ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸ

فوتو: Gov.kz

Ult.kz وقىرمانعا اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ابايدىڭ 45 قارا سٶزٸن وقىپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ ٷشٸن تاعى بٸر رەت ۇسىنادى.

بٸرٸنشٸ سٶز (1890)

بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى ٶتكٸزدٸك پە, جامان ٶتكٸزدٸك پە, ەيتەۋٸر بٸرتالاي ٶمٸرٸمٸزدٸ ٶتكٸزدٸك: الىستىق, جۇلىستىق, ايتىستىق, تارتىستىق - ەۋرەشٸلٸكتٸ كٶرە-كٶرە كەلدٸك. ەندٸ جەر ورتاسى جاسقا كەلدٸك: قاجىدىق, جالىقتىق; قىلىپ جٷرگەن ٸسٸمٸزدٸڭ بايانسىزىن, بايلاۋسىزىن كٶردٸك, بەرٸ قورشىلىق ەكەنٸن بٸلدٸك. ال, ەندٸ قالعان ٶمٸرٸمٸزدٸ قايتٸپ, نە قىلىپ ٶتكٸزەمٸز? سونى تابا الماي ٶزٸم دە قايرانمىن.

ەل باعۋ? جوق, ەلگە باعىم جوق. باعۋسىز دەرتكە ۇشىرايىن دەگەن كٸسٸ باقپاسا, نە البىرتقان, كٶڭٸلٸ باسىلماعان جاستار باعامىن دەمەسە, بٸزدٸ قۇداي ساقتاسىن!

مال باعۋ? جوق, باعا المايمىن. بالالار ٶزدەرٸنە كەرەگٸنشە ٶزدەرٸ باعار. ەندٸ قارتايعاندا قىزىعىن ٶزٸڭ تٷگەل كٶرە المايتۇعىن, ۇرى, زالىم, تٸلەمسەكتەردٸڭ ازىعىن باعىپ بەرەمٸن دەپ, قالعان از عانا ٶمٸرٸمدٸ قور قىلار جايىم جوق.

عىلىم باعۋ? جوق, عىلىم باعارعا دا عىلىم سٶزٸن سٶيلەسەر ادام جوق. بٸلگەنٸڭدٸ كٸمگە ٷيرەتەرسٸڭ, بٸلمەگەنٸڭدٸ كٸمنەن سۇرارسىڭ? ەلسٸز-كٷنسٸزدە كەزدەمەنٸ جايىپ سالىپ, قولىنا كەزٸن الىپ وتىرعاننىڭ نە پايداسى بار? مۇڭداسىپ شەر تارقاتىسار كٸسٸ بولماعان سوڭ, عىلىم ٶزٸ - بٸر تەز قارتايتاتۇعىن كٷيٸك.

سوفىلىق قىلىپ, دٸن باعۋ? جوق, ول دا بولمايدى, وعان دا تىنىشتىق كەرەك. نە كٶڭٸلدە, نە كٶرگەن كٷنٸڭدە بٸر تىنىشتىق جوق, وسى ەلگە, وسى جەردە نە قىلعان سوفىلىق?

بالالاردى باعۋ? جوق, باعا المايمىن. باعار ەدٸم, قالايشا باعۋدىڭ مەنٸسٸن دە بٸلمەيمٸن, نە بولسىن دەپ باعام, قاي ەلگە قوسايىن, قاي حارەكەتكە قوسايىن? بالالارىمنىڭ ٶزٸنە ٸلگەرٸ ٶمٸرٸنٸڭ, بٸلٸمٸنٸڭ پايداسىن تىنىشتىقپەنەن كەرەرلٸك ورىن تاپقانىم جوق, قايدا بار, نە قىل دەرٸمدٸ بٸلە الماي وتىرمىن, نە بول دەپ باعام? ونى دا ەرمەك قىلا المادىم.

اقىرى ويلادىم: وسى ويىما كەلگەن نەرسەلەردٸ قاعازعا جازا بەرەيٸن, اق قاعاز بەن قارا سييانى ەرمەك قىلايىن, كٸمدە-كٸم ٸشٸنەن كەرەكتٸ سٶز تاپسا, جازىپ السىن, يا وقىسىن, كەرەگٸ جوق دەسە, ٶز سٶزٸم ٶزٸمدٸكٸ دەدٸم دە, اقىرى وسىعان بايلادىم, ەندٸ مۇنان باسقا ەشبٸر جۇمىسىم جوق.

ەكٸنشٸ سٶز (1890)

مەن بالا كٷنٸمدە ەستۋشٸ ەدٸم, بٸزدٸڭ قازاق سارتتى كٶرسە, كٷلۋشٸ ەدٸ «ەنەڭدٸ ۇرايىن, كەڭ قولتىق, شٷلدٸرەگەن تەجٸك, ارقادان ٷي تٶبەسٸنە سالامىن دەپ, قامىس ارتقان, بۇتادان قورىققان, كٶز كٶرگەندە «ەكە-ٷكە» دەسٸپ, شىعىپ كەتسە, قىزىن بوقتاسقان, «سارت-سۇرت دەگەن وسى» دەپ. نوعايدى كٶرسە, ونى دا بوقتاپ كٷلۋشٸ ەدٸ: «تٷيەدەن قورىققان نوعاي, اتقا مٸنسە - شارشاپ, جاياۋ جٷرسە - دەمٸن الادى, نوعاي دەگەنشە, نوقاي دەسەڭشٸ, تٷككە ىڭعايى كەلمەيدٸ, سولدات نوعاي, قاشقىن نوعاي, باشالشٸك نوعاي» دەپ. ورىسقا دا كٷلۋشٸ ەدٸ: «اۋىلدى كٶرسە شاپقان, جامان ساسىر باس ورىس» دەپ.

ورىس ويىنا كەلگەنٸن قىلادى دەگەن... نە ايتسا سوعان نانادى, «ۇزىن قۇلاقتى تاۋىپ بەر دەپتٸ» دەپ.

سوندا مەن ويلاۋشى ەدٸم: ەي, قۇداي-اي, بٸزدەن باسقا حالىقتىڭ بەرٸ انتۇرعان, جامان كەلەدٸ ەكەن, ەڭ تەۋٸر حالىق بٸز ەكەنبٸز دەپ, ەلگٸ ايتىلمىش سٶزدەردٸ بٸر ٷلكەن قىزىق كٶرٸپ, قۋانىپ كٷلۋشٸ ەدٸم.

