Jýyrda ǵana edi. Tań atpai jatyp, telefon shyryldady. Asa tanys daýys. Asyqpai-úsikpei, ár sózin shekeńe shegedei qadap, qazymyrlana sóiledi. “Bizdiń PEN-klýbtyń kezekti jiyny mamyrdyń aiaǵynda Aqtóbede ótedi. Shetelderden de meimandar keledi. Sóilegenińizdi qalaimyz. Tarihymyz ben ádebietimiz jaiynda qansha aitam, qalai aitam deseńiz de erkińiz. Shekteý joq”. Aityp turǵany qulaqqa maidai jaǵyp barady. Qazirgi demokratiia dáýirinde de mundaidy kúnde esti qoimaisyz. Bostandyq pen erkindiktiń azdyǵy arytsa, kóptigi kúpti qylatyndai. Álgiden beri áldeneshe kúnder ótse de, mundai ulan-asyr taqyrypty neden bastap, qaidan qaitarymdy bilmei, áli sabama túse almai, alaburtyp júrgem.
Tym bolmasa, Aqtóbege deiin áýede báribir qol-aiaǵyń jipsiz bailanyp, eriksiz tutqyn bolatyn eki jarym saǵatta aldaǵy májiliste ne aityp, ne qoiatynymdy sarapqa salyp alamyn ǵoi dep eseptegenmin. Kózdi tars jumyp alyp, emin-erkin oiǵa batqym kelgen-di. Odan túk shyqpady. Marsqa baryp qonǵan alǵashqy apparat, Amerikanyń tuǵyrlyǵyn týlatqan tornado, Eýropadaǵy sý tasqyny, Aziiadaǵy jersilkinister, Afrikadaǵy qaqtyǵystar, taǵy basqa, taǵy sondai alypqashpa aqparat jańalyqtary shynjyrdan bosaǵan arlandardai ainala antalap turyp aldy. Qaida da bolsa, ádebietti oilap, bastaryn aýyrtýǵa murshalary bolmai, muryndarynan shanshylyp jatqan jurt kileń. Kúderimdi úzip, kózimdi ashtym. Eriksiz illiýminatorǵa eńkeidim. Qaltańdaǵan qanattyń astynan áldene bozarandady. Tani kettim. Ahmet Baitursynov týǵan Aqqum men Aqkól. Toly kesedegi qymyzdai kólkip jatatyn móltek kól biyl balyǵy qyrylyp, betine qalqyp shyǵyp, kóje quiǵan tegeshtei qoimaljyń tartypty. Onyń syry nede? Biologiialyq indet pe, álde tehnogendik zardap pa? Bir Alladan basqaǵa beimaǵlum. Ol kózden tasalana bere, kók seldir munar arasynan jylandai ireleńdep Ólkeiek kórindi. Ábilqaiyr sonda mert tapqan. Kóp uzamai kúnbatysynan Mańtóbe mańqidy. Peterbor elshisi Tevkelev sol araǵa kelip at basyn irikken. Bul qula dúzde oǵan deiin de talai taipanyń tarlandary taǵydai jortqan. Taibuǵa, Qunan, Súmen, Elbóri, Basman, Qalqutan – Shyńǵys hanmen ustasqan shyn jaýjúrekterdiń bári osy qiyrlarǵa jetip boi tasalaǵan. Mońǵoldardy batysty shabýyldaýǵa dándetken eń alǵashqy Yrǵyz shaiqasy da osy bir qulazyp jatqan qýań keńistikte ótken. Ań qýyp júrgen Horezm shahzadasy Jáleletdin jaý qýalap júrgen Joshy oǵlanmen osy arada ustasqan. Altyn ordadan baq taiardaǵy aiqai-súreńderdiń aq qaptaldary Baraq, Quiyrshyq, Toqtamys, Edigeler men Aqsaq Temir áýletin Turannan qýyp, Úndi asyrǵan Muhanbet jáne Mahmut Shaibanilar osy jaziralardy aiamai shiyrlap, aianbai aiqas salǵan. Ondai alamanshylyqta ótken surapyl dáýrendi shyn ainala qorshap jatqan mońǵol, sartaýyl, qyzylbas, saklaptar qazaqshylyq qurý dep ataǵan. Búkil atyrap, sóitip, Deshti Qypshaqtan birtindep qazaq dalasyna ainala bastaǵan.
Bir kezde Jaman qala atanǵan Orskiniń teńireginde Noǵai ordasynyń shyǵys bóligin ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan keiqýat Sheih-Mamai jatqan kórinedi. Ol zamanynda Shyńǵys áýletinen úsh oǵylandy – Aqnazar, Ahmetkerei, Murtazany óz ordasynda tárbielep esirip, Qazaq, Bashqurt, Ibir-Sibir taǵyna óz qolynan aparyp otyrǵyzypty. Árqaisysy bir-bir taq iemdengen burynǵy uialastar óle-ólgenderinshe bir-biriniń sońyna túsip, óshtesip ótipti. Shyǵysqa óńmendei umtylyp, Qazan, Astrahan syndy burynǵy Altyn Orda ordabazarlaryn jaiyndai jaipap kele jatqan orys shonjarlarynan irgesin aýlaq salmaq bolyp, Saraishyqtaǵy Orys bi de osy ien shalǵaiǵa qarai shalqaiypty. Al onyń tikelei urpaǵy, patsha generaly Vasilii Alekseevich Ýrýsov arada ǵasyrlar salyp, bir kezdegi babalary Edige men Orystyń sońdaryna erip, soiyldaryn soqqan sormandai bashqurttardy Or men Saqmar ózenderiniń boilarynda qan josa qylyp qyryp saldy...
