جۋىردا عانا ەدٸ. تاڭ اتپاي جاتىپ, تەلەفون شىرىلدادى. اسا تانىس داۋىس. اسىقپاي-ٷسٸكپەي, ەر سٶزٸن شەكەڭە شەگەدەي قاداپ, قازىمىرلانا سٶيلەدٸ. “بٸزدٸڭ پەن-كلۋبتىڭ كەزەكتٸ جيىنى مامىردىڭ اياعىندا اقتٶبەدە ٶتەدٸ. شەتەلدەردەن دە مەيماندار كەلەدٸ. سٶيلەگەنٸڭٸزدٸ قالايمىز. تاريحىمىز بەن ەدەبيەتٸمٸز جايىندا قانشا ايتام, قالاي ايتام دەسەڭٸز دە ەركٸڭٸز. شەكتەۋ جوق”. ايتىپ تۇرعانى قۇلاققا مايداي جاعىپ بارادى. قازٸرگٸ دەموكراتييا دەۋٸرٸندە دە مۇندايدى كٷندە ەستي قويمايسىز. بوستاندىق پەن ەركٸندٸكتٸڭ ازدىعى ارىتسا, كٶپتٸگٸ كٷپتٸ قىلاتىنداي. ەلگٸدەن بەرٸ ەلدەنەشە كٷندەر ٶتسە دە, مۇنداي ۇلان-اسىر تاقىرىپتى نەدەن باستاپ, قايدان قايتارىمدى بٸلمەي, ەلٸ ساباما تٷسە الماي, الابۇرتىپ جٷرگەم.
تىم بولماسا, اقتٶبەگە دەيٸن ەۋەدە بەرٸبٸر قول-اياعىڭ جٸپسٸز بايلانىپ, ەرٸكسٸز تۇتقىن بولاتىن ەكٸ جارىم ساعاتتا الداعى مەجٸلٸستە نە ايتىپ, نە قوياتىنىمدى ساراپقا سالىپ الامىن عوي دەپ ەسەپتەگەنمٸن. كٶزدٸ تارس جۇمىپ الىپ, ەمٸن-ەركٸن ويعا باتقىم كەلگەن-دٸ. ودان تٷك شىقپادى. مارسقا بارىپ قونعان العاشقى اپپارات, امەريكانىڭ تۇعىرلىعىن تۋلاتقان تورنادو, ەۋروپاداعى سۋ تاسقىنى, ازيياداعى جەرسٸلكٸنٸستەر, افريكاداعى قاقتىعىستار, تاعى باسقا, تاعى سونداي الىپقاشپا اقپارات جاڭالىقتارى شىنجىردان بوساعان ارلاندارداي اينالا انتالاپ تۇرىپ الدى. قايدا دا بولسا, ەدەبيەتتٸ ويلاپ, باستارىن اۋىرتۋعا مۇرشالارى بولماي, مۇرىندارىنان شانشىلىپ جاتقان جۇرت كٸلەڭ. كٷدەرٸمدٸ ٷزٸپ, كٶزٸمدٸ اشتىم. ەرٸكسٸز يلليۋميناتورعا ەڭكەيدٸم. قالتاڭداعان قاناتتىڭ استىنان ەلدەنە بوزاراندادى. تاني كەتتٸم. احمەت بايتۇرسىنوۆ تۋعان اققۇم مەن اقكٶل. تولى كەسەدەگٸ قىمىزداي كٶلكٸپ جاتاتىن مٶلتەك كٶل بيىل بالىعى قىرىلىپ, بەتٸنە قالقىپ شىعىپ, كٶجە قۇيعان تەگەشتەي قويمالجىڭ تارتىپتى. ونىڭ سىرى نەدە? بيولوگييالىق ٸندەت پە, ەلدە تەحنوگەندٸك زارداپ پا? بٸر اللادان باسقاعا بەيماعلۇم. ول كٶزدەن تاسالانا بەرە, كٶك سەلدٸر مۇنار اراسىنان جىلانداي يرەلەڭدەپ ٶلكەيەك كٶرٸندٸ. ەبٸلقايىر سوندا مەرت تاپقان. كٶپ ۇزاماي كٷنباتىسىنان ماڭتٶبە ماڭقيدى. پەتەربور ەلشٸسٸ تەۆكەلەۆ سول اراعا كەلٸپ ات باسىن ٸرٸككەن. بۇل قۇلا دٷزدە وعان دەيٸن دە تالاي تايپانىڭ تارلاندارى تاعىداي جورتقان. تايبۇعا, قۇنان, سٷمەن, ەلبٶرٸ, باسمان, قالقۇتان – شىڭعىس حانمەن ۇستاسقان شىن جاۋجٷرەكتەردٸڭ بەرٸ وسى قيىرلارعا جەتٸپ بوي تاسالاعان. موڭعولداردى باتىستى شابۋىلداۋعا دەندەتكەن ەڭ العاشقى ىرعىز شايقاسى دا وسى بٸر قۇلازىپ جاتقان قۋاڭ كەڭٸستٸكتە ٶتكەن. اڭ قۋىپ جٷرگەن حورەزم شاحزاداسى جەلەلەتدين جاۋ قۋالاپ جٷرگەن جوشى وعلانمەن وسى ارادا ۇستاسقان. التىن وردادان باق تايارداعى ايقاي-سٷرەڭدەردٸڭ اق قاپتالدارى باراق, قۇيىرشىق, توقتامىس, ەدٸگەلەر مەن اقساق تەمٸر ەۋلەتٸن تۇراننان قۋىپ, ٷندٸ اسىرعان مۇحانبەت جەنە ماحمۇت شايبانيلار وسى جازيرالاردى اياماي شيىرلاپ, ايانباي ايقاس سالعان. ونداي الامانشىلىقتا ٶتكەن سۇراپىل دەۋرەندٸ شىن اينالا قورشاپ جاتقان موڭعول, سارتاۋىل, قىزىلباس, ساكلاپتار قازاقشىلىق قۇرۋ دەپ اتاعان. بٷكٸل اتىراپ, سٶيتٸپ, دەشتٸ قىپشاقتان بٸرتٸندەپ قازاق دالاسىنا اينالا باستاعان.
بٸر كەزدە جامان قالا اتانعان ورسكٸنٸڭ تەڭٸرەگٸندە نوعاي ورداسىنىڭ شىعىس بٶلٸگٸن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان كەيقۋات شەيح-ماماي جاتقان كٶرٸنەدٸ. ول زامانىندا شىڭعىس ەۋلەتٸنەن ٷش وعىلاندى – اقنازار, احمەتكەرەي, مۇرتازانى ٶز ورداسىندا تەربيەلەپ ەسٸرٸپ, قازاق, باشقۇرت, ٸبٸر-سٸبٸر تاعىنا ٶز قولىنان اپارىپ وتىرعىزىپتى. ەرقايسىسى بٸر-بٸر تاق يەمدەنگەن بۇرىنعى ۇيالاستار ٶلە-ٶلگەندەرٸنشە بٸر-بٸرٸنٸڭ سوڭىنا تٷسٸپ, ٶشتەسٸپ ٶتٸپتٸ. شىعىسقا ٶڭمەندەي ۇمتىلىپ, قازان, استراحان سىندى بۇرىنعى التىن وردا وردابازارلارىن جايىنداي جايپاپ كەلە جاتقان ورىس شونجارلارىنان ٸرگەسٸن اۋلاق سالماق بولىپ, سارايشىقتاعى ورىس بي دە وسى يەن شالعايعا قاراي شالقايىپتى. ال ونىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى, پاتشا گەنەرالى ۆاسيليي الەكسەەۆيچ ۋرۋسوۆ ارادا عاسىرلار سالىپ, بٸر كەزدەگٸ بابالارى ەدٸگە مەن ورىستىڭ سوڭدارىنا ەرٸپ, سويىلدارىن سوققان سورمانداي باشقۇرتتاردى ور مەن ساقمار ٶزەندەرٸنٸڭ بويلارىندا قان جوسا قىلىپ قىرىپ سالدى...