ەندٸ قاراپ تۇرسام, سارتتىڭ ەكپەگەن ەگٸنٸ جوق, شىعارماعان جەمٸسٸ جوق, ساۋداگەرٸنٸڭ جٷرمەگەن جەرٸ جوق, قىلماعان شەبەرلٸگٸ جوق. ٶزٸمەنەن ٶزٸ ەۋرە بولىپ, بٸرٸمەنەن بٸرٸ ەشبٸر شاھارى جاۋلاسپايدى! ورىسقا قاراماي تۇرعاندا قازاقتىڭ ٶلٸسٸنٸڭ احيرەتتٸگٸن, تٸرٸسٸنٸڭ كيٸمٸن سول جەتكٸزٸپ تۇردى. ەكە بالاعا قيمايتۇعىن مالىڭدى كٸرەلەپ سول ايداپ كەتٸپ تۇردى عوي. ورىسقا قاراعان سوڭ دا, ورىستىڭ ٶنەرلەرٸن بٸزدەن ولار كٶپ ٷيرەنٸپ كەتتٸ. ٷلكەن بايلار دا, ٷلكەن مولدالار دا, ەپتٸلٸك, قىرمىزىلىق, سىپايىلىق - بەرٸ سولاردا. نوعايعا قاراسام, سولداتتىققا دا شىدايدى, كەدەيلٸككە دە شىدايدى, قازاعا دا شىدايدى, مولدا, مەدرەسە ساقتاپ, دٸن كٷتۋگە دە شىدايدى. ەڭبەك قىلىپ, مال تابۋدىڭ دا جٶنٸن سولار بٸلەدٸ, سالتانات, ەسەم دە سولاردا. ونىڭ مالدىلارىنا, قۇزعىن تاماعىمىز ٷشٸن, بٸرٸمٸز جالشى, بٸرٸمٸز قوش الۋشىمىز. بٸزدٸڭ ەڭ بايىمىزدى: «سەنٸڭ شاقشى اياعىڭ بٸلەن پىشىراتىرعا قويعان يدەن تٷگٸل, شىق, ساسىق كازاق», - دەپ ٷيٸنەن قۋىپ شىعارادى. ونىڭ بەرٸ - بٸرٸن-بٸرٸ قۋىپ قور بولماي, شارۋا قۋىپ, ٶنەر تاۋىپ, مال تاۋىپ, زور بولعاندىق ەسەرٸ. ورىسقا ايتار سٶز دە جوق, بٸز قۇلى, كٷڭٸ قۇرلى دا جوقپىز. باعاناعى ماقتان, باعاناعى قۋانعان, كٷلگەن سٶزدەرٸمٸز قايدا?

ٷشٸنشٸ سٶز (1891)

قازاقتىڭ بٸرٸنٸڭ بٸرٸنە قاسكٷنەم بولماعىنىڭ, بٸرٸنٸڭ تٸلەۋٸن بٸرٸ تٸلەسپەيتۇعىنىنىڭ, راس سٶزٸ از بولاتۇعىنىنىڭ, قىزمەتكە تالاسقىش بولاتۇعىنىنىڭ, ٶزدەرٸنٸڭ جالقاۋ بولاتۇعىنىنىڭ سەبەبٸ نە? ھەمما عالامعا بەلگٸلٸ دانىشپاندار ەلدەقاشان بايقاعان: ەربٸر جالقاۋ كٸسٸ قورقاق, قايراتسىز تارتادى; ەربٸر قايراتسىز قورقاق, ماقتانشاق كەلەدٸ; ەربٸر ماقتانشاق قورقاق, اقىلسىز, نادان كەلەدٸ; ەربٸر اقىلسىز نادان, ارسىز كەلەدٸ; ەربٸر ارسىز جالقاۋدان سۇرامساق, ٶزٸ تويىمسىز, ٶنەرسٸز, ەشكٸمگە دوستىعى جوق جاندار شىعادى.

مۇنىڭ بەرٸ تٶرت اياقتى مالدى كٶبەيتەمٸننەن باسقا ويىنىڭ جوقتىعىنان, ٶزگە ەگٸن, ساۋدا, ٶنەر, عىلىم - سولار سەكٸلدٸ نەرسەلەرگە سالىنسا, بۇلاي بولماس ەدٸ. ەربٸر مال ٸزدەگەن مالىم كٶپ بولسا, ٶزٸمدٸكٸ دە, بالالارىم دا مالدى بولسا ەكەن دەيدٸ. ول مال كٶبەيسە, مالشىلارعا باقتىرماق, ٶزدەرٸ ەتكە, قىمىزعا تويىپ, سۇلۋدى جايلاپ, جٷيرٸكتٸ بايلاپ وتىرماق. قىستاۋى تارلىق قىلسا, ارىزى جەتكەندٸك, سىيى ٶتكەندٸك, بايلىق قىزمەتٸنەن بٸرەۋدٸڭ قىستاۋىن ساتىپ الماق, ەپتەپ الماق, تارتىپ الماق. ول قىستاۋىنان ايىرىلعان جەنە بٸرەۋگە تيٸسپەك, يا بولماسا ورىنسىزدىعىنان ەلدەن كەتپەك - ەر قازاقتىڭ ويى وسى.

وسىلار بٸرٸنە بٸرٸ دوستىق ويلاي الا ما? كەدەي كٶپ بولسا, اقىسى كەم بولار ەدٸ, مالدان ايىرىلعاندار كٶبەيسە, قىستاۋى بوسار ەدٸ دەپ, مەن انانى كەدەي بولسا ەكەن دەپ, ول مەنٸ كەدەي بولسا ەكەن دەپ, ەۋەلدە ٸشٸمٸزبەن قاس ساعىندىق. ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ سىرتىمىزعا شىقتى, جاۋلاستىق, داۋلاستىق, پارتييالاستىق. وسىنداي قاستارعا سٶزٸم ٶتٸمدٸ بولسىن جەنە دە ەپتەپ مال جييۋعا كٷشٸم جەتٸمدٸ بولسىن دەپ, قىزمەتكە بولىستىق, بيلٸككە تالاستىق.

سونان سوڭ نە مومىننىڭ بالاسى بٶتەن جاققا شىعىپ, ەڭبەك قىلىپ, مال ٸزدەمەيدٸ, ەگٸن, ساۋدانىڭ كەرەگٸ جوق بولادى. ٶز باسىن ٶزٸ وسىنداي تالاسپەنەن كٸسٸ كٶبەيتەمٸز دەپ پارتييا جيعانداردىڭ بٷگٸن بٸرەۋٸنە, ەرتەڭ بٸرەۋٸنە كەزەكپەن ساتادى دا جٷرەدٸ. ۇرىلار تىيىلمايدى. ەل تىنىش بولسا, ونىڭ ۇرلىعىن ەشكٸم سٷيەمەس ەدٸ. ەل ەكٸ جار بولعان سوڭ, كٸم انت ٸشٸپ اقتاپ, ارامدىعىن جاقتاپ, سٷيەيمٸن دەسە, سوعان جاق بولىپ سٷيەنٸپ, بۇرىنعىدان ۇرلىعىن ەلدەنەشە ەسە اسىرادى.

ەلدەگٸ جاقسى ادامداردىڭ بەرٸنٸڭ ٷستٸنەن بەكەر, ٶتٸرٸك «شاپتى, تالادى» دەگەن ەرتٷرلٸ ۋگولوۆنىي ٸس كٶرسەتٸپ, ارىز بەرەدٸ. وعان دوزنانيە - تەرگەۋ شىعارادى. ٶتٸرٸك كٶرمەگەنٸن كٶردٸم دەۋشٸ كۋەلار دا ەلدەقاشان دايىنداپ قويىلعان, باعاناعى جاقسى ادام سايلاۋعا جاراماسى ٷشٸن. ول ادام باسىن قۇتقارماق ٷشٸن جاماندارعا جالىنسا, ونىڭ دا ادامدىعىنىڭ كەتكەنٸ, ەگەر جالىنباسا, تەرگەۋلٸ, سوتتى ادام بولىپ, ەشبٸر قىزمەتكە جاراماي, باسى قاتەرگە تٷسٸپ ٶتكەنٸ. ول بولىس بولعاندار ٶزٸ قۋلىق, ارامدىقپەنەن بولىستىققا جەتكەن سوڭ, مومىندى قادٸرلەمەيدٸ, ٶزٸندەي ارام, قۋلاردى قادٸرلەيدٸ, ٶزٸمە دوس بولىپ, جەردەمٸ تيەدٸ دەپ, ەگەر قاس بولسا, بٸر تٷرلٸ ٶزٸمە دە زالال جاساۋعا قولىنان كەلەدٸ دەپ.

