Sóz basy.
Jańa oqý jylynan bastap 1-synyp oqýshylary jańartylǵan baǵdarlama boiynsha bilim alýǵa kóshti. Bul baǵdarlama negizinde bes kúndik oqý aptasy da bar. Iaǵni, biyldan bastap birinshi synyptar bes kún ǵana bilim alady. Jańa baǵdarlamanyń taǵy bir jańalyǵy – biyl mektep tabaldyryǵyn attaǵan búldirshinder oqý jylyn «Álippemen» emes, «Saýat ashýmen» bastady. Uzaq jyldar boiy balalardy oqý men jazýǵa úiretken «Álippe» nege qoldanystan shyǵyp qaldy?
Sózimizdiń álqissasyn «Álippeniń» tarihynan bastasaq. Jalpy «Álippe» sóziniń qaidan shyqqanyn, onyń túbiri ne ekenin kópshilik bile bermeidi. O basta arab alfavitiniń birinshi árpi «alib» pen sodan keiingi árpi «bi»-den quralǵan. Ekeýiniń qosyndysynan álippe sózi paida bolady. Bul sóz tilimizge arab jazýy arqyly erterek endi. Keiinirek 1929 jyly latyn, al 1940 jyldan baspa, kirill alfavitine kóshti.
Qazaq álippesi men qazaq tili oqýlyǵynyń atasy – Ahmet Baitursynuly. Ol qazaq álippesin jazýdy 1910 jyly qolǵa alǵan eken. «Álippemen» birge qazaq grafikasyn da jasaýǵa kirisken. Onyń negizinde qazaqtyń mádeni dúnietanymynda bar kóp ǵasyrlyq dástúrli, ózge túrki halyqtaryna ortaq, týystyq sipaty bar arab tańbalaryn alǵan eken. Sol tańbalardy Alash qairatkeri qazaq fonetikasyna ikemdegen. Sóitip, 24 tańbadan turatyn qazaq jazýyn qalyptastyrady. Muny keiinirek «Baitursynov jazýy» dep te ataǵan. Qazaqtyń ulttyq grafikasynyń atasy deýimiz sondyqtan. Ǵalym qazaq grafikasyn túzgen soń, osy jazýdy úiretetin álippeni jazyp shyǵady. Sol kezden bastap árbir ziialy azamat halyqqa qara tanytyp, saýat ashý úshin álippe jazýdan bastaýdy maqsat etti. Baitursynulynyń álippesi «Oqý quraly» degen atpen 1912-1925 jyldar aralyǵynda 7 ret basylyp shyqqan eken. Al 1926 jyly «Álipbidiń» jańa túri jazyldy.
Alǵashqy «Álippe» 1912 jyly Orynborda basylyp shyǵady. Avtor «Balalar, bul jol basy danalyqqa» dep bastalatyn «Tartý» óleńin oqýlyqtyń betashary retinde paidalanady. Kitaptyń árip úiretetin birinshi betiniń ústińgi jaǵynda Quran sózi jazylyp qoiylǵan eken. Onda: «Bissmillahi-rahmani-rahim» degen jazý bar. Oqýlyqta qazaq áripteri tóte jazý retimen berilip otyrǵan. Árbir áriptiń tómengi jaǵyna qysqa ári nusqa mátinder toptastyrylǵan.
Bul oqýlyqtan soń, 1926 jyly álippe qaita basylyp shyqty. Bul burynǵy álippeniń jalǵasy dep ataýymyzǵa da negiz bar. Kitap 14 jyldan soń qaita óńdelip, Qyzylorda baspasynan jaryq kóredi. Ǵalymdar 1926-1928 jyly shyqqan oqýlyqtardyń arasynda esh aiyrma joq ekenin aitady. 1926 jylǵy nusqada ár taqyrypqa kerekti sýretter qosa berilip otyrǵan. Uiymdastyrýshylar sýretterdiń sabaq oqytýda balanyń uǵymyna tez qonymdy bolatynyn negizge alǵan eken.