قىسقاسى, وسى جيىنعا كەلە جاتىپ, ۇشاق تەرەزەسٸنە ٷڭٸلگەن سايىن كٶزٸم شايداي اشىلا تٷستٸ. قاي-قايداعى ويعا ورالدى. سٶيتسە, اقتٶبە ايماعى ەجەلگٸ دەشتٸ قىپشاقتىڭ ناعىز ساياسي كٸندٸگٸ ەكەن. ونىڭ جوعارىدا سٶز بولعان ەڭ ەجەلگٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ وردا تٸككەن ورىندارىنىڭ – استانا, بايتاق, قوس-جايىق, سارايشىقتىڭ – قيراندىلارى كٷنباتىس بەتتەگٸ ەلەك, قوبدا, جايىق بويىنداعى جازىقتاردا ەلٸگە دەيٸن توز-توز شاشىلىپ جاتىر. ولارمەن ٸرگەلەس ورنالاسقان ورال, ورسك, ورىنبور, ترويتسك قالالارى – پاتشا تۇسىنداعى كازاقستاننىڭ بۇيدا ۇستاعان ەكٸمشٸلٸك ورتالىقتارى. ۇزاق ۋاقىت قولىمىزدان شىعىپ كەتٸپ, كٶزٸمٸزدەن بۇل-بۇل ۇشقان ۇلتتىق مەملەكەتتٸگٸمٸز دە العاش رەت ٶتكەن عاسىر باسىندا ۇلتتىق اۆتونومييا بولىپ وسى ٶلكەدە, ورىنبور قالاسىندا جارييالانىپ, قايتا تٸرٸلە باستاعان-دى. ەۋروپا مەن ازييانىڭ, اڭشى-مالشى قاۋىمدارى, تٷرٸك-موڭعول, ۋگرو-فين, ٷندٸ-ەۋروپا تايپالارى اركتيكامەن شەكتەس جاتقان وسى بويلىقتاردا جامىراي تابىسىپ, ەلدەنەشە ۇلتتىق-مەدەني, ساياسي-اۋماقتىق بٸرلەستٸكتەر تٷزگەن. ەجەلگٸ سكيفتەر مەن سارماتتار وسى اتىراپتاردا سايرانداعان. وسى جازيرالاردا حۋندار عۇندارعا اينالعان. اتاقتى اتيللا دا ەۋروپاعا وسى تۇستان اتتانعان. بۇل ارانىڭ توپىراعىن ەلدەنەشە جۇرتتار مەن ۇرپاقتاردىڭ تٶگٸلگەن قانى مەن تەرٸ اياماي سۋارعان. ەلەمدٸك ارحەولوگيياعا التىن سىباعا بولىپ قوسىلعان ەڭ تەرٸسكەي ەجەلگٸ قالا اركايىمنىڭ, ەڭ العاشكى دوڭعالاكتى كٷيمەنٸڭ بٸرەۋٸ مەن ەڭ سوڭعى مامونتتاردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ جۇرناقتارىنىڭ كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ تەرٸسكەي باتىس شەبٸ سانالاتىن وسى اتىراپتان تابىلۋى تٸپتٸ دە تەگٸن ەمەس. ەلٸمساقتان بەرمەن قاراي جالعاسىپ كەلە جاتقان پلانەتا تاريحىنىڭ ەڭ ەجەلگٸ قاباتتارى بۇل تٶڭٸرەكتە ەلٸ كٷنگە تىڭ جاتۋى ەبدەن مٷمكٸن. ادامزات تاريحىنىڭ ەڭ ٶزەكتٸ ٷدەرٸستەرٸ بۇل ماڭايدى اينالىپ ٶتە الماعان. بۇل ٶڭٸردٸڭ ازىناعان جەلٸ دە ەلٸ كٷنگە ەكٸ يٸنٸنەن دەم الىپ, بۇرق-سارق قايناپ جاتقان بەيمازا تاريحتىڭ ارعى-بەرگٸسٸنەن سىر شەرتٸپ, كٷنٸ-تٷنٸ گٶي-گٶيلەپ تۇرعانداي.
بۇل جازيرالاردىڭ جادىندا تالاي ايتىلماعان سىر, اشىلماعان قۇپييا جاتىر. ولاردىڭ تٶستەرٸڭدە تەك ايتىس-تارتىس, الىس-جۇلىستار عانا ٶتكەن جوق, “ٷركەر”, “ەلەڭ-الاڭ” روماندارىن جازىپ جٷرگەندە مەن دە تالاي رەت ات باسىن وسىندا بۇرعانمىن. كەيٸپكەرلەرٸم جٷرگەن جەرلەردٸ ارالاپ, قابٸرلەرٸنە سوعىپ, تەۋ ەتكەنمٸن. اتتارىن دا اتاتپاي, بٸرجولاتا ۇمىت بولا جازداعان باعزى بابالارىنىڭ جاي-جاپسارلارىن بارىنشا ساقتىق, سىپايىلىق ساقتاپ, سۋىرتپاقتاپ سۇراعانىمدا تالاي ۇرپاقتار ماعان سەنبەي, سەزٸكتەنە قاراعان. جولىقپاۋعا تىرىسىپ, ٷيلەرٸنەن قاشىپ كەتكەندەردٸڭ سوندارىنان قۋىپ بارىپ, سٶيلەسكەن كەزدەرٸمٸز دە از ەمەس. العادا بەستاماقتا جاتقان ەسەت باتىردىڭ باسىن قارايتپاق بولعان بٸر توپ اقساقالداردىڭ تٶبەلەرٸنە ەڭگٸرتاياق ويناتىپ جاتقان بەيباستىقتىڭ ٷستٸنەن شىققانمىن. بٸراق, تاريح تا قىزدارداي قىرىق شىراقتى عوي. قانشا تٶمپەش كٶرسە دە ەبٸن تاۋىپ, ەربٸر جاڭا ۇرپاقپەن بٸرگە قايتا تٸرٸلٸپ, جاڭعىرىپ جاتادى عوي. سول جولعى ساپاردا مەن سايرام تٷبٸندە قازاق حاندىعىنىڭ جىلما-جىلعى جاز باسى مەن كٷز باسىندا ەكٸ رەت قۇرىلتاي ٶتكٸزەتٸن مەرتٶبەسٸنٸڭ مال قورالارىن سالۋعا كەرەك ساز الاتىن, جوڭعار تويتاراتىن جورىقتى باستايتىن شەشٸم قابىلدانعان ورداباسىنىڭ تەمٸرجولعا تٶسەيتٸن قايىر الاتىن كارەرگە اينالىپ, كٶزاپارا قۇرىپ بارا جاتقانىن كٶرٸپ, العاش دابىل قاققانداردىڭ بٸرٸ ەدٸم. قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر ەكەۋٸ دە ۇلتتىق تاريحي قورىققا اينالدى. ول ساپاردا قاراتاۋدىڭ تٷسكەيٸ مەن تەرٸسكەيٸن, سىر, تورعاي, ىرعىز, ەلەك, قوبدا بويلارىن ارالاپ, قازاق تاريحىنا تٸكەلەي بايلانىستى قازان, ۋفا, ورىنبور, ورسك قالالارىن بارىپ كٶرگەنمٸن. قالىڭ جۇرتتىڭ ورتاسىندا جٷرسە دە, تٸل مەن جاقتان ايىرىلىپ, قارالاي مەڭٸرەۋلەنٸپ بارا جاتقان تالاي كەرٸقۇلاقتىڭ ٶزگە تٷگٸلٸ ٶزٸنەن جاسىرىپ كەلگەن تىقپا سىرلارىن تىڭداعانمىن. ورسكٸگە بارعانىمدا مەنٸڭ شىعارمالارىمنىڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸ ەبٸلقايىر, ابىلاي, ەبٸلمەمبەت, باراق, نۇرالى, ەرالى, ايشۋاق, بٶكەنباي, ەسەت, جەنٸبەك, ەجٸباي, ارال, باقتىباي, بايمۇرات, بايقارا, جەدٸك, سەركە, تەۆكەلەۆ, كيريلوۆ, تاتيششەۆ, ۋرۋسوۆ, نەپليۋەۆتەردٸڭ قالدىرعان ٸزدەرٸنٸڭ ەلٸ سايراپ جاتقاندارىن بايقادىم. سوندا ماعان جاعالبايلىنىڭ رۋباسى دەربٸسەلٸ بەركٸمبايۇلىنىڭ رەسەيدٸڭ ازييا بٶلٸگٸن تەگٸس ارالاپ كٶرٸپ, پەتەربورعا قايتىپ بارا جاتقان پاتشازادانى جول-جٶنەكەي قالاي قوناقتاتقانىن جىر قىلىپ ايتقان. قالانىڭ قاسىنا مارجاڭداي تٸزٸپ اق جۇمىرتقا اۋىل قوندىرىپتى. تەمٸرجول ۆوكزالىنان سوعان دەيٸن بولاشاق پاديشانىڭ تابانىنا توپىراق جۇقپاسىن دەپ ەلدەنەشە شاقىرىمعا بۇحارا قالى كٸلەمٸن تٶسەتتٸرٸپتٸ. دەل سول اقپا-تٶكپە دارقان مىرزا كەيٸن ەكٸ ەيگٸلٸ شىعىستانۋشى – اكادەميك ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ پەن ساياحاتشى ك.پرجەۆالسكييدٸ دە قۇشاق جايا قارسى الىپتى. قاستارىندا بولىپ, ايماقتى تٷگەل ارالاتىپتى.