وسى كٷندە قازاق ٸشٸندە «ٸسٸ بٸلمەس, كٸسٸ بٸلەر» دەگەن ماقال شىقتى. ونىڭ مەنٸسٸ: «ٸسٸڭنٸڭ تٷزۋلٸگٸنەن جەتپەسسٸڭ, كٸسٸڭنٸڭ امالشى, ايلالىلىعىنان جەتەرسٸڭ» دەگەن سٶز. ٷش جىلعا بولىس سايلانادى. ەۋەلگٸ جىلى «سەنٸ بٸز سايلامادىق پا?» دەپ ەلدٸڭ بۇلدانعاندىعىمەن كٷنٸ ٶتەدٸ. ەكٸنشٸ جىلى كانديداتپەنەن اڭدىسىپ كٷنٸ ٶتەدٸ. ٷشٸنشٸ جىلى سايلاۋعا جاقىنداپ قالىپ, تاعى بولىس بولىپ قالۋعا بولار ما ەكەن دەپ كٷنٸ ٶتەدٸ. ەندٸ نەسٸ قالدى? وسى قازاق حالقىنىڭ وسىنداي بۇزىقشىلىققا تارتىپ, جىلدان جىلعا تٶمەندەپ بارا جاتقانىن كٶرگەن سوڭ, مەنٸڭ ويىما كەلەدٸ: حالىقتىڭ بولىستىققا سايلايمىن دەگەن كٸسٸسٸ پەلەن قادەرلٸ ورىسشا وبرازوۆانيە العان كٸسٸ بولسىن. ەگەر دە ورتالارىندا ونداي كٸسٸسٸ جوق بولسا, ياكي بار بولسا دا سايلاماسا, ۋەزنىي ناچالنيك پەنەن ۆوەننىي گۋبەرناتوردىڭ نازناچەنيەسٸمەن بولادى دەسە, بۇل حالىققا بەك پايدالى بولار ەدٸ. ونىڭ سەبەبٸ: ەۋەلٸ - قىزمەتقۇمار قازاق بالالارىنا وبرازوۆانيە بەرۋگە ول دا - پايدالى ٸس, ەكٸنشٸ - نازناچەنيەمەن بولعان بولىستار حالىققا مٸندەتتٸ بولماس ەدٸ, ۇلىقتارعا مٸندەتتٸ بولار ەدٸ.

ۋە جەنە نازناچەنيە قىلعاندا تەرگەۋٸ, سۇراۋى بارلىعىنا قاراماسا, ٶتٸرٸك ارىز بەرۋشٸلەر ازايار ەدٸ, بەلكي جوعالار ەدٸ. ۋە جەنە ەربٸر بولىس ەلدە ستارشينا باسى بٸر بي سايلانعاندىق, بۇل حالىققا كٶپ زالال بولعاندىعى كٶرٸنٸپ, سىنالىپ بٸلٸندٸ. بۇل بيلٸك دەگەن بٸزدٸڭ قازاق ٸشٸندە ەربٸر سايلانعان كٸسٸنٸڭ قولىنان كەلمەيدٸ. بۇعان بۇرىنعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن, ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولىن», ەز تەۋكە حاننىڭ كٷلتٶبەنٸڭ باسىنداعى كٷندە كەڭەس بولعاندا «جەتٸ جارعىسىن» بٸلمەك كەرەك. ەم, ول ەسكٸ سٶزدەردٸڭ قايسىسى زامان ٶزگەرگەندٸكپەنەن ەسكٸرٸپ, بۇل جاڭا زامانعا كەلٸسپەيتۇعىن بولسا, ونىڭ ورنىنا تاتىمدى تولىق بيلٸك شىعارىپ, تٶلەۋ سالارعا جارارلىق كٸسٸ بولسا كەرەك ەدٸ, ونداي كٸسٸ از, ياكي تٸپتٸ جوق.

بۇرىنعى قازاق جايىن جاقسى بٸلگەن ادامدار ايتىپتى: «بي ەكەۋ بولسا, داۋ تٶرتەۋ بولادى» دەپ. ونىڭ مەنٸسٸ - تاق بولماسا, جۇپ بيلەر تالاسىپ, داۋ كٶبەيتە بەرەدٸ دەگەنمەن ايتىلعان سٶز. ٶيتٸپ بي كٶبەيتكەنشە, ەربٸر بولىس ەلدەن تولىمدى-بٸلٸمدٸ ٷش-اق كٸسٸ بيلٸككە جىل كەسٸلمەي سايلانسا, ولار تٷسسە, جامانشىلىعى ەشكەرە بٸلٸنگەندٸكپەنەن تٷسسە, ەيتپەسە تٷسپەسە.

ول بيلەرگە داۋگەر ادامدار قالماي, ەكەۋٸ ەكٸ كٸسٸنٸ بيلٸككە تاڭداپ الىپ, ٷستٸنە بٸرەۋدٸ پوسرەدنيككە سايلاپ الىپ, بٸتە بەرسە; ەگەر وعان دا ىنتىماقتاسا الماسا, باعاناعى ٷش بيدٸڭ بٸرەۋٸن الىپ, ياكي جەرەبەمەن سايلاپ الىپ جٷگٸنسە, سوندا داۋ ۇزاماي, بٸتٸم بولار ەدٸ.

تٶرتٸنشٸ سٶز (1891)

ەربٸر بايقاعان ادام بٸلسە كەرەك: كٷلكٸ ٶزٸ بٸر ماستىق ەكەنٸن, ەربٸر ماس كٸسٸدەن عافيل كٶپ ٶتەتۇعىنىن دا, ەربٸر ماستىڭ سٶيلەگەن كەزٸندە باس اۋىرتاتۇعىنىن. بۇلاي بولعاندا, كٷلكٸگە سالىنعان كٸسٸ نە شارۋادان, نە اقىلدان, نە بٸر ۇيات كەلەرلٸك ٸستەن قۇر, عافيل كٶپ ٶتكٸزٸپ وتىرسا كەرەك. وسىنداي عافيلدٸك كٶپ ٶتكٸزٸپ, ٶلمەگەن كٸسٸنٸڭ نە دٷنيەدە, نە احيرەتتە باسى بٸر اۋىرماي قالماسا كەرەك.

ەربٸر ۋايىم-قايعى ويلاعىش كٸسٸ نە دٷنيە شارۋاسىنا, نە احيرەت شارۋاسىنا ٶزگەدەن جيناقىراق بولسا كەرەك. ەربٸر جيناقىلىقتىڭ تٷبٸ كەنٸش بولسا كەرەك. ەندٸ ولاي بولعاندا, ٷنەمٸ ۋايىم-قايعىمەنەن جٷرە الامىز با? ٷنەمٸ كٷلمەي جٷرۋگە جان شىداي ما ەكەن? جوق, مەن ٷنەمٸ ۋايىم-قايعىمەنەن بول دەمەيمٸن. ۋايىم-قايعىسىزدىعىڭا ۋايىم-قايعى قىل داعى, سول ۋايىم-قايعىسىزدىقتان قۇتىلارلىق ورىندى حارەكەت تابۋ كەرەك ھەم قىلۋ كەرەك. ەربٸر ورىندى حارەكەت ٶزٸ دە ۋايىم-قايعىنى ازايتادى, ورىنسىز كٷلكٸمەنەن ازايتپا, ورىندى حارەكەتپەن ازايت!