Qysqasy, osy jiynǵa kele jatyp, ushaq terezesine úńilgen saiyn kózim shaidai ashyla tústi. Qai-qaidaǵy oiǵa oraldy. Sóitse, Aqtóbe aimaǵy ejelgi Deshti Qypshaqtyń naǵyz saiasi kindigi eken. Onyń joǵaryda sóz bolǵan eń ejelgi memleketteriniń orda tikken oryndarynyń – Astana, Baitaq, Qos-Jaiyq, Saraishyqtyń – qirandylary kúnbatys bettegi Elek, Qobda, Jaiyq boiyndaǵy jazyqtarda álige deiin toz-toz shashylyp jatyr. Olarmen irgeles ornalasqan Oral, Orsk, Orynbor, Troitsk qalalary – patsha tusyndaǵy Kazaqstannyń buida ustaǵan ákimshilik ortalyqtary. Uzaq ýaqyt qolymyzdan shyǵyp ketip, kózimizden bul-bul ushqan ulttyq memlekettigimiz de alǵash ret ótken ǵasyr basynda ulttyq avtonomiia bolyp osy ólkede, Orynbor qalasynda jariialanyp, qaita tirile bastaǵan-dy. Eýropa men Aziianyń, ańshy-malshy qaýymdary, túrik-mońǵol, ýgro-fin, úndi-eýropa taipalary Arktikamen shektes jatqan osy boilyqtarda jamyrai tabysyp, áldeneshe ulttyq-mádeni, saiasi-aýmaqtyq birlestikter túzgen. Ejelgi skifter men sarmattar osy atyraptarda sairandaǵan. Osy jaziralarda hýndar ǵundarǵa ainalǵan. Ataqty Atilla da Eýropaǵa osy tustan attanǵan. Bul aranyń topyraǵyn áldeneshe jurttar men urpaqtardyń tógilgen qany men teri aiamai sýarǵan. Álemdik arheologiiaǵa altyn sybaǵa bolyp qosylǵan eń teriskei ejelgi qala Arkaiymnyń, eń alǵashky dońǵalakty kúimeniń bireýi men eń sońǵy mamonttardyń bireýiniń jurnaqtarynyń keń-baitaq qazaq dalasynyń teriskei batys shebi sanalatyn osy atyraptan tabylýy tipti de tegin emes. Álimsaqtan bermen qarai jalǵasyp kele jatqan planeta tarihynyń eń ejelgi qabattary bul tóńirekte áli kúnge tyń jatýy ábden múmkin. Adamzat tarihynyń eń ózekti úderisteri bul mańaidy ainalyp óte almaǵan. Bul óńirdiń azynaǵan jeli de áli kúnge eki iininen dem alyp, burq-sarq qainap jatqan beimaza tarihtyń arǵy-bergisinen syr shertip, kúni-túni gói-góilep turǵandai.
Bul jaziralardyń jadynda talai aitylmaǵan syr, ashylmaǵan qupiia jatyr. Olardyń tósterińde tek aitys-tartys, alys-julystar ǵana ótken joq, “Úrker”, “Eleń-alań” romandaryn jazyp júrgende men de talai ret at basyn osynda burǵanmyn. Keiipkerlerim júrgen jerlerdi aralap, qabirlerine soǵyp, táý etkenmin. Attaryn da atatpai, birjolata umyt bola jazdaǵan baǵzy babalarynyń jai-japsarlaryn barynsha saqtyq, sypaiylyq saqtap, sýyrtpaqtap suraǵanymda talai urpaqtar maǵan senbei, seziktene qaraǵan. Jolyqpaýǵa tyrysyp, úilerinen qashyp ketkenderdiń sondarynan qýyp baryp, sóilesken kezderimiz de az emes. Alǵada Bestamaqta jatqan Eset batyrdyń basyn qaraitpaq bolǵan bir top aqsaqaldardyń tóbelerine áńgirtaiaq oinatyp jatqan beibastyqtyń ústinen shyqqanmyn. Biraq, tarih ta qyzdardai qyryq shyraqty ǵoi. Qansha tómpesh kórse de ebin taýyp, árbir jańa urpaqpen birge qaita tirilip, jańǵyryp jatady ǵoi. Sol jolǵy saparda men Sairam túbinde qazaq handyǵynyń jylma-jylǵy jaz basy men kúz basynda eki ret quryltai ótkizetin Mártóbesiniń mal qoralaryn salýǵa kerek saz alatyn, jońǵar toitaratyn joryqty bastaityn sheshim qabyldanǵan Ordabasynyń temirjolǵa tóseitin qaiyr alatyn karerge ainalyp, kózapara quryp bara jatqanyn kórip, alǵash dabyl qaqqandardyń biri edim. Qudaiǵa shúkir, qazir ekeýi de ulttyq tarihi qoryqqa ainaldy. Ol saparda Qarataýdyń túskeii men teriskeiin, Syr, Torǵai, Yrǵyz, Elek, Qobda boilaryn aralap, Qazaq tarihyna tikelei bailanysty Qazan, Ýfa, Orynbor, Orsk qalalaryn baryp kórgenmin. Qalyń jurttyń ortasynda júrse de, til men jaqtan aiyrylyp, qaralai meńireýlenip bara jatqan talai káriqulaqtyń ózge túgili ózinen jasyryp kelgen tyqpa syrlaryn tyńdaǵanmyn. Orskige barǵanymda meniń shyǵarmalarymnyń basty keiipkerleri Ábilqaiyr, Abylai, Ábilmámbet, Baraq, Nuraly, Eraly, Aishýaq, Bókenbai, Eset, Jánibek, Ájibai, Aral, Baqtybai, Baimurat, Baiqara, Jádik, Serke, Tevkelev, Kirilov, Tatishev, Ýrýsov, Nepliýevterdiń qaldyrǵan izderiniń áli sairap jatqandaryn baiqadym. Sonda maǵan Jaǵalbailynyń rýbasy Derbisáli Berkimbaiulynyń Reseidiń Aziia bóligin tegis aralap kórip, Peterborǵa qaityp bara jatqan patshazadany jol-jónekei qalai qonaqtatqanyn jyr qylyp aitqan. Qalanyń qasyna marjańdai tizip aq jumyrtqa aýyl qondyrypty. Temirjol vokzalynan soǵan deiin bolashaq padishanyń tabanyna topyraq juqpasyn dep áldeneshe shaqyrymǵa Buhara qaly kilemin tósettiripti. Dál sol aqpa-tókpe darqan myrza keiin eki áigili shyǵystanýshy – akademik V.V.Veliaminov-Zernov pen saiahatshy K.Prjevalskiidi de qushaq jaia qarsy alypty. Qastarynda bolyp, aimaqty túgel aralatypty.