Bul – qazaq álippesiniń tarihy. Qazaqqa bir ǵasyrǵa jýyq azyq bolǵan álippe biyldan bastap saýat ashý pánine ózgerdi. Mektep tabaldyryǵyn attaǵan 380 myńǵa jýyq oqýshy alǵashqy oqý bilim paraǵyn «Álippemen» emes, «Saýat ashýmen» bastady. Qazaq balasy talai zamandar boiy jinaǵan biliminiń asyl qazynasyna alǵash jol ashatyn oqý quraly dep erekshe qadirlegen «Álippfeniń» sońǵy paraǵy jabyldy. Ministrliktegiler «Saýat ashý» pániniń «Álippeden» aiyrmasy joq ekenin, ekeýiniń de oqý men jazýǵa úiretetinin aitady. Alaida 1912 jyly Ahmet Baitursynuly qurastyrǵan tuńǵysh «Álippe» oqýlyǵynyń bir ǵasyrdan astam ýaqyttan soń ataýynyń «Saýat ashý» bop ózgergeniniń sebebin túsine almai álekpiz. Ministrlik jańartylǵan baǵdarlamany syltaý etip, qazaqty baiyrǵy qundylyǵynan aiyrǵysy kele me? Bizdi alańdatatyny da osy. Bir ǵasyrlyq tarihy bar qundy oqýlyq ataýynan nege jerindik? «Álippe» ataýynyń ózi júrekke jyly, kóńilge qonymdy edi ǵoi. Jyl saiyn 1-synyp oqýshylary «Álippemen» qoshtasý ótkizetin. Sonda biyldan bastap oqýshylar «Saýat ashýmen» qoshtasý jasamaq pa? Kóńilde saýal kóp. Buǵan ózgeler ne deidi?
Gúlzina ÁBENQYZY,
joǵary sanattaǵy bastaýysh synyp muǵalimi, QR Bilim berý isiniń úzdigi:
− Búginge deiin bilim ordalarynyń tabaldyryǵyn attaǵan kez kelgen oqýshynyń alǵashqy tanyǵany «Álippe» boldy. Sol sebepti de «Álippeniń» ár adamǵa ystyq kórinetini jasyryn emes. Desek te, jańartylǵan oqý baǵdarlamasyna, jańa mazmunǵa sáikes «Saýat ashý» «Álippeni» almastyryp otyr. Buǵan deiin saýat ashýdy pán esebinde júrgizip kelsek, biyldan bastap oqýlyq ataýy retinde engizildi. Búginde balalardyń mektepke daiarlyǵy túrli deńgeide. Ártúrli mektepke daiyndaý ortalyqtary men jeke daiarlaityn oqytýshylardyń (repititor) qaptap ketýi belgili deńgeide bilim júiesine óz kedergisin keltirýde. Bilim oshaǵyna qyzý daiyndyqpen kelgen bala úshin álippe tym jeńil. Jalpy «Álippeni» qolyna ustaǵan kez kelgen bala ondaǵy mátindi oqyp, taqpaǵyn jattaýǵa esh qinalmaidy. Sebebi, «Álippede» barlyq sóz, sóilem býyn-býynǵa bólinip beriledi. Onyń ústine, bul oqýlyq jattandy oqýǵa úiretedi.
Saýat ashýdyń jańalyǵy men ózgesheligi kóp. Jańa oqý jylynan bastap bilim júiesine engizilgen kitapty kórgen ata-analar bul oqýlyq 1-synyp oqýshysy úshin asa aýyr deýi ábden múmkin. Sebebi, «Saýat ashýda» bir áripti úirenýge tórt-bes sabaq arnalady da, sol ýaqytta balany ózdiginen izdenýge úiretetin túrli tapsyrmalar beriledi. Iaǵni, balany jattandy bilimge baǵyttaý emes, bir dúnieni úirenýge ózinshe talpyný, izdený, kerekti bilimdi igerýge ózi kúsh salyp baryp qabyldaýǵa baýlidy. Taǵy bir ereksheligi − saýat ashý tyńdalym, jazylym, oqylym jáne aitylym syndy deńgeilerden turady. «Álippeniń» kezinde balalar:
− Seniń atyń kim?