شىعار ەسٸگٸن تابا الماي, ۋايىم-قايعىنىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ الىپ, قامالىپ قالماق, ول ٶزٸ دە - بٸر انتۇرعاندىق. جەنە ەربٸر جامان كٸسٸنٸڭ قىلىعىنا كٷلسەڭ, وعان راحاتتانىپ كٷلمە, ىزا بولعانىڭنان كٷل, ىزالى كٷلكٸ - ٶزٸ دە قايعى. ونداي كٷلكٸگە ٷنەمٸ ٶزٸڭ دە سالىنباسسىڭ, ەربٸر جاقسى ادامنىڭ جاقسىلىق تاپقانىنا راحاتتانىپ كٷلسەڭ, ونىڭ جاقسىلىقتى جاقسىلىعىنان تاپقاندىعىن عيبرات كٶرٸپ كٷل. ەربٸر عيبرات الماقتىڭ ٶزٸ دە ماستىققا جٸبەرمەي, ۋاقىتىمەن توقتاتادى. كٶپ كٷلكٸنٸڭ بەرٸن دە ماقتاعانىم جوق, ونىڭ ٸشٸندە بٸر كٷلكٸ بار-اۋ, قۇداي جاراتقان ورنىمەنەن ٸشتەن, كٶكٸرەكتەن, جٷرەكتەن كەلمەيدٸ, قولدان جاساپ, سىرتىمەنەن بەت-اۋزىن تٷزەپ, باي-باي كٷلكٸنٸڭ ەنٸن سەندەپ, ەدەمٸشٸلٸك ٷشٸن كٷلەتٸن بوياما كٷلكٸ.

ادام بالاسى جىلاپ تۋادى, كەيٸپ ٶلەدٸ. ەكٸ ورتادا, بۇ دٷنيەنٸڭ راحاتىنىڭ كايدا ەكەنٸن بٸلمەي, بٸرٸن-بٸرٸ اڭدىپ, بٸرٸنە-بٸرٸ ماقتانىپ, ەسٸل ٶمٸردٸ ەسكەرۋسٸز, بوسقا, جارامسىز قىلىقپەن, قور ەتٸپ ٶتكٸزەدٸ دە, تاۋسىلعان كٷندە بٸر كٷندٸك ٶمٸردٸ بار مالىنا ساتىپ الۋعا تابا المايدى.

قۋلىق ساۋماق, كٶز سٷزٸپ, تٸلەنٸپ, ادام ساۋماق - ٶنەرسٸز يتتٸڭ ٸسٸ. ەۋەلٸ قۇدايعا سىيىنىپ, ەكٸنشٸ ٶز قايراتىڭا سٷيەنٸپ, ەڭبەگٸڭدٸ ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدٸ, قۇر تاستامايدى.

بەسٸنشٸ سٶز (1891)

كٶكٸرەك تولعان قايعى كٸسٸنٸڭ ٶزٸنە دە بيلەتپەيدٸ, بويدى شىمىرلاتىپ, بۋىندى قۇرتىپ, يا كٶزدەن جاس بولىپ اعادى, يا تٸلدەن سٶز بولىپ اعادى. قازاقتار: «ە, قۇداي, جاس بالاداي قايعىسىز قىلا گٶر!» دەپ تٸلەك تٸلەگەنٸن ٶزٸم كٶردٸم. ونىسى - جاس بالادان گٶرٸ ٶزٸ ەستٸ كٸسٸ بولىپ, ەسكەرمەس نەرسەسٸ جوقسىپ, قايعىلى كٸسٸ بولعانسىعانى. قايعىسى نە دەسەڭ, ماقالدارىنان تانىرسىڭ: ەۋەلٸ - «تٷستٸك ٶمٸرٸڭ بولسا, كٷندٸك مال جي», «ٶزٸڭدە جوق بولسا, ەكەڭ دە جات», «مال - ادامنىڭ باۋىر ەتٸ», «مالدىنىڭ بەتٸ - جارىق, مالسىزدىڭ بەتٸ - شارىق», «ەر ازىعى مەن بٶرٸ ازىعى جولدا», «ەردٸڭ مالى ەلدە, ەرٸككەندە قولدا», «بەرگەن پەردە بۇزار», «الاعان قولىم - بەرەگەن», «مال تاپقان ەردٸڭ جازىعى جوق», «بايدان ٷمٸتسٸز - قۇدايدان ٷمٸتسٸز», «قارنىڭ اشسا, قارالى ٷيگە شاپ», «قايرانى جوق كٶلدەن بەز, قايىرى جوق ەلدەن بەز» دەگەن وسىنداي سٶزدەرٸ كٶپ, ەسەپسٸز تولىپ جاتىر.

بۇل ماقالداردان نە شىقتى? ماعلۇم بولدى: قازاق تىنىشتىق ٷشٸن, عىلىم ٷشٸن, بٸلٸم ٷشٸن, ەدٸلەت ٷشٸن قام جەمەيدٸ ەكەن, مال ٷشٸن قام جەيدٸ ەكەن, بٸراق ول مالدى قالايشا تابۋدى بٸلمەيدٸ ەكەن, بار بٸلگەنٸ مالدىلاردى الداپ الماق ياكي ماقتاپ الماق ەكەن, بەرمەسە ونىمەنەن جاۋلاسپاق ەكەن. مالدى بولسا, ەكەسٸن جاۋلاۋدى دا ۇيات كٶرمەيدٸ ەكەن. ەيتەۋٸر ۇرلىق, قۋلىق-سۇمدىق, تٸلەنشٸلٸك, سوعان ۇقساعان قىلىقتىڭ قايسىسىن بولسا دا قىلىپ جٷرٸپ, مال تاپسا, جازالى دەمەسەك كەرەك ەكەن.

بۇلاردىڭ جاس بالانىڭ اقىلىنان نەسٸ ارتىق? بٸراق, جاس بالا قىزىل وشاقتان قورقۋشى ەدٸ, بۇلار توزاقتان دا قورىقپايدى ەكەن. جاس بالا ۇيالسا, جەرگە ەنە جازداۋشى ەدٸ, بۇلار نەدەن بولسا دا ۇيالمايدى ەكەن. سول ما ارتىلعانى? قولىمىزداعىنى ٷلەستٸرٸپ تالاتپاساق, بٸز دە ٶزٸندەي بولماساق, بەزەدٸ ەكەن. ٸزدەگەن ەلٸمٸز سول ما?

التىنشى سٶز (1891)

قازاقتىڭ بٸر ماقالى: «ٶنەر الدى - بٸرلٸك, ىرىس الدى -تٸرلٸك» دەيدٸ. بٸرلٸك قانداي ەلدە بولادى, قايتسە تاتۋ بولادى - بٸلمەيدٸ. قازاق ويلايدى: بٸرلٸك - ات ورتاق, اس ورتاق, كيٸم ورتاق, دەۋلەت ورتاق بولسا ەكەن دەيدٸ. ولاي بولعاندا بايلىقتان نە پايدا, كەدەيلٸكتەن نە زالال? اعايىن قۇرىماي مال ٸزدەپ نە كەرەك? جوق, بٸرلٸك - اقىلعا بٸرلٸك, مالعا بٸرلٸك ەمەس. مالىڭدى بەرٸپ وتىرساڭ, اتاسى باسقا, دٸنٸ باسقا, كٷنٸ باسقالار دا جالدانىپ بٸرلٸك قىلادى! بٸرلٸك مالعا ساتىلسا, انتۇرعاندىقتىڭ باسى وسى. اعايىن الماي بٸرلٸك قىلسا كەرەك, سوندا ەركٸم نەسٸبەسٸن قۇدايدان تٸلەيدٸ, ەيتپەسە قۇدايدان تٸلەمەيدٸ, شارۋا ٸزدەمەيدٸ. ەۋەلٸ بٸرٸنە-بٸرٸ پەلە ٸزدەيدٸ. نە تٷسٸن, نە اجارىن, نە ٶكپەسٸن بۇلداپ, ول بولماسا, بٸر پەلە سالىپ, قورعالاتىپ, ەيتەۋٸر بٸرٸن-بٸرٸ الداۋدىڭ امالىن ٸزدەسەدٸ. مۇنىڭ قاي جەرٸنەن بٸرلٸك شىقتى?