Al bul aimaqqa qyzyǵýshylyq qai kezde de óte-móte joǵary bolǵan túri bar. Óz basym osy ólke jaiyndaǵy A.Pýshkin, T.Shevchenko, V.Dal, V.Korolenko, A.Gens, Ia.Gaverdovskii, A.Dobrosmyslov, V.Tatishev, P. jáne N.Rachkovtar, E.Meiendorf, E.Kovalevskii, I.Blaramberg, V.Grigorev, V.Vitevskii, N.Harýzin, A.Levshin, Sh.Ýjfalvi, N.Skailer, I.Kastane, I.Hanykov, L.Berg, L.Maier jáne basqalardyń jazbalarymen, I.I.Nepliýev, Terentev memýarlarymen ábden tanyspyn. Olar tek osy aradan basqa eshqaidan ushyraspaityn ekzotikalyq tańsyqtarymen nemese saiahatshylardyń aýyzdaryn ashyp, kózderin jumǵan tańǵalystarymen baýrap almaidy. Nebir ónegesi mol qyzyq taǵdyrlar, asyp-tasqan alabóten qushtarlyqtar, tóbe quiqańdy shymyrlatar tóten kúizelister, kóz arbar kórkem kórinister oqyrman nazaryn ózderine tartyp, úzdiktire túsedi. Solardyń ar jaǵynan atoilap turǵan taýqymetti tartystar nebir jańa shekspiriadalarǵa ózek bolǵandai. Baiaǵyny bylai qoiǵanda, keshegi men burnaǵy kúnginiń ózi ne keremet shyndyqtardy aina-qatesiz aldyńa jaiyp salǵandai. Basqasyn bylai qoiǵanda, bul aimaqtaǵy Syrym, Tilenshi, Jolaman, Baraq, Asaý, Isatai-Mahambet, Kenesary, Eset, Beket, Arynǵazy, Janqoja, Ázbergen kóterilisteri otarshyldyqqa qarsy ult-azattyq kúresiniń altyn taraýlaryn quraidy. Ondai orasan erliktiń órmegi odan beri de úzilip qalmaǵan. Bir ǵana Áliia Moldaǵulovanyń kúrdeli de kúizelisti ómirbaianynyń ózi nege turady? Anasy atylyp qalǵan alap, ákesi tyǵylyp júrgen júlgeler qiialyńdy qyryq aýnaqshytady. Tek jarqyraǵan Altyn Juldyzdyń jaltylyna arbalatyndar Áliia men onyń oraldyq qurbysy Mánshúk Mámetova jasaǵan eren erliktiń qiiametti qyr-syryna boilap ene almai, tym beriden qaitady. Osy bir emshek taby erinderinen ketip úlgermegen eki arý boijetkenniń aldarynan aǵyl-tegil antalap shyqqan qalyń tobyrǵa osynsha shúiligýleriniń syry nede? Ozbyr basqynshylyqqa qarsy óshpendilik pe? Árine! Biraq ta, tek qana ol emes-ti. Ekeýiniń de ákeleri jappai qýǵyn-súrginniń quryǵyna ilikti. Ózderin de ne bolsa soǵan senip, kim bolsa soǵan eretin áleýmettik áýlekilik, halyq jaýlarynyń balalary dep shige shanshyp, shetke iterip baqty. Ondai kópe-kórineý kemsitýge shydai almaǵan eki ójet qyz ózderi suranyp maidanǵa attanady. Qoldaryna qarý alyp, naqaq ketken ákeleriniń namysyn qorǵap, ózderine taǵylǵan ospadarsyz jalanyń kúlin kókke ushyrady.
Qiianat pen ábjildikke Áliia men Mánshúktei kúiinip, tebirene otyryp, tereńdei úńilmeiinshe, bir kezde Sypyra jyraý men Asan Qaiǵy ótken abyz dala, bárin kórip, bárine kýá bolǵan, bárin bilip, bárine túsinetin, eshteńeni esinen shyǵarmaǵan suńǵyla ólke arǵy-berginiń talai qupiiasyn bizge aitpai, ishine búgip keledi. Al tarihi shyndyq tek sýretkerdiń qolyna túsip, kórkem shyǵarmaǵa ainalǵanda ǵana halyq murasyna, ulttyq sananyń mazmunyna ainalady. Áitpese, bireý bilip, bireý bilmeitin oqiǵalar men derekter bar-bar kezde ádildik pen batyldyq tanyta bermeitin mamandardyń qubylmalylyǵynyń qurbany bolyp qala bermekshi. Osy bir qulazyǵan qula dúz ben tymyraiǵan tylsym qyrattar aimaǵyna kelgen saiyn biz qanyqpaǵan talai syr qalamǵa ilikpei, áli kúnge deiin jazylmai kele jatqan júzdegen kitaptar men olardyń myńdaǵan keiipkerleriniń qorshaýyna túsip qalǵandai sezinemin. Olar bizdiń álige deiin talai nárseden qashasoqtap kele jatqan táýekelsizdigimiz ben betinen qalqyp kele jatqan ústirttigimizdi únsiz muqatyp turǵandai. Budan keiin áý basta adamdar ózderin ózderi tereń túsinip, tereń qanyǵyp alýy úshin jaratylǵan ádebietimizdiń áljýaz kúiine qaitip kúizelmessiń. Ótkenińdi bilmei turyp, búginińe túsinip, erteńińe elige almaisyń. Solai bola tura, ádebi ortada baiaǵyǵa bola bas aýyrtpaiyq deitin máńgúrttik pen janymyz jaqtyratyndy ǵana jazyp, jaqtyrmaityndy qaltarys qaldyra turaiyq deitin jarymestik álige deiin aiylyn jimai otyrǵanyna qaitip shamyryqpassyń?!