− Meniń esimim Ádiia.
− Seniń jasyń neshede?
− Men jeti jastamyn, − deitin qarapaiym dialogty úshinshi synypqa jetkende quryp úirenetin. Sebebi, bul kitap áripke bailanysty áńgime mátinder beriledi de, balalar ony tolyq túsine almaǵandyqtan, mátindi jattap alady. Al saýat ashýda bir áripti úirený jańaǵy atalǵan tórt deńgei boiynsha jan-jaqty qarastyrylǵan. Qarapaiym dialogty oqýshylar tyńdalym arqyly birinshi synypta-aq meńgerýine múmkindik beredi.
Bul oqýlyqtyń «Álippeni» almastyrǵany jóninde túrli pikirler bar. Desek te, máseleniń mán-jaiyn eki jaqty qarastyrý kerek. Ata-ana retinde birshama qiyn bolýy múmkin. Biraq maman retinde saýat ashýdyń áldeqaida tiimdi dep aitýǵa bolady. Jalpy bul oqýlyqtyń betalysy, aldyna qoiyp otyrǵan maqsaty jaman emes.
Ǵani BEISENBAIULY,
Edtech.kz halyqaralyq bilim ortalyǵynyń direktory:
– Bul suraqtyń jaýabyn ideianyń negizgi avtorlarynyń bergeni durys bolar edi. Olarǵa eldiń ǵana emes, talai bilikti mamandardyń da qoiar suraqtary kóp. Engizip otyrǵan baǵdarlamalarynyń myqtylyǵyna senimdilikteri kúshti bolsa, qoryqpai eldiń aldyna shyqqandary durys. Eń ókinishtisi, olardyń aitar dáiekteri, kerisinshe suraqty odan ári kóbeitýge alyp kele me dep qaýiptenemin. Máselen, «Álippemen» emes, «Saýat ashýmen» qoshtasatynymyz, ol ber jaǵy ǵana. Árine, sózdiń parqyn túsinetin adam úshin munyń ózi jetkilikti ekenin bilemin. Kezinde Ulttyq biryńǵai testileýdi «BUT» dep qysqartyp ministrliktiń eldi bir shýlatqany esten ketpese kerek. Ataýda turǵan ne bar deisiz, ol eshteńe emes. Meni shoshytatyny, sý jańa baǵdarlamanyń qarapaiym elge beimálim tustary. Órimtaldai qazaq balasynyń bilimin aǵylshyn men orys tilderi arqyly ósiremiz deý pedagogika ǵylymynda bolmaǵan qubylys. Balanyń jan-jaqty damýyna tikelei yqpal beretin oqýshynyń eń súiikti eńbek pen sýret pánderin biriktirip, «Kórkem eńbek» etý sebebi taǵy da oilandyrady. «Álippe» ataýyn aýystyryp, ony biriktirýmen shektelgen bolsa, birsári, eldi kókeiin mazalaǵan osyndai saýaldar óte kóp.
Uljalǵas AǴYBAEVA,
ustaz:
− «Saýat ashý» degen uǵym sonaý HIH ǵasyrda halyqtyń basym bóligi árip tanymaityn, balalar balabaqsha túgili mektepke barmaǵan zamatta qoldanyldy jáne sol kezeńniń sipatyna mán-maǵynasy jaǵynan tolyq sai. Ybyrai Altynsarinniń halyq saýatyn ashyp, balalardyń bilim alý jolynda kúresken tusy da sol zaman. Al búginde ár qazaqtyń balasy balabaqshadan saýatyn ashyp kelip jatqan tusta mundai uǵymdy oqýlyq retinde mektep baǵdarlamasyna engizý qanshalyqty durys? «Álippeniń» tarihy tym tereńde. «Álippe» qoldanysqa engizilgen kezeńnen bastap, osy kitappen árip tanyǵan oqýshylardan qanshama qazaq ziialysy shyqty. Ahmet Baitursynovtyń murasy dep baǵalap kelgen qadirli kitaptyń ataýyn aýystyrý arqyly ne utamyz? Bálkim, osy jobaǵa jaýapty tulǵalar máseleniń mán-jaiyn oqýlyq mazmunynyń ózgesheligimen túsindirer. Desek te, egemendigin alǵan ýaqyttan beri saýatty ári sapaly bilim alýyna meilinshe jaǵdai jasalyp kele jatqan memleket jastarynyń «saýatyn ashý» qajet emes. Ár qazaq balasy «Álippemen-aq» árip tanyp, bilimin jetildirýge qaýqarly.