«ىرىس الدى - تٸرلٸك» دەيدٸ, ول قاي تٸرلٸك? ول وسى جان كەۋدەدەن شىقپاعاندىق پا? جوق, ونداي تٸرلٸك يتتە دە بار. ونداي تٸرلٸكتٸ قىمبات كٶرٸپ, بۇلداعان ادام ٶلٸمدٸ جاۋ كٶرٸپ, احيرەتكە دۇشپان بولادى. جانىن قورعالاتىپ, جاۋدان قاشىپ, قورقاق اتانىپ, ەڭبەك قىلۋدان, قىزمەت قىلۋدان قاشىپ, ەرٸنشەك اتانىپ, ەز اتانىپ, دٷنيەدە ەلگٸ ايتىلعان ىرىسقا دۇشپان بولادى. ول ايتقان تٸرلٸك ولار ەمەس. كٶكٸرەگٸ, كٶڭٸلٸ تٸرٸ بولسا, سونى ايتادى. ٶزٸڭ تٸرٸ بولساڭ دا, كٶكٸرەگٸڭ ٶلٸ بولسا, اقىل تابۋعا سٶز ۇعا المايسىڭ. ادال ەڭبەكپەن ەرٸنبەي جٷرٸپ مال تابۋعا جٸگەر قىلا المايسىڭ.

كەسەلدٸ جالقاۋ, قىلجاقباس,

ەزٸر تاماق, ەزٸر اس,

سىرتىڭ - پىسىق, ٸشٸڭ - ناس,

ارتىن ويلاپ ۇيالماس, -

بولىپ جٷرٸپ, تٸرٸمٸن دەمە, ونان دا اللا جٸبەرگەن اق بۇيرىقتى ٶلٸمنٸڭ ٶزٸ ارتىق.

جەتٸنشٸ سٶز (1891)

جاس بالا انادان تۋعاندا ەكٸ تٷرلٸ مٸنەزبەن تۋادى: بٸرەۋٸ - ٸشسەم, جەسەم, ۇيقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار - تەننٸڭ قۇمارى, بۇلار بولماسا, تەن جانعا قوناق ٷي بولا المايدى. ھەم ٶزٸ ٶسپەيدٸ, قۋات تاپپايدى. بٸرەۋٸ - بٸلسەم ەكەن دەمەكلٸك. نە كٶرسە سوعان تالپىنىپ, جالتىر-جۇلتىر ەتكەن بولسا, وعان قىزىعىپ, اۋزىنا سالىپ, دەمٸن تاتىپ قاراپ, تاماعىنا, بەتٸنە باسىپ قاراپ, سىرناي-كەرنەي بولسا, داۋىسىنا ۇمتىلىپ, ونان ەرجەتٸڭكٸرەگەندە يت ٷرسە دە, مال شۋلاسا دا, بٸرەۋ كٷلسە دە, بٸرەۋ جىلاسا دا تۇرا جٷگٸرٸپ, «ول نەمەنە?», «بۇل نەمەنە?» دەپ, «ول نەگە ٷيتەدٸ?» دەپ, «بۇل نەگە بٷيتەدٸ?» دەپ, كٶزٸ كٶرگەن, قۇلاعى ەستٸگەننٸڭ بەرٸن سۇراپ, تىنىشتىق كٶرمەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ - جان قۇمارى, بٸلسەم ەكەن, كٶرسەم ەكەن, ٷيرەنسەم ەكەن دەگەن.

دٷنيەنٸڭ كٶرٸنگەن ھەم كٶرٸنبەگەن سىرىن تٷگەلدەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بٸلمەسە, ادامدىقپەن ورنى بولمايدى. ونى بٸلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى. ەزەلدە قۇداي تاعالا حايۋاننىڭ جانىنان ادامنىڭ جانىن ٸرٸ جاراتقان, سول ەسەرٸن كٶرسەتٸپ جاراتقانى. سول قۋات جەتپەگەن, مي تولماعان ەسسٸز بالا كٷندەگٸ «بۇل نەمەنە, ول نەمەنە?» دەپ, بٸر نەرسەنٸ سۇراپ بٸلسەم ەكەن دەگەندە, ۇيقى, تاماق تا ەسٸمٸزدەن شىعىپ كەتەتۇعىن قۇمارىمىزدى, ەرجەتكەن سوڭ, اقىل كٸرگەندە, ورنىن تاۋىپ ٸزدەنٸپ, كٸسٸسٸن تاۋىپ سۇرانىپ, عىلىم تاپقانداردىڭ جولىنا نەگە سالمايدى ەكەمٸز?

سول ٶرٸستەتٸپ, ٶرٸسٸمٸزدٸ ۇزارتىپ, قۇمارلانىپ جيعان قازىنامىزدى كٶبەيتسەك كەرەك, بۇل جاننىڭ تاماعى ەدٸ. تەننەن جان ارتىق ەدٸ, تەندٸ جانعا باس ۇرعىزسا كەرەك ەدٸ. جوق, بٸز ولاي قىلمادىق, ۇزاقتاي شۋلاپ, قارعاداي بارقىلداپ, اۋىلداعى بوقتىقتان ۇزامادىق. جان بٸزدٸ جاس كٷنٸمٸزدە بيلەپ جٷر ەكەن. ەرجەتكەن سوڭ, كٷش ەنگەن سوڭ, وعان بيلەتپەدٸك. جاندى تەنگە باس ۇرعىزدىق, ەشنەرسەگە كٶڭٸلمەنەن قارامادىق, كٶزبەن دە جاقسى قارامادىق, كٶڭٸل ايتىپ تۇرسا, سەنبەدٸك. كٶزبەن كٶرگەن نەرسەنٸڭ دە سىرتىن كٶرگەنگە-اق تويدىق. سىرىن قالاي بولادى دەپ كٶڭٸلگە سالمادىق, ونى بٸلمەگەن كٸسٸنٸڭ نەسٸ كەتٸپتٸ دەيمٸز. بٸرەۋ كەتكەنٸن ايتسا دا, ۇقپايمىز. بٸرەۋ اقىل ايتسا: «وي, تەڭٸرٸ-اي, كٸمنەن كٸم ارتىق دەيسٸڭ!» - دەيمٸز, ارتىعىن بٸلمەيمٸز, ايتىپ تۇرسا ۇقپايمىز.