ال بۇل ايماققا قىزىعۋشىلىق قاي كەزدە دە ٶتە-مٶتە جوعارى بولعان تٷرٸ بار. ٶز باسىم وسى ٶلكە جايىنداعى ا.پۋشكين, ت.شەۆچەنكو, ۆ.دال, ۆ.كورولەنكو, ا.گەنس, يا.گاۆەردوۆسكيي, ا.دوبروسمىسلوۆ, ۆ.تاتيشەۆ, پ. جەنە ن.راچكوۆتار, ە.مەيەندورف, ە.كوۆالەۆسكيي, ي.بلارامبەرگ, ۆ.گريگورەۆ, ۆ.ۆيتەۆسكيي, ن.حارۋزين, ا.لەۆشين, ش.ۋجفالۆي, ن.سكايلەر, ي.كاستانە, ي.حانىكوۆ, ل.بەرگ, ل.مايەر جەنە باسقالاردىڭ جازبالارىمەن, ي.ي.نەپليۋەۆ, تەرەنتەۆ مەمۋارلارىمەن ەبدەن تانىسپىن. ولار تەك وسى ارادان باسقا ەشقايدان ۇشىراسپايتىن ەكزوتيكالىق تاڭسىقتارىمەن نەمەسە ساياحاتشىلاردىڭ اۋىزدارىن اشىپ, كٶزدەرٸن جۇمعان تاڭعالىستارىمەن باۋراپ المايدى. نەبٸر ٶنەگەسٸ مول قىزىق تاعدىرلار, اسىپ-تاسقان الابٶتەن قۇشتارلىقتار, تٶبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتار تٶتەن كٷيزەلٸستەر, كٶز اربار كٶركەم كٶرٸنٸستەر وقىرمان نازارىن ٶزدەرٸنە تارتىپ, ٷزدٸكتٸرە تٷسەدٸ. سولاردىڭ ار جاعىنان اتويلاپ تۇرعان تاۋقىمەتتٸ تارتىستار نەبٸر جاڭا شەكسپيريادالارعا ٶزەك بولعانداي. باياعىنى بىلاي قويعاندا, كەشەگٸ مەن بۇرناعى كٷنگٸنٸڭ ٶزٸ نە كەرەمەت شىندىقتاردى اينا-قاتەسٸز الدىڭا جايىپ سالعانداي. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بۇل ايماقتاعى سىرىم, تٸلەنشٸ, جولامان, باراق, اساۋ, يساتاي-ماحامبەت, كەنەسارى, ەسەت, بەكەت, ارىنعازى, جانقوجا, ەزبەرگەن كٶتەرٸلٸستەرٸ وتارشىلدىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق كٷرەسٸنٸڭ التىن تاراۋلارىن قۇرايدى. ونداي وراسان ەرلٸكتٸڭ ٶرمەگٸ ودان بەرٸ دە ٷزٸلٸپ قالماعان. بٸر عانا ەلييا مولداعۇلوۆانىڭ كٷردەلٸ دە كٷيزەلٸستٸ ٶمٸربايانىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى? اناسى اتىلىپ قالعان الاپ, ەكەسٸ تىعىلىپ جٷرگەن جٷلگەلەر قييالىڭدى قىرىق اۋناقشىتادى. تەك جارقىراعان التىن جۇلدىزدىڭ جالتىلىنا اربالاتىندار ەلييا مەن ونىڭ ورالدىق قۇربىسى مەنشٷك مەمەتوۆا جاساعان ەرەن ەرلٸكتٸڭ قييامەتتٸ قىر-سىرىنا بويلاپ ەنە الماي, تىم بەرٸدەن قايتادى. وسى بٸر ەمشەك تابى ەرٸندەرٸنەن كەتٸپ ٷلگەرمەگەن ەكٸ ارۋ بويجەتكەننٸڭ الدارىنان اعىل-تەگٸل انتالاپ شىققان قالىڭ توبىرعا وسىنشا شٷيلٸگۋلەرٸنٸڭ سىرى نەدە? وزبىر باسقىنشىلىققا قارسى ٶشپەندٸلٸك پە? ەرينە! بٸراق تا, تەك قانا ول ەمەس-تٸ. ەكەۋٸنٸڭ دە ەكەلەرٸ جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ قۇرىعىنا ٸلٸكتٸ. ٶزدەرٸن دە نە بولسا سوعان سەنٸپ, كٸم بولسا سوعان ەرەتٸن ەلەۋمەتتٸك ەۋلەكٸلٸك, حالىق جاۋلارىنىڭ بالالارى دەپ شيگە شانشىپ, شەتكە يتەرٸپ باقتى. ونداي كٶپە-كٶرٸنەۋ كەمسٸتۋگە شىداي الماعان ەكٸ ٶجەت قىز ٶزدەرٸ سۇرانىپ مايدانعا اتتانادى. قولدارىنا قارۋ الىپ, ناقاق كەتكەن ەكەلەرٸنٸڭ نامىسىن قورعاپ, ٶزدەرٸنە تاعىلعان وسپادارسىز جالانىڭ كٷلٸن كٶككە ۇشىرادى.
قييانات پەن ەبجٸلدٸككە ەلييا مەن مەنشٷكتەي كٷيٸنٸپ, تەبٸرەنە وتىرىپ, تەرەڭدەي ٷڭٸلمەيٸنشە, بٸر كەزدە سىپىرا جىراۋ مەن اسان قايعى ٶتكەن ابىز دالا, بەرٸن كٶرٸپ, بەرٸنە كۋە بولعان, بەرٸن بٸلٸپ, بەرٸنە تٷسٸنەتٸن, ەشتەڭەنٸ ەسٸنەن شىعارماعان سۇڭعىلا ٶلكە ارعى-بەرگٸنٸڭ تالاي قۇپيياسىن بٸزگە ايتپاي, ٸشٸنە بٷگٸپ كەلەدٸ. ال تاريحي شىندىق تەك سۋرەتكەردٸڭ قولىنا تٷسٸپ, كٶركەم شىعارماعا اينالعاندا عانا حالىق مۇراسىنا, ۇلتتىق سانانىڭ مازمۇنىنا اينالادى. ەيتپەسە, بٸرەۋ بٸلٸپ, بٸرەۋ بٸلمەيتٸن وقيعالار مەن دەرەكتەر بار-بار كەزدە ەدٸلدٸك پەن باتىلدىق تانىتا بەرمەيتٸن مامانداردىڭ قۇبىلمالىلىعىنىڭ قۇربانى بولىپ قالا بەرمەكشٸ. وسى بٸر قۇلازىعان قۇلا دٷز بەن تىمىرايعان تىلسىم قىراتتار ايماعىنا كەلگەن سايىن بٸز قانىقپاعان تالاي سىر قالامعا ٸلٸكپەي, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جازىلماي كەلە جاتقان جٷزدەگەن كٸتاپتار مەن ولاردىڭ مىڭداعان كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ قورشاۋىنا تٷسٸپ قالعانداي سەزٸنەمٸن. ولار بٸزدٸڭ ەلٸگە دەيٸن تالاي نەرسەدەن قاشاسوقتاپ كەلە جاتقان تەۋەكەلسٸزدٸگٸمٸز بەن بەتٸنەن قالقىپ كەلە جاتقان ٷستٸرتتٸگٸمٸزدٸ ٷنسٸز مۇقاتىپ تۇرعانداي. بۇدان كەيٸن ەۋ باستا ادامدار ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ تەرەڭ تٷسٸنٸپ, تەرەڭ قانىعىپ الۋى ٷشٸن جاراتىلعان ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ەلجۋاز كٷيٸنە قايتٸپ كٷيزەلمەسسٸڭ. ٶتكەنٸڭدٸ بٸلمەي تۇرىپ, بٷگٸنٸڭە تٷسٸنٸپ, ەرتەڭٸڭە ەلٸگە المايسىڭ. سولاي بولا تۇرا, ەدەبي ورتادا باياعىعا بولا باس اۋىرتپايىق دەيتٸن مەڭگٷرتتٸك پەن جانىمىز جاقتىراتىندى عانا جازىپ, جاقتىرمايتىندى قالتارىس قالدىرا تۇرايىق دەيتٸن جارىمەستٸك ەلٸگە دەيٸن ايىلىن جيماي وتىرعانىنا قايتٸپ شامىرىقپاسسىڭ?!
ادامداردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ كەمەلدەندٸرٸپ, ٶزگەلەردٸ كەنەلتە الاتىن وراسان مٷمكٸندٸكتەرٸن ويداعىداي ٸسكە قوستىرماي, يىقتارىنان قورعاسىنداي باسىپ, ارماندارىنان اينىتىپ, جٸگەرلەرٸن قارالاي قۇم قىلىپ باعاتىن نايساپ نەمەرتتٸك پەن نامىسسىزدىقتان ايىقتىرا الار جالعىز داۋا – ەدەبيەت. ەدٸلٸن ايتساق, ول بٸرەۋلەر ەلدەقاشان جانازاسىن شىعارىپ قويعانداي, ەلٸ كٶزٸن بٸرجولاتا جوعالتا قويعان جوق. بٸراق, ەل-دەرمەنٸ قۇرىپ, جانتەسٸلٸم كٷي كەشۋدە. كٶڭٸل بٸرلەيتٸن جالعىز مەدەت: ەلەۋمەت ودان ەلٸ كٷدەر ٷزگەن ەمەس. حال-جايىن سۇراپ, كٷڭٸرەنٸپ قويادى. وندا دا وقتا-تەكتە. وندا دا اۋرۋحانادا ەلدەنەشە كٷننەن بەرٸ وتتاي لاپىلداتقان ىستىعى قايتىپ, تٸلٸم-تٸلٸم كەزەرگەن ەرٸندەرٸن ەرەڭ قيمىلداتىپ, العاش رەت سۋ سۇراعان ناۋقاستىڭ ەمٸس-ەمٸس ەستٸلەتٸن ەلسٸز كٷبٸرٸن ەسكە تٷسٸرەدٸ. بٸراق, ول دا بەتٸنٸڭ بەرٸ قاراعانىن سەزدٸرٸپ, كٶڭٸلگە ٷمٸت ۇيالاتپايتىن با ەدٸ?! بٸزدٸڭ ەدەبيەتكە بايلانىستى دا دەل سونداي ٷمٸت وياتار جاقسى نىشاندار بايقالا باستادى. كەيبٸر جەكەلەگەن ادامدار, ۇجىمدار, تٸپتٸ, ٶڭٸرلەر تۋعان ەدەبيەتٸمٸزگە دەگەن بٷكٸلحالىقتىق ماحابباتتى قايتا تٸرٸلتۋ جولىندا قايرات كٶرسەتٸپ باعۋدا.
ەڭ بٸر قۋانىشتى جاعداي, ەدەبيەت ەۋ باستان رۋحاني باۋىرمالدىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەگەن. ادامدار مەن توپتار, تٸپتٸ تۇتاس حالىقتار مەن مەملەكەتتەر ارا سۋىتىسىپ كەتكەن تۇستاردا دا ەدەبيەتتەر اراسىڭداعى قيماستىق جويىلماعان. رۋحاني تٷسٸنٸستٸك كٶپٸرلەرٸن امان ساقتاۋعا تىرىسقان. بٸز بٷگٸن ارامىزدان وسى زامانعى ورىس ەدەبي-قوعامدىق ويىنىڭ اسا بەدەلدٸ ٶكٸلدەرٸ بوريس پانكين, ەۆگەنيي سيدوروۆ, نيكولاي اناستاسەۆ, فرانتسييادا قازاق ەدەبيەتٸن ناسيحاتتاۋدا اسا ٷلكەن قايرات تانىتىپ جٷرگەن گراف پەر اپولينەر دومينسون, حريستيان ۆيلۆەر, مالگاجاتا جەنە دە باسقا شەتەلدٸك دوستارىمىزدى كٶرگەنٸمٸزگە ٶتە قۋانىشتىمىز. بۇل ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ ادامگەرشٸلٸككە تولى اسا ٶنەگەلٸ دەستٷرٸ. راسىندا دا, بەنگال رابيندرانات تاگور, جاپون كوبو ابە مەن كەندزابۋرو وە, اراب تاحا حۋسەين, افريكالىق ۆولە شوينكە, لاتىنامەريكالىق گابريەل گارسيا ماركەس پەن حۋليو كورتاساردى ەلەمدٸك ماڭىزعا يە ەدەبي تۇلعالارعا اينالدىرىپ جٷرگەن تەك وتانداس وقىرماندار مەن سىنشىلار عانا ەمەس قوي. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸن تەرەڭدەپ بٸلۋگە شىن ىقىلاس اۋدارعان قاي دوسىمىزعا دا: “ٸسكە سەت!” دەيمٸز. ونداي ىقىلاس ٶز وتانداستارىمىز تاراپىنان دا مولايا تٷسكەنٸنە سٷيسٸنەمٸز.
بۇل ارادا اكتٶبەلٸكتەردٸڭ قازاقستاندا بٸرٸنشٸ بولىپ, جازۋشىلاردى عانا ەمەس, جەكەلەگەن شىعارمالار مەن ەدەبي كەيٸپكەرلەردٸ دە مەڭگٸ ەستە قالدىرۋدى قولعا العاندارىن قۋانا ايتپاعىمىز پارىز. بىلتىر كٷزدە حالىق ەپوسىنىڭ قاھارمانى – قوبىلاندى باتىردىڭ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش سومدالدى. بيىل شىعارمالارى ەلدەنەشە ەلدەردٸڭ وقىرماندارىنىڭ كٸتاپ سٶرەلەرٸنەن ەلدەقاشان ورىن العان وسى زامانعى پروزانىڭ ايتۋلى شەبەرٸ, وتاندىق ەدەبيەتتٸڭ پاتريارحى, تابيعات تالانت پەن كٷش-جٸگەردٸ اياماي بەرگەن سٷلەي سۋرەتكەر ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ كەڭٸنەن تانىمال “قان مەن تەر” ەپوپەياسىنىڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸن بەينەلەيتٸن اسا مەن-ماڭىزدى مونۋمەنت بوي كٶتەرٸپ جاتىر. تالايىمىز اسپاندى الاقانداي, جەردٸ تەبٸنگٸدەي قىلىپ, قانشا زارلانعانىمىزبەن, بابا ۇرپاقتار مەن اعا ۇرپاقتىڭ تىندىرعان يگٸ ٸستەرٸن ەدٸل باعالاي الاتىن ريزادار جەتكٸنشەك ۇرپاق بار ەكەن. قازٸرگٸدەي قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ قاتال تەزگە تٷسٸپ, قايتا باعالانىپ جاتقان كەزٸندە حالىق قوشەمەتٸنە لايىق سۋرەتكەرلەر مەن شىعارمالار سۇرىپتاۋدا قاپىسىز تاڭداۋ جاساپ, مەتسەناتتىق قىزمەتتٸ بيٸك ەستەتيكالىق تالعام مەن ازاماتتىق كەمەلدٸلٸك ٶرەسٸنە كٶتەرە الاتىن ٸسكەر ادامدار كٶرٸنە باستاعانىنا مىڭ شٷكٸرلٸك ايتقىمىز كەلەدٸ.
ولار بٷگٸن ە.نۇرپەيٸسوۆتٸڭ “قان مەن تەرٸ” م.ەۋەزوۆتٸڭ “اباي جولىنداي”, ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ شىعارماشىلىق ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنٸڭ ورتا دەڭگەيٸن ەمەس, شىرقاۋ بيٸگٸن كٶرسەتەتٸن تۋىندى ەكەندٸگٸنە جۇرتشىلىق نازارىن تاعى دا اۋدارىپ وتىر. جاقسى شىعارما عانا ەمەس, شەكتەن اسقان شەنەن شىعارما دەپ ۇلىقتاپ وتىر. سول ارقىلى ەدەبي قاۋىمدى قول جەتكەن تابىستاردى باياندى ەتٸپ قانا قويماي, دەيٸم ٶرەلەندٸرە, ٶركەشتەندٸرە تٷسۋگە شاقىرىپ وتىر. ول ٷشٸن ٸزدەنٸس ٶرەسٸ كەڭەيە تٷسپەگٸ شارت. دٷنيەتانىمدا ٷيرەنشٸكتٸ كٶزقاراستار اۋقىمىندا قالماي, ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ مولىنان قامتىپ, تەرەڭٸرەك زەردەلەمەك پارىز. كەيٸنگٸ ونجىلدىقتاردا ەبدەن ورنىققان ەپيگونشىلدىقتان ارىلىپ, شىعارماشىلىق سونىلىقتى ۇلتتىق تابيعيلىقپەن, سۋرەتكەرلٸك دارالىقپەن تەرەڭ قيىستىرىپ, ەڭ جاڭا, ەڭ باتىل ٸزدەنٸستەر ارناسىندا ەڭبەكتەنبەك مۇرات.