Adamdardyń ózin-ózi kemeldendirip, ózgelerdi kenelte alatyn orasan múmkindikterin oidaǵydai iske qostyrmai, iyqtarynan qorǵasyndai basyp, armandarynan ainytyp, jigerlerin qaralai qum qylyp baǵatyn naisap námárttik pen namyssyzdyqtan aiyqtyra alar jalǵyz daýa – ádebiet. Ádilin aitsaq, ol bireýler áldeqashan janazasyn shyǵaryp qoiǵandai, áli kózin birjolata joǵalta qoiǵan joq. Biraq, ál-dármeni quryp, jantásilim kúi keshýde. Kóńil birleitin jalǵyz medet: áleýmet odan áli kúder úzgen emes. Hal-jaiyn surap, kúńirenip qoiady. Onda da oqta-tekte. Onda da aýrýhanada áldeneshe kúnnen beri ottai lapyldatqan ystyǵy qaityp, tilim-tilim kezergen erinderin áreń qimyldatyp, alǵash ret sý suraǵan naýqastyń emis-emis estiletin álsiz kúbirin eske túsiredi. Biraq, ol da betiniń beri qaraǵanyn sezdirip, kóńilge úmit uialatpaityn ba edi?! Bizdiń ádebietke bailanysty da dál sondai úmit oiatar jaqsy nyshandar baiqala bastady. Keibir jekelegen adamdar, ujymdar, tipti, óńirler týǵan ádebietimizge degen búkilhalyqtyq mahabbatty qaita tiriltý jolynda qairat kórsetip baǵýda.
Eń bir qýanyshty jaǵdai, ádebiet áý bastan rýhani baýyrmaldyqtyń sózin sóilegen. Adamdar men toptar, tipti tutas halyqtar men memleketter ara sýytysyp ketken tustarda da ádebietter arasyńdaǵy qimastyq joiylmaǵan. Rýhani túsinistik kópirlerin aman saqtaýǵa tyrysqan. Biz búgin aramyzdan osy zamanǵy orys ádebi-qoǵamdyq oiynyń asa bedeldi ókilderi Boris Pankin, Evgenii Sidorov, Nikolai Anastasev, Frantsiiada qazaq ádebietin nasihattaýda asa úlken qairat tanytyp júrgen graf Per Apoliner Dominson, Hristian Vilver, Malgajata jáne de basqa sheteldik dostarymyzdy kórgenimizge óte qýanyshtymyz. Bul álemdik mádeniettiń adamgershilikke toly asa ónegeli dástúri. Rasynda da, bengal Rabindranat Tagor, japon Kobo Abe men Kendzabýro Oe, arab Taha Hýsein, afrikalyq Vole Shoinke, latynamerikalyq Gabriel Garsia Markes pen Hýlio Kortasardy álemdik mańyzǵa ie ádebi tulǵalarǵa ainaldyryp júrgen tek otandas oqyrmandar men synshylar ǵana emes qoi. Táýelsiz Qazaqstannyń mádenieti men ádebietin tereńdep bilýge shyn yqylas aýdarǵan qai dosymyzǵa da: “Iske sát!” deimiz. Ondai yqylas óz otandastarymyz tarapynan da molaia túskenine súisinemiz.
Bul arada aktóbelikterdiń Qazaqstanda birinshi bolyp, jazýshylardy ǵana emes, jekelegen shyǵarmalar men ádebi keiipkerlerdi de máńgi este qaldyrýdy qolǵa alǵandaryn qýana aitpaǵymyz paryz. Byltyr kúzde halyq eposynyń qaharmany – Qobylandy batyrdyń qurmetine eskertkish somdaldy. Biyl shyǵarmalary áldeneshe elderdiń oqyrmandarynyń kitap sórelerinen áldeqashan oryn alǵan osy zamanǵy prozanyń aitýly sheberi, otandyq ádebiettiń patriarhy, tabiǵat talant pen kúsh-jigerdi aiamai bergen súlei sýretker Ábdijámil Nurpeiisovtiń keńinen tanymal “Qan men ter” epopeiasynyń basty keiipkerlerin beineleitin asa mán-mańyzdy monýment boi kóterip jatyr. Talaiymyz aspandy alaqandai, jerdi tebingidei qylyp, qansha zarlanǵanymyzben, baba urpaqtar men aǵa urpaqtyń tyndyrǵan igi isterin ádil baǵalai alatyn rizadar jetkinshek urpaq bar eken. Qazirgidei qundylyq ataýlynyń qatal tezge túsip, qaita baǵalanyp jatqan kezinde halyq qoshemetine laiyq sýretkerler men shyǵarmalar suryptaýda qapysyz tańdaý jasap, metsenattyq qyzmetti biik estetikalyq talǵam men azamattyq kemeldilik óresine kótere alatyn isker adamdar kórine bastaǵanyna myń shúkirlik aitqymyz keledi.
Olar búgin Á.Nurpeiisovtiń “Qan men teri” M.Áýezovtiń “Abai jolyndai”, ulttyq ádebietimizdiń shyǵarmashylyq ósip-órkendeýiniń orta deńgeiin emes, shyrqaý biigin kórsetetin týyndy ekendigine jurtshylyq nazaryn taǵy da aýdaryp otyr. Jaqsy shyǵarma ǵana emes, shekten asqan shenen shyǵarma dep ulyqtap otyr. Sol arqyly ádebi qaýymdy qol jetken tabystardy baiandy etip qana qoimai, dáiim órelendire, órkeshtendire túsýge shaqyryp otyr. Ol úshin izdenis óresi keńeie túspegi shart. Dúnietanymda úirenshikti kózqarastar aýqymynda qalmai, álemdik tájiribeni molynan qamtyp, tereńirek zerdelemek paryz. Keiingi onjyldyqtarda ábden ornyqqan epigonshyldyqtan arylyp, shyǵarmashylyq sonylyqty ulttyq tabiǵilyqpen, sýretkerlik daralyqpen tereń qiystyryp, eń jańa, eń batyl izdenister arnasynda eńbektenbek murat.