كٶكٸرەكتە سەۋلە جوق, كٶڭٸلدە سەنٸم جوق. قۇر كٶزبەنەن كٶرگەن بٸزدٸڭ حايۋان مالدان نەمٸز ارتىق? قايتا, بالا كٷنٸمٸزدە جاقسى ەكەنبٸز. بٸلسەك تە, بٸلمەسەك تە, بٸلسەك ەكەن دەگەن ادامنىڭ بالاسى ەكەنبٸز. ەندٸ وسى كٷندە حايۋاننان دا جامانبىز. حايۋان بٸلمەيدٸ, بٸلەمٸن دەپ تالاسپايدى. بٸز تٷك بٸلمەيمٸز, بٸز دە بٸلەمٸز دەپ ناداندىعىمىزدى بٸلٸمدٸلٸككە بەرمەي تالاسقاندا, ٶلەر-تٸرٸلەرٸمٸزدٸ بٸلمەي, كٷرە تامىرىمىزدى ادىرايتىپ كەتەمٸز.

سەگٸزٸنشٸ سٶز (1891)

وسى اقىلدى كٸم ٷيرەنەدٸ, ناسيحاتتى كٸم تىڭدايدى?

بٸرەۋ - بولىس, بٸرەۋ - بي. ولاردىڭ اقىل ٷيرەنەيٸن, ناسيحات تىڭدايىن دەگەن ويى بولسا, ول ورىنعا سايلانىپ تا جٷرمەس ەدٸ. ولار ٶزدەرٸ دە ٷزدٸك كٸسٸمٸز, ٶزدەرٸمٸز بٸرەۋگە ٷلگٸ بەرٸپ, اقىل ايتارلىقپىز دەپ سايلاندى. ٶزدەرٸ تٷزەلٸپ جەتكەن, ەندٸ ەلدٸ تٷزەرلٸگٸ-اق قالعان. ول نە قىلىپ تىڭداسىن جەنە تىڭدايىن دەسە دە, قولى تيە مە? باسىندا ٶزٸندٸك جۇمىسى بار: ۇلىعىمىزعا جازالى بولىپ قالامىز با, ەلدەگٸ بۇزاقىلارىمىزدى بٷلدٸرٸپ الامىز با, نەمەسە حالقىمىزدى بٷلدٸرٸپ الامىز با, ياكي ٶزٸمٸز شىعىمداپ, شىعىنىمىزدى تولتىرا الماي قالامىز با? - دەگەن ەبٸنە قاراي بٸرەۋدٸ جەتٸلتەيٸن دەپ, بٸرەۋدٸ قۇتىلتايىن دەگەن بەينەتٸنٸڭ بەرٸ باسىندا, قولى تيمەيدٸ.

بايلار, ولار ٶزدەرٸ دە بٸر كٷن بولسا دا, دەۋلەت قونىپ, دٷنيەنٸڭ جارىمى باسىندا تۇر. ٶزٸندە جوقتى مالىمەنەن ساتىپ الادى. كٶڭٸلدەرٸ كٶكتە, كٶزدەرٸ اسپاندا, ادالدىق, ادامدىق, اقىل, عىلىم, بٸلٸم - ەشنەرسە مالدان قىمبات دەمەيدٸ. مال بولسا, قۇداي تاعالانى دا پارالاپ السا بولادى دەيدٸ. ونىڭ دٸنٸ, قۇدايى, حالقى, جۇرتى, بٸلٸمٸ, ۇياتى, ارى, جاقىنى - بەرٸ مال. سٶزدٸ قايتٸپ ۇقسىن, ۇعايىن دەسە دە, قولى تيە مە? ول مالدى سۋارماق, تويعىزباق; ساۋداسىن جيعىزباق, كٷزەتتٸرمەك, باقتىرماق, ۇرى-بٶرٸ, قىس, سۋىق-سۇعاناق - سولاردان ساقتانباق, سولاردان ساقتارلىق كٸسٸ تاپپاق. ونىڭ بەرٸن جايعاستىرىپ, اياعىن الىپ كەلٸپ ماقتانعا ورنالاستىرعانشا قاشان? قولى تيمەيدٸ.

ەندٸ ۇرى-زالىم, سۇم-سۇرقييا ٶزدەرٸ دە تىڭدامايدى.

ونشا-مۇنشا قوي جٷندٸ قوڭىرشالار كٷنٸن دە كٶرە الماي جٷر. انالار اناداي بولىپ تۇرعاندا, بٸلٸم, عىلىم, اقىلدى نە قىلسىن? جەنە دە بٸلٸم, عىلىم كەدەيگە كەرەگٸ جوقتاي-اق: «بٸزدٸ نە قىلاسىڭ, انا سٶزدٸ ۇعارلىقتارعا ايت!» دەيدٸ. ونىڭ ٶزگەمەنەن ٸسٸ جوق, انا الدىنداعى ٷشەۋٸندەي بولعان جاننىڭ ويىندا ەشبٸر قايعىسى, مۇڭى بولماسا كەرەك.

توعىزىنشى سٶز (1892)

وسى مەن ٶزٸم - قازاقپىن. قازاقتى جاقسى كٶرەم بە, جەك كٶرەم بە? ەگەر جاقسى كٶرسەم, قىلىقتارىن قوستاسام كەرەك ەدٸ. ۋە ەرنەشٸك بويلارىنان ادام جاقسى كٶرەرلٸك, كٶڭٸلگە تيياناق قىلارلىق بٸر نەرسە تاپسام كەرەك ەدٸ. سونى نە ٷمٸت ٷزبەستٸككە, نە ونىسى بولماسا, مۇنىسى بار عوي دەپ, كٶڭٸلگە قۋات قىلۋعا جاراتسام كەرەك ەدٸ, وندايىم جوق. ەگەر جەك كٶرسەم, سٶيلەسپەسەم, مەجٸلٸستەس, سىرلاس, كەڭەستەس بولماسام كەرەك ەدٸ, توبىنا بارماي, «نە قىلدى, نە بولدى?» دەمەي جاتۋ كەرەك ەدٸ, ول مٷمكٸن بولماسا, بۇلاردىڭ ورتاسىنان كٶشٸپ كەتۋ كەرەك ەدٸ. بۇلاردى جٶندەيمٸن دەۋگە, جٶندەلەر, ٷيرەنەر دەگەن ٷمٸتٸم دە جوق. بۇلاردىڭ بٸرٸ دە جوق. بۇل قالاي? بۇل ايتقاننىڭ بٸرٸن تۇتپاي بولماس ەدٸ.

مەن ٶزٸم تٸرٸ بولسام دا, انىق تٸرٸ دە ەمەسپٸن. ەنشەيٸن وسىلاردىڭ ىزاسىنان با, ٶزٸمە-ٶزٸم ىزا بولعانىمنان با, ياكي بٶتەن بٸر سەبەپتەن بە? - ەش بٸلمەيمٸن. سىرتىم ساۋ بولسا دا, ٸشٸم ٶلٸپ قالىپتى. اشۋلانسام, ىزالانا المايمىن. كٷلسەم, قۋانا المايمىن, سٶيلەگەنٸم ٶز سٶزٸم ەمەس, كٷلگەنٸم ٶز كٷلكٸم ەمەس, بەرٸ دە ەلدەكٸمدٸكٸ. قايراتتى كٷنٸمدە قازاقتى قيىپ بٶتەن جاققا كەتپەك تٷگٸل, ٶزٸن جاقسى كٶرٸپ, ٷمٸت ەتٸپ جٷرٸپپٸن. قاشان ەبدەن بٸلٸپ, ٷمٸتٸمدٸ ٷزگەن كەزدە, ٶزگە جاققا بارىپ, جاتتى ٶز قىلىپ, ٷيٸر بولارلىق كايرات, جالىن سٶنٸپ تە قالعان ەكەن. سول سەبەپتەن بٸر جٷرگەن قۋىس كەۋدەمٸن. تەگٸندە ويلايمىن: بۇ دا جاقسى, ٶلەر كەزدە «ەتتەگەنە-اي, سونداي-سونداي قىزىقتارىم قالدى-اۋ!» دەپ قايعىلى بولماي, الدىڭعى تٸلەۋ بولماسا, ارتقا الاڭ بولماي ٶلۋگە.