ەڭ باستىسى, تەك شىعارماشىلدىق ەڭبەگٸمٸز عانا ەمەس, بٷكٸل دٷنيەتانىمىمىزدى شىرماۋىقتاي شىرماپ العان شىرعالاڭ داعدارىستى جالتارماي مويىنداپ, جان-جاقتى تالداي بٸلمەگٸمٸز مٸندەت. ادامداردىڭ مۇنداي جاپپاي توقىراپ, جاپىرىلا دەرمەنسٸزدەنۋٸ بۇرىن-سوندى باستان كەشٸپ كٶرمەگەن الاپات اپاتتاردان كەيٸن كەزدەسسە كەرەك ەدٸ. دەل مۇنداي جۇرتتىڭ بەرٸن تەگٸس قامتىعان شىعارماشىلىق مٷجەلسٸزدٸك قاي تۋىندىنىڭ دا دٷنيەگە كەلۋٸنە تٸكەلەي نە جاناما ەسەر ەتەتٸن اۆتور, كەيٸپكەر, وقىرماننىڭ ٷشەۋٸ بٸردەي تىعىرىقتان شىعىپ ٷلگەرە الماي جاتقاندىعىن بايقاتقانداي. ٶيتكەنٸ, ەدەبيەت ٶز قوعامىمەن ٶزەكتەس قوي. قوعامنىڭ بويىنا جٷگٸرگەن قان ەدەبيەتتٸڭ بويىنا جٷگٸرمەي تۇرمايدى. قوعامدىق تەندٸ مەڭدەتكەن دەرت ەدەبيەتتٸ دە مەڭدەتپەي تۇرمايدى. ونداي ەسەر ەلگٸ ايتىلعان اۆتور, كەيٸپكەر, وقىرمان اتتى ٷش تاعاننىڭ ٶزارا ىقپالداستىعى ارقىلى ٶرٸستەيدٸ. ەگەر ەلگٸ ٷش تاعان ەلگٸندەي ىقپالداستىقتىڭ ەلسٸرەۋٸنەن شاتقاياقتانىپ, ٸستەن شىقسا, ونداي داعدارىس تەك ەدەبيەتتٸڭ باسىنداعى عانا داعدارىس بولماعانى.
مۇنداي جاعداي ٶز دامۋ جولىندا ەلگٸندەي وشارىلۋعا ۇشىراپ كٶرگەن قوعامداردىڭ بەرٸندە دە بولىپتى. ولاردىڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, قوعام مىقتاپ داعدارعاندا ادامداردا سەنٸم ازايىپ, كٶركەمدٸك قييال الجاسىپ, ٶنەر ەزەلگٸ ەلەمدٸ تانىتىپ, ٶمٸردٸ تٷسٸندٸرەتٸن ٶرەلٸ سيپاتتارىنىڭ بەرٸنەن ايىرىلىپ, ىرجاقاي ساۋىق-سايراندارعا عانا كەرەكتٸ ارزان ەرمەككە اينالادى ەكەن. داعدارىس – دەرت. قوعامدىق داعدارىس – قوعامدىق دەرتتٸڭ اسقىنۋى. ەدەبيەت قوعام دەنەسٸندەگٸ قىزۋدى اينا-قاتەسٸز دەل مٶلشەرلەيدٸ. وعان جولىعاتىن دەرت مەديتسيناداعى مەشەلگە قاتتى ۇقسايدى. ەدەبيەتتەگٸ داعدارىس تا مەشەلگە ۇشىراعان ادامداي تەز ايىعىپ كەتە المايدى. ەر جانر ٶز تابيعاتىنداعى ايىرماشىلىقتارعا سەيكەس ەرقيلى قارقىنمەن بٸرتٸندەپ ساۋىعادى. مەشەلگە ۇشىراعان ادامدار دا تىم ۇزاق, تىم باياۋ تىعىرىقتان شىعىپ, بٸرتٸندەپ وڭالماي ما?! ەدەبيەتتە الدىمەن يمپۋلسيۆتٸ ەسەرلەرگە – الىپ-جۇلىپ بارا جاتقان ىزا مەن قۋانىشتارعا, قىزۋ قۇشتارلىقتار مەن ٶتكٸر سەزٸمدەرگە, ٶمٸردەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ تەز قابىلداپ, تەز ٶزگەرەتٸن قۇبىلما كٶڭٸل كٷيگە تٸكەلەي تەۋەلدٸ, سولاردان نەر الىپ, تەك سولاردان عانا شابىتتاناتىن ۇشقىر جانرلار تەز تىڭايادى. ال ۇزاق باعدارلاپ, مۇقييات زەردەلەپ, تىڭعىلىقتى تالداپ, قاپىسىز باعامداۋ ارقىلى جٷزەگە اساتىن كونتسەپتۋالدىق پەن ناقتىلاۋلارعا تەۋەلدٸ ەپيكالىق تٷرلەر مەن سٷيٸكتٸ جانرلار قاپەلٸمدە وڭداي ورالىمدىلىق بايقاتا قويمايدى.
ەدەبيەتتە بەرٸ دە ادامعا – اۆتورلىق پايىمنىڭ دەلدٸگٸ مەن تەرەڭدٸلٸگٸنە, كەيٸپكەردٸڭ مٸنەز-قۇلقى مەن ەرەكەت اياسىنىڭ شىنايىلىعى مەن نانىمدىلىعىنا, وقىرمان زەردەسٸنٸڭ نەزٸكتٸگٸ مەن سەزٸمتالدىعىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. ال بٸزدە بٷگٸن اۆتور دا, كەيٸپكەر دە, وقىرمان دا ويسىراي جاراقاتتانعان وشارىلمالى قوعامنىڭ تٷلەكتەرٸ. كٷنٸ كەشە عانا ولار ٶزدەرٸن قورشاعان دٷنيەنٸ جاپپاي ماعىناسىزدىق ساناپ, شىنداپ تٷڭٸلٸپ جٷردٸ. قورشاعان ورتاداعى قۇبىلىستار ەندٸ-ەندٸ عانا مەن-ماعىناعا يە بولىپ, ٶز سيپاتتارىن ەندٸ-ەندٸ ايقىنداپ كەلەدٸ. كٶبٸ ەلٸ دە بۇلىڭعىر, ەلٸ دە كٷڭگٸرت. تۇتاسا, سومدالا قويعان جوق. الا-قۇلا, ٷزٸك-ٷزٸك. الايدا, بٸز كٶپ سىر-سيپاتى ەلٸ دە تٷسٸنٸكسٸز, ەلٸ دە بەيمەلٸم, اسا ورنىقسىز, وينامالى دٷنيەدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىزدى, تٸرشٸلٸكتٸڭ ماقساتى دا – سونداي قاراما-قايشىلىقتار مەن ەكٸۇشتىلىقتار ەلەمٸنەن جٶن-جوسىقتى مەن-ماعىنا تابۋعا تىرىسۋ ەكەندٸگٸن ەندٸ-ەندٸ ۇعىنىپ كەلەمٸز. ەدەبيەت دەگەن, تٷپتەپ كەلگەندە, ٶمٸردٸڭ جاي ەنشەيٸن كٶشٸرمەسٸ عانا ەمەس, ونىڭ ٶزٸنە مٸندەت جٷكتەپ, تالاپ قويىپ, بەرٸن جٸپكە تٸزٸپ, بارلاپ, تالداپ, باجايلاي باعالاپ وتىراتىن ىمىراسىز بەسەكەلەسٸ دە ەكەن. ەندەشە, ماقسات پەن ەرەكەتتٸڭ, نيەت پەن نەتيجەنٸڭ, ىقپال مەن ەسەردٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸنە جەتٸسپەي تۇرىپ, ەدەبيەت تە ٶمٸر سيياقتى اۋىسپالى احۋالدان ارىلا قويمايدى. ونىڭ كٶركەم-شىعارماشىلىق كٶسەگەسٸن كٶگەرتەتٸن ٷشتٸك – اۆتور, كەيٸپكەر, وقىرمان دا – ەرتاراپ قالپىندا قالىپ, سونىڭ سالدارىنان ەلەۋمەت ىقىلاسىن بٸردەن باۋراپ الار تولىققاندى ەستەتيكالىق لەززاتتى قامتاماسىز ەتە الماسا كەرەك.