Eń bastysy, tek shyǵarmashyldyq eńbegimiz ǵana emes, búkil dúnietanymymyzdy shyrmaýyqtai shyrmap alǵan shyrǵalań daǵdarysty jaltarmai moiyndap, jan-jaqty taldai bilmegimiz mindet. Adamdardyń mundai jappai toqyrap, japyryla dármensizdenýi buryn-sondy bastan keship kórmegen alapat apattardan keiin kezdesse kerek edi. Dál mundai jurttyń bárin tegis qamtyǵan shyǵarmashylyq mújálsizdik qai týyndynyń da dúniege kelýine tikelei ne janama áser etetin avtor, keiipker, oqyrmannyń úsheýi birdei tyǵyryqtan shyǵyp úlgere almai jatqandyǵyn baiqatqandai. Óitkeni, ádebiet óz qoǵamymen ózektes qoi. Qoǵamnyń boiyna júgirgen qan ádebiettiń boiyna júgirmei turmaidy. Qoǵamdyq tándi meńdetken dert ádebietti de meńdetpei turmaidy. Ondai áser álgi aitylǵan avtor, keiipker, oqyrman atty úsh taǵannyń ózara yqpaldastyǵy arqyly óristeidi. Eger álgi úsh taǵan álgindei yqpaldastyqtyń álsireýinen shatqaiaqtanyp, isten shyqsa, ondai daǵdarys tek ádebiettiń basyndaǵy ǵana daǵdarys bolmaǵany.
Mundai jaǵdai óz damý jolynda álgindei osharylýǵa ushyrap kórgen qoǵamdardyń bárinde de bolypty. Olardyń tájiribesi kórsetkendei, qoǵam myqtap daǵdarǵanda adamdarda senim azaiyp, kórkemdik qiial aljasyp, óner ázelgi álemdi tanytyp, ómirdi túsindiretin óreli sipattarynyń bárinen aiyrylyp, yrjaqai saýyq-sairandarǵa ǵana kerekti arzan ermekke ainalady eken. Daǵdarys – dert. Qoǵamdyq daǵdarys – qoǵamdyq derttiń asqynýy. Ádebiet qoǵam denesindegi qyzýdy aina-qatesiz dál mólsherleidi. Oǵan jolyǵatyn dert meditsinadaǵy meshelge qatty uqsaidy. Ádebiettegi daǵdarys ta meshelge ushyraǵan adamdai tez aiyǵyp kete almaidy. Ár janr óz tabiǵatyndaǵy aiyrmashylyqtarǵa sáikes árqily qarqynmen birtindep saýyǵady. Meshelge ushyraǵan adamdar da tym uzaq, tym baiaý tyǵyryqtan shyǵyp, birtindep ońalmai ma?! Ádebiette aldymen impýlsivti áserlerge – alyp-julyp bara jatqan yza men qýanyshtarǵa, qyzý qushtarlyqtar men ótkir sezimderge, ómirdegi ózgeristerdi tez qabyldap, tez ózgeretin qubylma kóńil kúige tikelei táýeldi, solardan nár alyp, tek solardan ǵana shabyttanatyn ushqyr janrlar tez tyńaiady. Al uzaq baǵdarlap, muqiiat zerdelep, tyńǵylyqty taldap, qapysyz baǵamdaý arqyly júzege asatyn kontseptýaldyq pen naqtylaýlarǵa táýeldi epikalyq túrler men súiikti janrlar qapelimde ońdai oralymdylyq baiqata qoimaidy.
Ádebiette bári de adamǵa – avtorlyq paiymnyń dáldigi men tereńdiligine, keiipkerdiń minez-qulqy men áreket aiasynyń shynaiylyǵy men nanymdylyǵyna, oqyrman zerdesiniń náziktigi men sezimtaldyǵyna baryp tireledi. Al bizde búgin avtor da, keiipker de, oqyrman da oisyrai jaraqattanǵan osharylmaly qoǵamnyń túlekteri. Kúni keshe ǵana olar ózderin qorshaǵan dúnieni jappai maǵynasyzdyq sanap, shyndap túńilip júrdi. Qorshaǵan ortadaǵy qubylystar endi-endi ǵana mán-maǵynaǵa ie bolyp, óz sipattaryn endi-endi aiqyndap keledi. Kóbi áli de bulyńǵyr, áli de kúńgirt. Tutasa, somdala qoiǵan joq. Ala-qula, úzik-úzik. Alaida, biz kóp syr-sipaty áli de túsiniksiz, áli de beimálim, asa ornyqsyz, oinamaly dúniede ómir súrip jatqanymyzdy, tirshiliktiń maqsaty da – sondai qarama-qaishylyqtar men ekiushtylyqtar áleminen jón-josyqty mán-maǵyna tabýǵa tyrysý ekendigin endi-endi uǵynyp kelemiz. Ádebiet degen, túptep kelgende, ómirdiń jai ánsheiin kóshirmesi ǵana emes, onyń ózine mindet júktep, talap qoiyp, bárin jipke tizip, barlap, taldap, bajailai baǵalap otyratyn ymyrasyz básekelesi de eken. Endeshe, maqsat pen árekettiń, niet pen nátijeniń, yqpal men áserdiń tepe-teńdigine jetispei turyp, ádebiet te ómir siiaqty aýyspaly ahýaldan aryla qoimaidy. Onyń kórkem-shyǵarmashylyq kósegesin kógertetin úshtik – avtor, keiipker, oqyrman da – ártarap qalpynda qalyp, sonyń saldarynan áleýmet yqylasyn birden baýrap alar tolyqqandy estetikalyq lázzatty qamtamasyz ete almasa kerek.