ونىنشى سٶز (1892)

بٸرەۋلەر قۇدايدان بالا تٸلەيدٸ. ول بالانى نە قىلادى? ٶلسەم ورنىمدى باسسىن دەيدٸ, ارتىمنان قۇران وقىسىن دەيدٸ, قارتايعان كٷنٸمدە اسىراسىن دەيدٸ. وسىدان باسقاسى بار ما?

بالام ورنىمدى باسسىن دەمەك نە سٶز? ٶزٸڭنەن قالعان دٷنيە يەسٸز قالار دەيسٸڭ بە? قالعان دٷنيەنٸڭ قامىن سەن جەمەك پە ەدٸڭ? ٶلٸپ بارا جاتقاندا ٶزگەدەن قىزعانىپ ايتقانىڭ با? ٶزگەگە قيمايتۇعىن سەنٸڭ نە قىلعان ارتىقشا ورنىڭ بار ەدٸ? بالانىڭ جاقسىسى - قىزىق, جامانى - كٷيٸك, نە تٷرلٸ بولارىن بٸلٸپ سۇرادىڭ? دٷنيەدە ٶزٸڭنٸڭ كٶرگەن قورلىعىڭ از بولدى ما? ٶزٸڭنٸڭ قىلعان يتتٸگٸڭ از بولدى ما? ەندٸ بٸر بالا تۋعىزىپ, ونى دا يت قىلۋعا, وعان دا قورلىق كٶرسەتۋگە مۇنشا نەگە قۇمار بولدىڭ?

ارتىمنان بالام قۇران وقىسىن دەسەڭ, تٸرلٸكتە ٶزٸڭنٸڭ جاقسىلىق قىلعان كٸسٸڭ كٶپ بولسا, كٸم قۇران وقىمايدى? ەگەر جامانشىلىقتى كٶپ قىلعان بولساڭ, بالاڭنىڭ وقىعان قۇرانى سەنٸ نەگە جەتكٸزەدٸ? تٸرلٸكتە ٶزٸڭە-ٶزٸڭ قىلماعان ٸستٸ, ٶلگەن سوڭ ساعان بالاڭ كەسٸپ قىلىپ بەرە الا ما? احيرەت ٷشٸن بالا تٸلەگەنٸڭ - بالام جاسىندا ٶلسٸن دەگەنٸڭ. ەگەردە ەرجەتسٸن دەسەڭ, ٶزٸ ەرجەتٸپ, اتا-اناسىن تۇزاقتان قۇتقارارلىق بالا قازاقتان تۋا ما ەكەن? ونداي بالانى سەندەي ەكە, سەنٸڭ ەلٸڭدەي ەل اسىراپ ٶسٸرمەك پە ەكەن?

قارتايعاندا اسىراسىن دەسەڭ, و دا - بٸر بوس سٶز. ەۋەلٸ - ٶزٸڭ قارۋىڭ قايتارلىق قارتايۋعا جەتەمٸسٸڭ, جوق پا? ەكٸنشٸ - بالاڭ مەيٸرٸمدٸ بولىپ, اسىرارلىق بولىپ تۋا ما, جوق پا? ٷشٸنشٸ - مالىڭ بولسا, كٸم اسىرامايدى? مالىڭ جوق بولسا, قاي اسىراۋ تولىمدى بولادى? بالانىڭ مال تابارلىق بولارى, مال شاشارلىق بولارى - ول دا ەكٸ تالاي. حوش, قۇداي تاعالا بالا بەردٸ, ونى ٶزٸڭ جاقسى اسىراي بٸلەسٸڭ بە? بٸلمەيسٸڭ. ەۋەلٸ ٶز كٷنەڭدٸ ٶزٸڭ كٶتەرگەنٸڭمەن تۇرماي, بالاڭنىڭ كٷنەسٸنە تاعى دا ورتاق بولاسىڭ. ەۋەلٸ بالاڭدى ٶزٸڭ الدايسىڭ: «ەنە, ونى بەرەم, مٸنە, مۇنى بەرەم» دەپ. باسىندا بالاڭدى الداعانىڭا بٸر مەز بولاسىڭ. سوڭىرا بالاڭ الدامشى بولسا, كٸمنەن كٶرەسٸڭ? «بوقتا!» دەپ, بٸرەۋدٸ بوقتاتىپ, «كەپٸر - قيياڭقى, وسىعان تيمەڭدەرشٸ!» دەپ, ونى مازاتتاندىرىپ, ەبدەن تەنتەكتٸككە ٷيرەتٸپ قويىپ, ساباققا بەرگەندە, مولدانىڭ ەڭ ارزانىن ٸزدەپ, حات تانىسا بولادى دەپ, قۋ, سۇم بول دەپ, «پەلەنشەنٸڭ بالاسى سەنٸ سىرتىڭنان ساتىپ كەتەدٸ» دەپ, تٸرٸ جانعا سەندٸرمەي جات مٸنەز قىلىپ, وسى ما بەرگەن تەلٸمٸڭ? وسى بالادان قايىر كٷتەسٸڭ بە?

جەنە مال تٸلەيسٸڭدەر, نەگە كەرەك قىلايىن دەپ تٸلەيسٸڭدەر? ەۋەلٸ, قۇدايدان تٸلەيمٸسٸڭ? تٸلەيسٸڭ. قۇداي بەردٸ, بەرگەنٸن المايسىڭ. قۇداي تاعالا ساعان ەڭبەك قىلىپ مال تابارلىق قۋات بەردٸ. ول قۋاتتى ادال كەسٸپ قىلارلىق ورىنعا جۇمسايمىسىڭ? جۇمسامايسىڭ. ول قۋاتتى ورنىن تاۋىپ سارىپ قىلاردى بٸلەرلٸك عىلىم بەردٸ, ونى وقىمايسىڭ. ول عىلىمدى وقىسا, ۇعارلىق اقىل بەردٸ, قايدا جٸبەرگەنٸڭدٸ كٸم بٸلەدٸ?.. ەرٸنبەي ەڭبەك قىلسا, تٷڭٸلمەي ٸزدەسە, ورنىن تاۋىپ ٸستەسە, كٸم باي بولمايدى? ونىڭ ساعان كەرەگٸ جوق. سەنٸكٸ - بٸرەۋدەن قورقىتىپ الساڭ, بٸرەۋدەن جالىنىپ الساڭ, بٸرەۋدەن الداپ الساڭ بولعانى, ٸزدەگەنٸڭ - سول.

بۇل - قۇدايدان تٸلەگەن ەمەس. بۇل - ابىرويىن, ارىن ساتىپ, ادام جاۋلاعاندىق, تٸلەنشٸلٸك. حوش, سٷيتٸپ جٷرٸپ-اق مال تاپتىڭ, بايىدىڭ. سول مالدى سارىپ قىلىپ, عىلىم تابۋ كەرەك. ٶزٸڭ تابا الماساڭ, بالاڭ تاپسىن. عىلىمسىز احيرەت تە جوق, دٷنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان ورازا, قىلعان حاج, ەشبٸر عيبادات ورنىنا بارمايدى. ەشبٸر قازاق كٶرمەدٸم, مالدى يتتٸكپەن تاپسا دا, ادامشىلىقپەن جۇمساعان. بەرٸ دە يتتٸكپەن تابادى, يتتٸكپەن ايرىلادى. بەينەت, كٷيٸگٸ, ىزاسى - سول ٷشەۋٸنەن باسقا ەشنەرسە بويىندا قالمايدى. بارىندا بايمىن دەپ ماقتانادى. جوعىندا «ماعان دا باياعىدا مال بٸتٸپ ەدٸ» دەپ ماقتانادى. كەدەي بولعان سوڭ, تاعى قايىرشىلىققا تٷسەدٸ.