مۇنداي ەرٸ-سەرٸلٸك تە العاش رەت ورىن الىپ وتىرماپتى. وسىنداي بٸر ەۋرە-سارساڭ حال كەشەتٸنٸمٸزدٸ ەلەۋمەتشٸل ويشىلدار ەلدەقاشان ايتىپتى. XX عاسىردى پسيحولوگ ك.يۋنگ – ۇجىمدىق حاوس بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ عاسىرى دەسە, فيلوسوفتار: ۆ.شۋبارت – ٶلٸارا كەزەڭ, ن.بەردياەۆ – جاڭا ورتا عاسىر, بورينگەر – جاپپاي ابستراكتسييالاۋ دەۋٸرٸ, جازۋشى دجويس – ەلٸمساقتىق ارحەتيپتەردٸڭ قايتا ورالۋى, مەدەنيەتتانۋشى, فيلوسوف م.ەليادە – كٶركەمدٸكتٸڭ تٸلٸ بٸرجولاتا بايلانىپ, اتىمەن جاڭا عالامشار قالىپتاساتىن دەۋٸر دەپ بولجامداپتى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇلاي بولاتىندىعىنىڭ باستى سەبەبٸ – قوعامنىڭ بۇعان دەيٸنگٸ تەجٸريبەسٸن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ جوققا شىعارۋى بولىپ تابىلادى ەكەن. مۇنداي جاعداي, سونىمەن, بٸر دەۋٸر ەبدەن تۇرالاپ, كەلەسٸ دەۋٸر ەندٸ-ەندٸ قىلاڭ بەرٸپ, ٶتكەنمەن بايلانىس تٷبەگەيلٸ ٷزٸلٸپ, جاپپاي ويسىرايتىن ومىرىلمالى كەزەڭدە ورنايتىن كٶرٸنەدٸ. اسا كٶرنەكتٸ فيلوسوف, سوتسيولوگ پيتيريم سوروكين ەلگٸندەي اۋما-تٶكپە جاعدايدا اقىل ٷستەمدٸك الاتىن يدەاتسيونال (زەردەشٸل) مەدەنيەت بٸرىڭعاي ەموتسيياعا بوي الدىرعان سەزٸمتال مەدەنيەتپەن الماسادى دەيدٸ. ونىڭ ەسەپتەۋٸنشە, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ IV عاسىردان VI عاسىرعا دەيٸن (زەردەشٸل) يدەاتسيونال مەدەنيەت, ب.د.د. VI عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان IV عاسىرعا دەيٸن ارالاس مەدەنيەت, ودان كەيٸنگٸ كەزەڭدە سەزٸمتال مەدەنيەت ٷستەمدٸك قۇرىپتى. مۇنداي الماسۋلار ەلدەنەشە رەت ورىن العان تٷرٸ بار. مەسەلەن, XIV عاسىردان باستاپ باسىمدىق تانىتىپ كەلە جاتقان “سەزٸمشٸل” مەدەنيەت XX عاسىردا اياقتالىپتى. بٸر كەزدە گرەكتەردٸڭ “سەزٸمشٸل” مەدەنيەتٸ ريمدٸكتەردٸڭ ينتەللەكتٸ كٷشەيتكەن زەردەشٸل مەدەنيەتٸمەن ورىن الماسقان-دى. XIX عاسىردا ەۋروپادا ەلدەنەشە ٸرٸ قالالار بىلايعىلارعا تاريحتىڭ مەنٸن تٷسٸندٸرەتٸن ٷستەمدٸككە يە بولىپ, قالعانداردىڭ بەرٸن ايتقانعا جٷرٸپ, ايداعانعا كٶنەتٸن شەتايماقتارعا اينالدىرعان-دى. وسىنداي جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسىپ وتىراتىن جيٸ-جيٸ ٷردٸس الماسۋلار باتىس ادامدارىن بولاشاقتان قورعانا بٸلۋگە باۋلىپتى. بٸر كەزدە انتيكالىق مەدەنيەتتٸڭ “كٷنٸ باتقاندا” گرەكتەر دە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىنا تٷسٸنبەي, قاتتى دٷرلٸگٸپتٸ. سوندىقتاندا, فريدريح نيتسشە تاريحتى تولاسسىز قاۋٸپ دەپ قاراستىرىپ, مەڭگٸلٸك قايتالانۋشىلىق قاعيداسىن قالىپتاستىردى. بۇل وسى كەزگە دەيٸن شىعىستىڭ جاراسىمشىل جايباراقات ادامدارىنان گٶرٸ باتىستىڭ تەۋەكەلشٸل الاقىزبا ادامدارىنا, ەرجٷرەك پرومەتەي تەكتەس جاندارعا كٶبٸرەك تەن دەپ تٷسٸندٸرٸلٸپ كەلدٸ.
ن.بەردياەۆتٸڭ پايىمداۋىنشا, باتىستىق تٷردەگٸ رەنەسسانستى باستان كەشٸپ كٶرمەگەن رەسەي ٶز باسىنا العاش رەت تاپ كەلگەن ەلگٸندەي داعدارىس تۇسىندا باسقالارداي ەمەس, كٶبٸرەك كٷيزەلٸپ, كٶبٸرەك كٷيگەلەكتەنٸپتٸ. كەشەگٸ كەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە ەلٸگە دەيٸن جالعاسىپ وتىرعان سوزىلمالى داعدارىسقا بايلانىستى دا وسىنى ايتۋعا بولار ەدٸ.
باتىس قوعامى سيياقتى باتىس ەدەبيەتٸ دە ٶزٸن-ٶزٸ ٶزگەرتە بٸلۋ ارقىلى ەلگٸندەي-ەلگٸندەي ەلەمتاپىرقتاردى وپ-وڭاي ەڭسەرٸپ وتىرىپتى. بٷكٸل مەدەنيەت تە, ەربٸر جەكە ادام دا قۇبىلمالى ۋاقىتتى جٸتٸ باقىلاپ, وعان ۋاقتىلى يكەمدەلە بٸلۋگە جەتە مەن بەرٸپتٸ. قايتا جاڭارتۋ كەزەڭٸندە جاۋگەرشٸلٸك زامانىنا تەن قاھارمانشىلدىق ٶزگەرٸس زامانىنا تەن ارمانشىلدىققا دەس بەرٸپتٸ. گەرويكا رومانتيزمگە مويىنۇسىنىپتى. بۋرجۋازييا جەر-جەردە جەڭٸسكە جەتكەن تۇستا يدەاليزم رەاليزمگە ورىن بوساتىپتى. جيىرماسىنشى عاسىر كاتاكليزمدەرٸ شىعارماشىلىقتى اۆتورلىق پايىمداۋدا دا, كٶركەمدٸك شەشٸمدەۋدە دە ەرالۋاندىققا (پليۋراليزمگە) يتەرمەلەپتٸ, XIX عاسىردا كٶركەم ەدەبيەتتە سينكرەتتٸ ەلەۋمەتشٸل-پسيحولوگييالىق تالداۋ كٶبٸرەك ٷستەمدٸك قۇرسا, بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان سوڭ بٸرىڭعاي پسيحولوگيزم ەتەك جايدى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان سوڭ دا وسى اعىم اسقىنداي تٷستٸ. يتالياندار ٶنەرٸ كەدۋٸلگٸنٸ ەسپەتتەيتٸن نەورەاليزمگە بوي ۇرسا, مۇندايدى يمپرەسسيونيزم مەن پوستيمپرەسسيونيزم تۇسىندا باستان كەشكەن فرانتسۋزدار ادامداردىڭ جەكە قارا باسىنىڭ جان دٷنيەسٸنە تەرەڭدەي ٷڭٸلۋٸنە – ەكزيستەنتسياليزمگە كٶبٸرەك دەن قويدى. نەورەليزم دە, ەكزيستەنتسياليزم دە ادام تٸرشٸلٸگٸنە ەۋ باستان تەن ەزەلگٸ كٷيرەكتٸكتٸ (دراماتيزم مەن تراگەدييا), ونىڭ اقىلعا سىيماستاي اسقىنىپ, ەستەن تاندىرا ەسەڭگٸرەتەتٸن, تٸپتٸ نە بولىپ, نە قويعانىن بٸلە الماستاي الجاستىراتىن سيۋررەاليستٸك تۇستارىن, كٶركەم بەينە ادام تانىعىسىز قۇبىجىقتانىپ, كٶركەمدٸك ەسەر اتىمەن قۇردىمدانىپ, ەرەكەت ەسۋاستىققا, سانا ساپپاستىققا اينالاتىن ەسٸرٸكتەنۋ ٷردٸستەرٸن ەجٸكتەي كٶرسەتۋدٸ ەرەكشە ماقسات تۇتتى. ال بٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك ەتەكباستىلىقتان ەلٸ ارتىلىپ بولماعان كٷنٸ كەشەگٸ كەڭەستٸك ەدەبيەتتەرٸمٸز ٶز داعدارىسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ كەزەڭدەرٸندە دە ۇستامدى كٶرٸنۋگە تىرىستى. ونداي نە شەكتەن شىعا ەسكٸشٸل, نە شەكتەن شىعا جاڭاشىل بولىپ كٶرٸنۋگە تىرىساتىن شامادان تىس ەسٸرٸكتٸكتەرگە ۇرىنبادى. ارا-تۇرا باعزىنى كٶكسەۋشٸلٸك پەن بەرٸن قارا بوياۋمەن باتتاستىرا بىلعاپ باعاتىن ەسٸرەسىنامپازدىق بوي كٶتەردٸ. دەي تۇرعانمەن دە, وتاندىق شىعارماشىل كٷشتەر شەكتەن شىقپاي, شەننەن اسپاي, جاقسىلىقتى الدان توسىپ, شىدامدىلىق تانىتىپ, بەرٸنە دە شىداپ باقتى.