Mundai ári-sárilik te alǵash ret oryn alyp otyrmapty. Osyndai bir áýre-sarsań hal keshetinimizdi áleýmetshil oishyldar áldeqashan aitypty. XX ǵasyrdy psiholog K.Iýng – ujymdyq haos belsendiliginiń ǵasyry dese, filosoftar: V.Shýbart – óliara kezeń, N.Berdiaev – jańa orta ǵasyr, Boringer – jappai abstraktsiialaý dáýiri, jazýshy Djois – álimsaqtyq arhetipterdiń qaita oralýy, mádeniettanýshy, filosof M.Eliade – kórkemdiktiń tili birjolata bailanyp, atymen jańa ǵalamshar qalyptasatyn dáýir dep boljamdapty. Olardyń paiymdaýynsha, bulai bolatyndyǵynyń basty sebebi – qoǵamnyń buǵan deiingi tájiribesin úzildi-kesildi joqqa shyǵarýy bolyp tabylady eken. Mundai jaǵdai, sonymen, bir dáýir ábden turalap, kelesi dáýir endi-endi qylań berip, ótkenmen bailanys túbegeili úzilip, jappai oisyraityn omyrylmaly kezeńde ornaityn kórinedi. Asa kórnekti filosof, sotsiolog Pitirim Sorokin álgindei aýma-tókpe jaǵdaida aqyl ústemdik alatyn ideatsional (zerdeshil) mádeniet biryńǵai emotsiiaǵa boi aldyrǵan sezimtal mádenietpen almasady deidi. Onyń esepteýinshe, bizdiń dáýirimizge deiingi IV ǵasyrdan VI ǵasyrǵa deiin (zerdeshil) ideatsional mádeniet, b.d.d. VI ǵasyrdyń ekinshi jartysynan IV ǵasyrǵa deiin aralas mádeniet, odan keiingi kezeńde sezimtal mádeniet ústemdik qurypty. Mundai almasýlar áldeneshe ret oryn alǵan túri bar. Máselen, XIV ǵasyrdan bastap basymdyq tanytyp kele jatqan “sezimshil” mádeniet XX ǵasyrda aiaqtalypty. Bir kezde grekterdiń “sezimshil” mádenieti rimdikterdiń intellekti kúsheitken zerdeshil mádenietimen oryn almasqan-dy. XIX ǵasyrda Eýropada áldeneshe iri qalalar bylaiǵylarǵa tarihtyń mánin túsindiretin ústemdikke ie bolyp, qalǵandardyń bárin aitqanǵa júrip, aidaǵanǵa kónetin shetaimaqtarǵa ainaldyrǵan-dy. Osyndai júieli túrde júzege asyp otyratyn jii-jii úrdis almasýlar batys adamdaryn bolashaqtan qorǵana bilýge baýlypty. Bir kezde antikalyq mádeniettiń “kúni batqanda” grekter de ne bolyp, ne qoiyp jatqanyna túsinbei, qatty dúrligipti. Sondyqtanda, Fridrih Nitsshe tarihty tolassyz qaýip dep qarastyryp, máńgilik qaitalanýshylyq qaǵidasyn qalyptastyrdy. Bul osy kezge deiin Shyǵystyń jarasymshyl jaibaraqat adamdarynan góri Batystyń táýekelshil alaqyzba adamdaryna, erjúrek Prometei tektes jandarǵa kóbirek tán dep túsindirilip keldi.
N.Berdiaevtiń paiymdaýynsha, batystyq túrdegi Renessansty bastan keship kórmegen Resei óz basyna alǵash ret tap kelgen álgindei daǵdarys tusynda basqalardai emes, kóbirek kúizelip, kóbirek kúigelektenipti. Keshegi keńestik keńistikte álige deiin jalǵasyp otyrǵan sozylmaly daǵdarysqa bailanysty da osyny aitýǵa bolar edi.
Batys qoǵamy siiaqty batys ádebieti de ózin-ózi ózgerte bilý arqyly álgindei-álgindei álemtapyrqtardy op-ońai eńserip otyrypty. Búkil mádeniet te, árbir jeke adam da qubylmaly ýaqytty jiti baqylap, oǵan ýaqtyly ikemdele bilýge jete mán beripti. Qaita jańartý kezeńinde jaýgershilik zamanyna tán qaharmanshyldyq ózgeris zamanyna tán armanshyldyqqa des beripti. Geroika romantizmge moiynusynypty. Býrjýaziia jer-jerde jeńiske jetken tusta idealizm realizmge oryn bosatypty. Jiyrmasynshy ǵasyr kataklizmderi shyǵarmashylyqty avtorlyq paiymdaýda da, kórkemdik sheshimdeýde de áralýandyqqa (pliýralizmge) itermelepti, XIX ǵasyrda kórkem ádebiette sinkretti áleýmetshil-psihologiialyq taldaý kóbirek ústemdik qursa, birinshi dúniejúzilik soǵystan soń biryńǵai psihologizm etek jaidy. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan soń da osy aǵym asqyndai tústi. Italiandar óneri kádýilgini áspetteitin neorealizmge boi ursa, mundaidy impressionizm men postimpressionizm tusynda bastan keshken frantsýzdar adamdardyń jeke qara basynyń jan dúniesine tereńdei úńilýine – ekzistentsializmge kóbirek den qoidy. Neorelizm de, ekzistentsializm de adam tirshiligine áý bastan tán ázelgi kúirektikti (dramatizm men tragediia), onyń aqylǵa syimastai asqynyp, esten tandyra eseńgiretetin, tipti ne bolyp, ne qoiǵanyn bile almastai aljastyratyn siýrrealistik tustaryn, kórkem beine adam tanyǵysyz qubyjyqtanyp, kórkemdik áser atymen qurdymdanyp, áreket esýastyqqa, sana sappastyqqa ainalatyn esiriktený úrdisterin ejiktei kórsetýdi erekshe maqsat tutty. Al bizdiń áleýmettik etekbastylyqtan áli artylyp bolmaǵan kúni keshegi keńestik ádebietterimiz óz daǵdarysynyń eń shyrqaý kezeńderinde de ustamdy kórinýge tyrysty. Ondai ne shekten shyǵa eskishil, ne shekten shyǵa jańashyl bolyp kórinýge tyrysatyn shamadan tys esiriktikterge urynbady. Ara-tura baǵzyny kókseýshilik pen bárin qara boiaýmen battastyra bylǵap baǵatyn ásiresynampazdyq boi kóterdi. Dei turǵanmen de, otandyq shyǵarmashyl kúshter shekten shyqpai, shennen aspai, jaqsylyqty aldan tosyp, shydamdylyq tanytyp, bárine de shydap baqty.
