٸپپەمەن-اق» ەرٸپ تانىپ, بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋگە قاۋقارلى.
باعدات باتىقۇلى,
«بالابەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:
− بٸر ەسەپتەن, ەڭ العاشقى وقۋلىقتىڭ جٷيەگە كەلتٸرٸلٸپ جاتقانىنا قۋانۋعا دا بولار ەدٸ. سەبەبٸ, سوڭعى جىلدارى ەر باسپا ٶزٸنشە «ەلٸپپە» شىعارىپ جٷردٸ. ۇستازدار قاۋىمى «اتامۇرانىڭ» وقۋلىعىن دۇرىس قابىلدايدى. ال «ساۋات اشۋ» وقۋلىعى سول باسپادان شىعىپ وتىر. ساپاسى دا جاقسى, جەڭٸل, ۇعىنىقتى دەگەن پٸكٸرلەردٸ ەستٸدٸم. بۇعان قۋانۋعا بولادى. دەگەنمەن مينيسترلٸكتٸڭ وقۋلىقتىڭ اتاۋىن بىلايشا ٶزگەرتكەنٸ كٶڭٸلگە كٸربٸڭ ۇيالاتادى. ٶيتكەنٸ «ەلٸپپە» قازاقى تٷسٸنٸكتە قاستەرلٸ اتاۋعا اينالىپ كەتتٸ. «ەلٸپپەگە» ارنالىپ تالاي ەن-جىر, تاقپاق جازىلدى. وسىنىڭ بەرٸ بٸر سەتتە كەرەكسٸز بولىپ قالعانى ما? قىنجىلاسىڭ, ەرينە! «ەلٸپپەمەن قوشتاسۋ» دەگەن ەدەمٸ دەستٷرٸمٸز بار ەدٸ. بٸز قازٸر جاڭارۋ دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. سوندىقتان ەر سالاعا, سونىڭ ٸشٸنٸدە اعارتۋ سالاسىنا دا رەفورما قاجەت. دەگەنمەن «دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندٸ ۇمىتۋعا بولماس. رەفورمانىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان باس تارتۋعا بولمايدى. ال «ەلٸپپە» دەگەن اتاۋدىڭ ٶزٸ مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە – ۇلتتىق قۇندىلىق. قالاي دەگەندە, بۇل اسىعىستاۋ, شالاعايلاۋ شەشٸم دەپ ويلايمىن.
سٶز سوڭى.
مينيستر و باستا «1988 جىلدان باستاپ, ەىدۇ ەلدەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ مەكتەپتەردە جاڭارتىلعان بٸلٸم بەرۋگە كٶشە باستادى. بۇل ٷدەرٸس 90-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي اياقتالدى. 1997 جىلى جوعارىدا ايتىلعان ەلدەر جاڭارتىلعان مازمۇندى ٶلشەۋدٸڭ بٸرىڭعاي ستاندارتى تۋرالى شەشٸم قابىلدادى, ول – PISA دەپ اتالادى. وسىلايشا, قازاقستان اتالمىش ستاندارتپەن 2009, 2012 جەنە 2015 جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ كەيبٸر مەكتەپتەردە بٸلٸم ساپاسىن انىقتاۋعا كٸرٸسكەن بولاتىن. ال بيىلعى جىلى قازاقستاندا 1 قىركٷيەكتەن باستاپ, بارلىق مەكتەپتەردە 1-سىنىپتان وسى ستاندارت جٷيەسٸ ەنگٸزٸلە باستايدى. وعان تولىق كٶشۋگە تٶرت جىل جوبالانىپ وتىر» دەگەن بولاتىن. جاڭارتىلعان جٷيەگە «ەلٸپپە» وقۋلىعى ەنبەي قالعان سىڭايلى. مىڭ عاسىر بويى بالالارعا بٸلٸم بەرۋگە ازىق بولعان «ەلٸپپەدەن» نەگە جەرٸنگەنٸمٸزدٸ ۇقپادىق. «ەلٸپپەمەن» دە جاڭا ستاندارتتى ەنگٸزۋگە بولار ەدٸ. عاسىردا, ياعني بٸلٸم عاسىرىندا ادامزات بالاسى تەك بٸلٸممەن عانا بيٸكتەردٸ باعىندىرا الادى. سول بيٸكتە احاڭنىڭ, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ «ەلٸپپەسٸ» دە قاتار تۇرۋى زاڭدىلىق ەدٸ عوي...
گٷل بەكزات,
اسىل تۇمار
“ايقىن” گازەتٸ