Baǵdat BATYQULY,
«Balabek» jýrnalynyń bas redaktory:
− Bir esepten, eń alǵashqy oqýlyqtyń júiege keltirilip jatqanyna qýanýǵa da bolar edi. Sebebi, sońǵy jyldary ár baspa ózinshe «Álippe» shyǵaryp júrdi. Ustazdar qaýymy «Atamuranyń» oqýlyǵyn durys qabyldaidy. Al «Saýat ashý» oqýlyǵy sol baspadan shyǵyp otyr. Sapasy da jaqsy, jeńil, uǵynyqty degen pikirlerdi estidim. Buǵan qýanýǵa bolady. Degenmen ministrliktiń oqýlyqtyń ataýyn bylaisha ózgertkeni kóńilge kirbiń uialatady. Óitkeni «Álippe» qazaqy túsinikte qasterli ataýǵa ainalyp ketti. «Álippege» arnalyp talai án-jyr, taqpaq jazyldy. Osynyń bári bir sátte kereksiz bolyp qalǵany ma? Qynjylasyń, árine! «Álippemen qoshtasý» degen ádemi dástúrimiz bar edi. Biz qazir jańarý dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Sondyqtan ár salaǵa, sonyń ishinide aǵartý salasyna da reforma qajet. Degenmen «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degendi umytýǵa bolmas. Reformanyń jóni osy eken dep, ulttyq qundylyqtardan bas tartýǵa bolmaidy. Al «Álippe» degen ataýdyń ózi meniń túsinigimde – ulttyq qundylyq. Qalai degende, bul asyǵystaý, shalaǵailaý sheshim dep oilaimyn.
Sóz sońy.
Ministr o basta «1988 jyldan bastap, EYDU elderi birinen soń biri mektepterde jańartylǵan bilim berýge kóshe bastady. Bul úderis 90-jyldardyń ortasyna qarai aiaqtaldy. 1997 jyly joǵaryda aitylǵan elder jańartylǵan mazmundy ólsheýdiń biryńǵai standarty týraly sheshim qabyldady, ol – PISA dep atalady. Osylaisha, Qazaqstan atalmysh standartpen 2009, 2012 jáne 2015 jyldary elimizdegi keibir mektepterde bilim sapasyn anyqtaýǵa kirisken bolatyn. Al biylǵy jyly Qazaqstanda 1 qyrkúiekten bastap, barlyq mektepterde 1-synyptan osy standart júiesi engizile bastaidy. Oǵan tolyq kóshýge tórt jyl jobalanyp otyr» degen bolatyn. Jańartylǵan júiege «Álippe» oqýlyǵy enbei qalǵan syńaily. Myń ǵasyr boiy balalarǵa bilim berýge azyq bolǵan «Álippeden» nege jeringenimizdi uqpadyq. «Álippemen» de jańa standartty engizýge bolar edi. Ǵasyrda, iaǵni bilim ǵasyrynda adamzat balasy tek bilimmen ǵana biikterdi baǵyndyra alady. Sol biikte Ahańnyń, Ahmet Baitursynulynyń «Álippesi» de qatar turýy zańdylyq edi ǵoi...
Gúl BEKZAT,
Asyl TUMAR
“Aiqyn” gazeti