Biraq, kásibi ádebiet solai etkenmen, qaǵaz kúielemese basy aýyratyn (grafomaniia) adam kórmegendei asqyndady. Ol kitap salasyn birjolata óz qoldaryna qaratyp aldy. Buryn joǵary jaqtyń qas-qabaǵyna qaraityn – endi kóshege, buqaralyq sananyń buralańdary men árqily aǵymdarǵa qulaq tikti. Toǵysharlyq kózqarastardyń kóńilin aýlady. Ne de bolsa, erinbegenniń bári etikshi bola qoimaǵandarymen. Júz paiyz saýatty el ekenimiz basqa salada baiqalmasa da, kitap “bastyrýda” ábden kózge uryp turdy. Shyǵatyn kitaptardyń sany jaǵynan baiaǵy kórsetkishterimizdi basyp ozýǵa ainaldyq. Jazýshylyq uiym músheleri myńǵa jýyqtap qaldy desedi. Solai bola tura, kitap shyǵarý úshin sondai uiymda turý-turmaý shart bolmai qaldy. Bizdiń jazǵyshtardyń jelókpeligi tek munymen ǵana shektelgen joq. Óziń shyǵartqan kitaptyń ári avtoryna ainaldy. Ózi jazýǵa qabileti jetpeitinder ózge bir “jazarmandy” jaldady. At shyǵarýdyń han bazary qainai túskeni sonsha, sharýashylyq basqaryp, omyraýyn monshaqqa toltyrǵan bir tanysym: “Áldeqashan, súiegi qýraǵan padishalar men danyshpandar aýzyńa mai, astyńa inomarka usynbaidy ǵoi”, – dep ashyqtan-ashyq bopsalady. Ne de bolsa, keiingi jyldary shyqqan kitaptarǵa des berseńiz, erkekterimizdiń ekiden biri ne general Goll, ne marshal Jýkov, áielderimizdin ekiden biri quryǵanda Diana hanshaiymdai bolyp ketken túrleri bar.
Mundai jaǵdaidy kórip-bilip turyp, “áleýmettik tapsyrys” týraly aýyz ashýǵa uialasyń. Eriksiz esińe Valak pen Valaam týraly ejelgi támsil túsedi. Izraildiń Esorvan alǵanyn kórip es qalmaidy. Endi kidirse, kezek ózderine kelýi múmkin. Valak patsha áýlie Valaamǵa at shaptyrady. Izraildyqtardy dýalap berýdi ótinedi. Valaam kópke deiin buǵan kónbeidi. Aqyrynda Moavqa attanady. Endi jete bergende, astyndaǵy esegi tyrp etpei, turyp alady. Áýlie aiamai qamshy basady. Aiaqastynan esek sóilep qoia beredi. Sóitse, Jaratqan Ie Valaamnyń óz dýasyn ózine qarsy jumsap, Izraildi bir qaterden saqtap qalypty. Óitkeni, áýlie bul saparǵa para alǵasyn attanǵan eken. Sodan dýasynyń kúshi joiylypty.
Injil zamanyndaǵy áýlielerdiń kúni mundai bolǵanda, qazirgi qalamgerlik eńbektiń jaǵdaiy qandai bolmaq? Álgi bir aiaq astynda til bitken aqyldy esektiń aitýynsha, basqalarǵa áser ete alar yqpal iesi eńbegine shyn alǵystan basqa ótem dámete almaýǵa tiisti eken. Oǵan Jaratqan álgi aqiqattan kózapara attamaq bolǵan kórseqyzar óz qojasyn der kezinde aram isten tyidyrý úshin til bitiripti. Endeshe, áý bastan “Ádebiet – kieli is” dep teginnen tegin aitylyp júrmese kerek.
Ony, ásirese, qazir esten shyǵarýǵa bolmaityn tárizdi. Qazir jer betindegi ala-qulalyqtyń qai kezdegiden de asyp ketkeni sonsha, dál kúni búgin buǵan deiingi tarihi kezeńderdiń bárin taýyp alýǵa bolatyn kórinedi. Máselen, Avstraliia aborigenderi alǵashqy qaýymdarsha ómir súrip jatsa, Batys pen Shyǵystyń birneshe memleketi postindýstriialyq qoǵam deńgeiine shyrqap ketipti. O.Toflerdiń esepteýinshe, Jer shary turǵyndarynyń 70 paiyzy árqily keshegi qaýymdardyń deńgeiinde, 25 paiyzy búgingi zaman deńgeiinde, 3 paiyzy ǵana bolashaq dáýir deńgeiinde ómir súrip jatyr eken. Qalǵan eki paiyzdyń ómir súrý deńgeiin esh kezeńmen salǵastyrý múmkin emes sekildi. Sondyqtan da, bireýler búgingini dáriptese, odan úsh esege jýyq kóp halyq baǵzy dáýrenderin ańsaidy eken. Keleshekke tamsanyp, ólip-óshetinder úsh paiyzǵa jeter-jetpes shamada ǵana kórinedi. Damý deńgeiindegi mundai asiphropiia tutas halyqtar, memleketter, órkenietter taǵdyrynda óz kórinisterin tappai qalmasy túsinikti. Ǵalymdardyń búgingi dáýirde burynǵy dáýirdegi mádenietterdiń báriniń de, sonyń ishinde jańa dáýirdegi sezimshil, orta ǵasyrlardaǵy ideatsional-zerdeshil mádeniettiń de sipattary bar integral – aralas nemese jiyntyq mádeniet ornaidy dep júrgenderi de osydan eken. Olai bolsa, XX ǵasyr suńǵylalarynyń bári birdei qorqytyp baqqan ujymdyq sanasyzdyq pen ulǵaimaly haos qaýpinen qaitip aman qala alamyz? Onyń ústine J.Revel aitqandai, “Globaldy áleýmettik joba” kúirep, M.De Serto aitqandai, “órkeniettiń dymy quryp turǵan” kezde adam balasy tepe-teńdik ataýlynyń bárinen aiyrylyp, máshineler ortasynyń qulaqkesti qulyna, temir-tersektiń qol balasyna ainalypty.