بٸراق, كەسٸبي ەدەبيەت سولاي ەتكەنمەن, قاعاز كٷيەلەمەسە باسى اۋىراتىن (گرافومانييا) ادام كٶرمەگەندەي اسقىندادى. ول كٸتاپ سالاسىن بٸرجولاتا ٶز قولدارىنا قاراتىپ الدى. بۇرىن جوعارى جاقتىڭ قاس-قاباعىنا قارايتىن – ەندٸ كٶشەگە, بۇقارالىق سانانىڭ بۇرالاڭدارى مەن ەرقيلى اعىمدارعا قۇلاق تٸكتٸ. توعىشارلىق كٶزقاراستاردىڭ كٶڭٸلٸن اۋلادى. نە دە بولسا, ەرٸنبەگەننٸڭ بەرٸ ەتٸكشٸ بولا قويماعاندارىمەن. جٷز پايىز ساۋاتتى ەل ەكەنٸمٸز باسقا سالادا بايقالماسا دا, كٸتاپ “باستىرۋدا” ەبدەن كٶزگە ۇرىپ تۇردى. شىعاتىن كٸتاپتاردىڭ سانى جاعىنان باياعى كٶرسەتكٸشتەرٸمٸزدٸ باسىپ وزۋعا اينالدىق. جازۋشىلىق ۇيىم مٷشەلەرٸ مىڭعا جۋىقتاپ قالدى دەسەدٸ. سولاي بولا تۇرا, كٸتاپ شىعارۋ ٷشٸن سونداي ۇيىمدا تۇرۋ-تۇرماۋ شارت بولماي قالدى. بٸزدٸڭ جازعىشتاردىڭ جەلٶكپەلٸگٸ تەك مۇنىمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ٶزٸڭ شىعارتقان كٸتاپتىڭ ەرٸ اۆتورىنا اينالدى. ٶزٸ جازۋعا قابٸلەتٸ جەتپەيتٸندەر ٶزگە بٸر “جازارماندى” جالدادى. ات شىعارۋدىڭ حان بازارى قايناي تٷسكەنٸ سونشا, شارۋاشىلىق باسقارىپ, ومىراۋىن مونشاققا تولتىرعان بٸر تانىسىم: “ەلدەقاشان, سٷيەگٸ قۋراعان پاديشالار مەن دانىشپاندار اۋزىڭا ماي, استىڭا ينوماركا ۇسىنبايدى عوي”, – دەپ اشىقتان-اشىق بوپسالادى. نە دە بولسا, كەيٸنگٸ جىلدارى شىققان كٸتاپتارعا دەس بەرسەڭٸز, ەركەكتەرٸمٸزدٸڭ ەكٸدەن بٸرٸ نە گەنەرال گولل, نە مارشال جۋكوۆ, ەيەلدەرٸمٸزدٸن ەكٸدەن بٸرٸ قۇرىعاندا ديانا حانشايىمداي بولىپ كەتكەن تٷرلەرٸ بار.
مۇنداي جاعدايدى كٶرٸپ-بٸلٸپ تۇرىپ, “ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس” تۋرالى اۋىز اشۋعا ۇيالاسىڭ. ەرٸكسٸز ەسٸڭە ۆالاك پەن ۆالاام تۋرالى ەجەلگٸ تەمسٸل تٷسەدٸ. يزرايلدٸڭ ەسورۆان العانىن كٶرٸپ ەس قالمايدى. ەندٸ كٸدٸرسە, كەزەك ٶزدەرٸنە كەلۋٸ مٷمكٸن. ۆالاك پاتشا ەۋليە ۆالاامعا ات شاپتىرادى. يزرايلدىقتاردى دۋالاپ بەرۋدٸ ٶتٸنەدٸ. ۆالاام كٶپكە دەيٸن بۇعان كٶنبەيدٸ. اقىرىندا مواۆقا اتتانادى. ەندٸ جەتە بەرگەندە, استىنداعى ەسەگٸ تىرپ ەتپەي, تۇرىپ الادى. ەۋليە اياماي قامشى باسادى. اياقاستىنان ەسەك سٶيلەپ قويا بەرەدٸ. سٶيتسە, جاراتقان يە ۆالاامنىڭ ٶز دۋاسىن ٶزٸنە قارسى جۇمساپ, يزرايلدٸ بٸر قاتەردەن ساقتاپ قالىپتى. ٶيتكەنٸ, ەۋليە بۇل ساپارعا پارا العاسىن اتتانعان ەكەن. سودان دۋاسىنىڭ كٷشٸ جويىلىپتى.
ٸنجٸل زامانىنداعى ەۋليەلەردٸڭ كٷنٸ مۇنداي بولعاندا, قازٸرگٸ قالامگەرلٸك ەڭبەكتٸڭ جاعدايى قانداي بولماق? ەلگٸ بٸر اياق استىندا تٸل بٸتكەن اقىلدى ەسەكتٸڭ ايتۋىنشا, باسقالارعا ەسەر ەتە الار ىقپال يەسٸ ەڭبەگٸنە شىن العىستان باسقا ٶتەم دەمەتە الماۋعا تيٸستٸ ەكەن. وعان جاراتقان ەلگٸ اقيقاتتان كٶزاپارا اتتاماق بولعان كٶرسەقىزار ٶز قوجاسىن دەر كەزٸندە ارام ٸستەن تىيدىرۋ ٷشٸن تٸل بٸتٸرٸپتٸ. ەندەشە, ەۋ باستان “ەدەبيەت – كيەلٸ ٸس” دەپ تەگٸننەن تەگٸن ايتىلىپ جٷرمەسە كەرەك.
ونى, ەسٸرەسە, قازٸر ەستەن شىعارۋعا بولمايتىن تەرٸزدٸ. قازٸر جەر بەتٸندەگٸ الا-قۇلالىقتىڭ قاي كەزدەگٸدەن دە اسىپ كەتكەنٸ سونشا, دەل كٷنٸ بٷگٸن بۇعان دەيٸنگٸ تاريحي كەزەڭدەردٸڭ بەرٸن تاۋىپ الۋعا بولاتىن كٶرٸنەدٸ. مەسەلەن, اۆسترالييا ابوريگەندەرٸ العاشقى قاۋىمدارشا ٶمٸر سٷرٸپ جاتسا, باتىس پەن شىعىستىڭ بٸرنەشە مەملەكەتٸ پوستيندۋسترييالىق قوعام دەڭگەيٸنە شىرقاپ كەتٸپتٸ. و.توفلەردٸڭ ەسەپتەۋٸنشە, جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى ەرقيلى كەشەگٸ قاۋىمداردىڭ دەڭگەيٸندە, 25 پايىزى بٷگٸنگٸ زامان دەڭگەيٸندە, 3 پايىزى عانا بولاشاق دەۋٸر دەڭگەيٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر ەكەن. قالعان ەكٸ پايىزدىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن ەش كەزەڭمەن سالعاستىرۋ مٷمكٸن ەمەس سەكٸلدٸ. سوندىقتان دا, بٸرەۋلەر بٷگٸنگٸنٸ دەرٸپتەسە, ودان ٷش ەسەگە جۋىق كٶپ حالىق باعزى دەۋرەندەرٸن اڭسايدى ەكەن. كەلەشەككە تامسانىپ, ٶلٸپ-ٶشەتٸندەر ٷش پايىزعا جەتەر-جەتپەس شامادا عانا كٶرٸنەدٸ. دامۋ دەڭگەيٸندەگٸ مۇنداي اسيپحروپييا تۇتاس حالىقتار, مەملەكەتتەر, ٶركەنيەتتەر تاعدىرىندا ٶز كٶرٸنٸستەرٸن تاپپاي قالماسى تٷسٸنٸكتٸ. عالىمداردىڭ بٷگٸنگٸ دەۋٸردە بۇرىنعى دەۋٸردەگٸ مەدەنيەتتەردٸڭ بەرٸنٸڭ دە, سونىڭ ٸشٸندە جاڭا دەۋٸردەگٸ سەزٸمشٸل, ورتا عاسىرلارداعى يدەاتسيونال-زەردەشٸل مەدەنيەتتٸڭ دە سيپاتتارى بار ينتەگرال – ارالاس نەمەسە جيىنتىق مەدەنيەت ورنايدى دەپ جٷرگەندەرٸ دە وسىدان ەكەن. ولاي بولسا, XX عاسىر سۇڭعىلالارىنىڭ بەرٸ بٸردەي قورقىتىپ باققان ۇجىمدىق ساناسىزدىق پەن ۇلعايمالى حاوس قاۋپٸنەن قايتٸپ امان قالا الامىز? ونىڭ ٷستٸنە ج.رەۆەل ايتقانداي, “گلوبالدى ەلەۋمەتتٸك جوبا” كٷيرەپ, م.دە سەرتو ايتقانداي, “ٶركەنيەتتٸڭ دىمى قۇرىپ تۇرعان” كەزدە ادام بالاسى تەپە-تەڭدٸك اتاۋلىنىڭ بەرٸنەن ايىرىلىپ, مەشينەلەر ورتاسىنىڭ قۇلاقكەستٸ قۇلىنا, تەمٸر-تەرسەكتٸڭ قول بالاسىنا اينالىپتى.