Bórinen de qaýiptisi – qai isti de ekiushtylyq bilep-tósteýde. Bir jaǵynan, qoǵam jekelegen individýýmdarǵa ydyryp, atomdana tússe, ekinshi jaǵynan, sana ótkinshi aǵymdar men ótpeli ustanymdarǵa, sán qýalaýshylyq pen bedelde tabynýshylyqqa berilip, standarttana, tipti totalitarlana, jappai qasańdana túsýde. Burynǵy uzaq merzimdi dogma endi ýaqytsha ústemdik quratyn ótpeli dogmalarmen oryn almasýda. Qysqasy, azamattyq sana qalyptasqan qaǵidalar ústemdiginen aryla almai otyr. Adam bitken bankterde óz esepterin ashyp, bizneske óz aktsiiasyn salyp, óz kaltasyna eshkimge qol suqtyrtpai ózi ie bolýǵa tyryssa da, ómirde bolyp jatqandarǵa bailanysty óz kózqarasyn túiip, óz pikirin qalyptastyrýǵa sonshalyqty yntaly emes. Kóbine kóp basqalardyń yǵynda ketýge beiim. Ekonomikalyq emansipatsiia ózine-ózine sáikes áleýmettik-moraldyq, rýhani-kózqarastyq emansipatsiiaǵa ulasa almai keledi.
Bizdiń ǵasyrdaǵy elektronikalyk, qaita karýlaný adam tirshiligin qaitadan tobyrlandyryp bara jatqandai. Úiinde ońasha otyryp ta, iin tiresken kóshedegi kópshiliktiń arasynda júrgendei, basqalardyń yqpalynan qutyla almaisyń. Kez kelgen telefon shyldyry seni úiińe órt tigendei, esigińdi ury qaǵyp turǵandai ábigerlendire alady. Kim kóringen jeke ómirińe qol suǵyp, kóńil-kúiińdi kúizeltip, aryńdy saýdaǵa salyp, kózqarasyńa qysym, adamdyq kúsh-jigerińe zorlyq-zombylyq jasai alady. Syrt qaraǵanda demokratiiashyl kóringen usynystardyń ar jaǵynda da: “Bizdi qolda. Olai etpe, bylai et!” – degen áleýmettik ozbyrlyq qylań beredi. Quddy bir tómennen ne qaptaldan bopsalaý joǵarydan bopsalaǵandai emes, áleýmettik qysymǵa jatpaityndai. Qaitken kúnde de, bizdiń zamandasymyzdyń ózimen ózi qalyp, óz jaǵdaiyn ózi oilanyp, ne istep, ne qylatynyn, eshkimniń aralasýynsyz, ózi anyqtap alýyna jaǵdaiy qalmai, ýaqyty jetpei barady. Sondyqtan kóbi ne kerektiń bárin iemdenip otyryp, muqtajdyqtan, kim kerektiń bárin taýyp otyryp, jalǵyzdyqtan aryla alar emes.
Jurttyń ordasynda júrip jurttyń bári jalǵyzdyqtan japa shegýde. Paradoks. Biraq, shyny solai. Syrlasarǵa dos, aqyldasarǵa aǵaiyn joq. Onyń esesine tobyryna ilestirip áketkisi keletin top kóp. Sondyqtan da dástúrli kollektivizmnen góri shynaiy pliýralizm kóbirek keregip tur. Óitkeni, topshyldyq adamnyń jeke pikiri men jeke basynyń múddesin basa-kókteidi. Al pliýralizm alýan pikir ieleriniń arasynan ózińe uqsas pikirles izdetedi. Jeke basyńnyń qadiri men pikirin eshkim ezip-janshymaidy. Endeshe, osyndai qaltqysyz suhbattas, qaiaýsyz pikirlestiń ornyn tek kitap qana toltyra alady. Ony oqyp otyryp, tek óz zamandastaryń men otandastaryń ǵana emes, jalpy adamzattyń búgingi jáne burynǵy urpaqtarynyń ómir tájiribeleri men kózqarastarymen tanysyp, óz oilaryń men sezimderińdi ózgelermen salystyryp, óz jan dúnieńdi óziń elep-ekshelei alasyń.
Adam jady men abyroi-namysyn kózdiń qarashyǵyndai saqtap, ar-ujdany men sezimin aialai syilap, aqyly men tájiribesin úzdiksiz baiytyp, ádebiet áýel bastan bergi ámbege ortaq janashyr, ámbege ortaq ustaz mańyzyn odan ármen nyǵaita bermek. Sol arqyly ázelden bergi kieli mereiine qylaý túsirmei, múltiksiz saqtap qala almaq.
Olai bolatyny túsinikti. Búkil tarih kórsetip otyrǵandai: eshbir qoǵam men eshbir kezeń tek óńkei izgilikter men jetistikterden, jańalyqtar men bolashaq ta solai bolǵai. Sóite tura, adamzat izgilik pen jaqsylyqqa, adamgershilik pen gýmanizmge úzbei tyrysý arqyly ǵana jer betinde ózin-ózi saqtap qala alyp otyr. Ádebiet te tek solai etken jaǵdaida ǵana adamdar yqylasyn aqtai alady.
Ázelden ádebiettiń peshenesine jazylǵany sol.
Ábish Kekilbaev,
2008 jyl