بٶرٸنەن دە قاۋٸپتٸسٸ – قاي ٸستٸ دە ەكٸۇشتىلىق بيلەپ-تٶستەۋدە. بٸر جاعىنان, قوعام جەكەلەگەن ينديۆيدۋۋمدارعا ىدىرىپ, اتومدانا تٷسسە, ەكٸنشٸ جاعىنان, سانا ٶتكٸنشٸ اعىمدار مەن ٶتپەلٸ ۇستانىمدارعا, سەن قۋالاۋشىلىق پەن بەدەلدە تابىنۋشىلىققا بەرٸلٸپ, ستاندارتتانا, تٸپتٸ توتاليتارلانا, جاپپاي قاساڭدانا تٷسۋدە. بۇرىنعى ۇزاق مەرزٸمدٸ دوگما ەندٸ ۋاقىتشا ٷستەمدٸك قۇراتىن ٶتپەلٸ دوگمالارمەن ورىن الماسۋدا. قىسقاسى, ازاماتتىق سانا قالىپتاسقان قاعيدالار ٷستەمدٸگٸنەن ارىلا الماي وتىر. ادام بٸتكەن بانكتەردە ٶز ەسەپتەرٸن اشىپ, بيزنەسكە ٶز اكتسيياسىن سالىپ, ٶز كالتاسىنا ەشكٸمگە قول سۇقتىرتپاي ٶزٸ يە بولۋعا تىرىسسا دا, ٶمٸردە بولىپ جاتقاندارعا بايلانىستى ٶز كٶزقاراسىن تٷيٸپ, ٶز پٸكٸرٸن قالىپتاستىرۋعا سونشالىقتى ىنتالى ەمەس. كٶبٸنە كٶپ باسقالاردىڭ ىعىندا كەتۋگە بەيٸم. ەكونوميكالىق ەمانسيپاتسييا ٶزٸنە-ٶزٸنە سەيكەس ەلەۋمەتتٸك-مورالدىق, رۋحاني-كٶزقاراستىق ەمانسيپاتسيياعا ۇلاسا الماي كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ عاسىرداعى ەلەكترونيكالىك, قايتا كارۋلانۋ ادام تٸرشٸلٸگٸن قايتادان توبىرلاندىرىپ بارا جاتقانداي. ٷيٸندە وڭاشا وتىرىپ تا, يٸن تٸرەسكەن كٶشەدەگٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ اراسىندا جٷرگەندەي, باسقالاردىڭ ىقپالىنان قۇتىلا المايسىڭ. كەز كەلگەن تەلەفون شىلدىرى سەنٸ ٷيٸڭە ٶرت تيگەندەي, ەسٸگٸڭدٸ ۇرى قاعىپ تۇرعانداي ەبٸگەرلەندٸرە الادى. كٸم كٶرٸنگەن جەكە ٶمٸرٸڭە قول سۇعىپ, كٶڭٸل-كٷيٸڭدٸ كٷيزەلتٸپ, ارىڭدى ساۋداعا سالىپ, كٶزقاراسىڭا قىسىم, ادامدىق كٷش-جٸگەرٸڭە زورلىق-زومبىلىق جاساي الادى. سىرت قاراعاندا دەموكراتيياشىل كٶرٸنگەن ۇسىنىستاردىڭ ار جاعىندا دا: “بٸزدٸ قولدا. ولاي ەتپە, بىلاي ەت!” – دەگەن ەلەۋمەتتٸك وزبىرلىق قىلاڭ بەرەدٸ. قۇددى بٸر تٶمەننەن نە قاپتالدان بوپسالاۋ جوعارىدان بوپسالاعانداي ەمەس, ەلەۋمەتتٸك قىسىمعا جاتپايتىنداي. قايتكەن كٷندە دە, بٸزدٸڭ زامانداسىمىزدىڭ ٶزٸمەن ٶزٸ قالىپ, ٶز جاعدايىن ٶزٸ ويلانىپ, نە ٸستەپ, نە قىلاتىنىن, ەشكٸمنٸڭ ارالاسۋىنسىز, ٶزٸ انىقتاپ الۋىنا جاعدايى قالماي, ۋاقىتى جەتپەي بارادى. سوندىقتان كٶبٸ نە كەرەكتٸڭ بەرٸن يەمدەنٸپ وتىرىپ, مۇقتاجدىقتان, كٸم كەرەكتٸڭ بەرٸن تاۋىپ وتىرىپ, جالعىزدىقتان ارىلا الار ەمەس.
جۇرتتىڭ ورداسىندا جٷرٸپ جۇرتتىڭ بەرٸ جالعىزدىقتان جاپا شەگۋدە. پارادوكس. بٸراق, شىنى سولاي. سىرلاسارعا دوس, اقىلداسارعا اعايىن جوق. ونىڭ ەسەسٸنە توبىرىنا ٸلەستٸرٸپ ەكەتكٸسٸ كەلەتٸن توپ كٶپ. سوندىقتان دا دەستٷرلٸ كوللەكتيۆيزمنەن گٶرٸ شىنايى پليۋراليزم كٶبٸرەك كەرەگٸپ تۇر. ٶيتكەنٸ, توپشىلدىق ادامنىڭ جەكە پٸكٸرٸ مەن جەكە باسىنىڭ مٷددەسٸن باسا-كٶكتەيدٸ. ال پليۋراليزم الۋان پٸكٸر يەلەرٸنٸڭ اراسىنان ٶزٸڭە ۇقساس پٸكٸرلەس ٸزدەتەدٸ. جەكە باسىڭنىڭ قادٸرٸ مەن پٸكٸرٸن ەشكٸم ەزٸپ-جانشىمايدى. ەندەشە, وسىنداي قالتقىسىز سۇحباتتاس, قاياۋسىز پٸكٸرلەستٸڭ ورنىن تەك كٸتاپ قانا تولتىرا الادى. ونى وقىپ وتىرىپ, تەك ٶز زامانداستارىڭ مەن وتانداستارىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بۇرىنعى ۇرپاقتارىنىڭ ٶمٸر تەجٸريبەلەرٸ مەن كٶزقاراستارىمەن تانىسىپ, ٶز ويلارىڭ مەن سەزٸمدەرٸڭدٸ ٶزگەلەرمەن سالىستىرىپ, ٶز جان دٷنيەڭدٸ ٶزٸڭ ەلەپ-ەكشەلەي الاسىڭ.
ادام جادى مەن ابىروي-نامىسىن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ار-ۇجدانى مەن سەزٸمٸن ايالاي سىيلاپ, اقىلى مەن تەجٸريبەسٸن ٷزدٸكسٸز بايىتىپ, ەدەبيەت ەۋەل باستان بەرگٸ ەمبەگە ورتاق جاناشىر, ەمبەگە ورتاق ۇستاز ماڭىزىن ودان ەرمەن نىعايتا بەرمەك. سول ارقىلى ەزەلدەن بەرگٸ كيەلٸ مەرەيٸنە قىلاۋ تٷسٸرمەي, مٷلتٸكسٸز ساقتاپ قالا الماق.
ولاي بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ. بٷكٸل تاريح كٶرسەتٸپ وتىرعانداي: ەشبٸر قوعام مەن ەشبٸر كەزەڭ تەك ٶڭكەي ٸزگٸلٸكتەر مەن جەتٸستٸكتەردەن, جاڭالىقتار مەن بولاشاق تا سولاي بولعاي. سٶيتە تۇرا, ادامزات ٸزگٸلٸك پەن جاقسىلىققا, ادامگەرشٸلٸك پەن گۋمانيزمگە ٷزبەي تىرىسۋ ارقىلى عانا جەر بەتٸندە ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاپ قالا الىپ وتىر. ەدەبيەت تە تەك سولاي ەتكەن جاعدايدا عانا ادامدار ىقىلاسىن اقتاي الادى.
ەزەلدەن ەدەبيەتتٸڭ پەشەنەسٸنە جازىلعانى سول.
ەبٸش كەكٸلباەۆ,
2008 جىل