ون بٸرٸنشٸ سٶز (1892)

وسى ەلدٸڭ ٷنەم قىلىپ جٷرگەنٸ نەمەنە? ەكٸ نەرسە. ەۋەلٸ - ۇرلىق, ۇرى ۇرلىقپەن مال تابام دەپ جٷر. مال يەسٸ ارتىلتىپ الىپ, تاعى دا باييمىن دەپ جٷر. ۇلىقتار الىپ بەرەم دەپ, داۋگەردٸ جەپ, قۇتقارام دەپ ۇرىنى جەپ جٷر. قاراپايىم جۇرت ۇرلىق ايتىپ مال الام دەپ, ۇرىعا اتىمدى ساتىپ پايدالانام دەپ, نە ٶتكٸزبەسٸن ارزانعا تٷسٸرٸپ الام دەپ جٷر. ەكٸنشٸ - بۇزاقىلار بٸرەۋدٸڭ ويىندا جوق پەلەنٸ ويىنا سالىپ, بٷيتسەڭ بەك بولاسىڭ, بٷيتسەڭ كەپ بولاسىڭ, بٷيتسەڭ كەك الاسىڭ, مىقتى اتاناسىڭ دەپ, اۋقاتتىلاردى ازعىرعالى ەلەك بولىپ جٷر. كٸم ازسا, مەن سوعان كەرەك بولامىن دەپ, ك...ن قىزدىرىپ الىپ, ٶزٸن بٸر عانا ازىق قىلايىن دەپ جٷر.

ۇلىقتار پەلٸ-پەلٸ, بۇل تابىلعان اقىل دەپ, مەن سەنٸ بٷيتٸپ سٷيەيمٸن دەپ, انانى جەپ, سەنٸ بٷيتٸپ سٷيەيمٸن دەپ, مىنانى جەپ جٷر. قارا حالىق مەنٸڭ سونشا ٷيٸم بار, سونشا اۋىل-ايماعىممەن سويىلىڭدى سوعايىن, داۋىڭدى ايتايىن دەپ, قاي كٶپ بەرگەنگە پارتييالاس بولامىن دەپ, قۇدايعا جازىپ, جاتپاي-تۇرماي سالىپ جٷرٸپ باسىن, اۋىلىن, قاتىن-بالاسىن ساتىپ جٷر. وسى بٸر ۇرى, بۇزاقى جوعالسا, جۇرتقا وي دا تٷسەر ەدٸ, شارۋا دا قىلار ەدٸ. باي بارىن باعىپ, كەدەي جوعىن ٸزدەپ, ەل سەكٸلدەنٸپ تالاپقا, تٸلەۋگە كٸرٸسەر ەدٸ. ەندٸ جۇرتتىڭ بەرٸ وسى ەكٸ بٷلٸك ٸسكە ورتاق, مۇنى كٸم تٷزەيدٸ? انتتىڭ, سەرتتٸڭ, ادالدىقتىڭ, ۇياتتىڭ بٸر توقتاۋسىز كەتكەنٸ مە? ۇرىنى تىيۋ دا وڭاي بولار ەدٸ, بٸراق وسى بۇزاقىنىڭ تٸلٸنە ەرەتۇعىن, ازاتۇعىن بايلاردى كٸم تىيادى?

ون ەكٸنشٸ سٶز (1892)

كٸمدە-كٸم جاقسى-جامان عيبادات قىلىپ جٷرسە, ونى ول عيباداتتان تىيۋعا اۋزىمىز بارمايدى, ەيتەۋٸر جاقسىلىققا قىلعان نيەتتٸڭ جاماندىعى جوق قوي دەيمٸز. لەكين, سونداي ادامدار تولىمدى عيباداتقا عىلىمى جەتپەسە دە, قىلسا ەكەن. بٸراق ونىڭ ەكٸ شارتى بار, سونى بٸلسە ەكەن. ەۋەلٸ - يماننىڭ يعتيقاتىن ماحكاملەمەك كەرەك, ەكٸنشٸ - ٷيرەنٸپ جەتكەنشە وسى دا بولادى عوي دەمەي, ٷيرەنە بەرسە كەرەك. كٸمدە-كٸم ٷيرەنٸپ جەتپەي جاتىپ, ٷيرەنگەنٸن قويسا, ونى قۇداي ۇردى, عيباداتى عيبادات بولمايدى. ۋا-لەكين, كٸمدە-كٸم يماننىڭ نەشە نەرسە بٸرلەن كەمەلەت تاباتۇعىنىن بٸلمەي, قانشا جەردەن بۇزىلاتۇعىنىن بٸلمەي, باسىنا شالما وراپ, بٸرەدار اتىن كٶتەرٸپ, ورازاشىل, نامازشىل بولىپ جٷرگەن كٶڭٸلگە قالىڭ بەرمەي تۇرىپ, جىرتىسىن سالعانعا ۇقسايدى. كٷزەتشٸسٸز, ەسكەرۋسٸز يمان تۇرمايدى, ىقىلاسىمەنەن ٶزٸن-ٶزٸ اڭدىپ, شىن دٸني شىنشىلداپ جانى اشىپ تۇرماسا, سالعىرتتىڭ يمانى بار دەپ بولمايدى.

ون ٷشٸنشٸ سٶز (1892)

يمان دەگەن - اللا تاباراكا ۋا تاعالانىڭ شەريكسيز, عايىپسىز بٸرلٸگٸنە, بارلىعىنا ۋا ەر تٷرلٸ بٸزگە پايعامبارىمىز ساللالاھۋ عالايھي ۋەسسەللەم ارقىلى جٸبەرگەن جارلىعىنا, بٸلدٸرگەنٸنە مويىن ۇسىنىپ, ينانماق. ەندٸ بۇل يمان دەرلٸك ينانۋعا ەكٸ تٷرلٸ نەرسە كەرەك. ەۋەلٸ - نە نەرسەگە يمان كەلتٸرسە, سونىڭ حاقتىعىنا اقىلى بٸرلەن دەلەل جٷرگٸزەرلٸك بولىپ, اقىلى دەلەل - يسپات قىلارعا جاراسا, مۇنى ياكيني يمان دەسە كەرەك. ەكٸنشٸسٸ - كٸتاپتان وقۋ بٸرلەن ياكي مولدالاردان ەستۋ بٸرلەن يمان كەلتٸرٸپ, سول يمان كەلتٸرگەن نەرسەسٸنە سونشالىق بەرٸك بولارعا كەرەك. بٸرەۋ ٶلتٸرەمٸن دەپ قورقىتسا دا, مىڭ كٸسٸ مىڭ تٷرلٸ ٸس كٶرسەتسە دە, سوعان اينىپ, كٶڭٸلٸ قوزعالماستاي بەرٸك بولۋ كەرەك. بۇل يماندى يمان تاكليدي دەيمٸز.

ەندٸ مۇنداي يمان ساقتاۋعا قورىقپاس جٷرەك, اينىماس كٶڭٸل, بوسانباس بۋىن كەرەك ەكەن. ياكيني يمانى بار دەۋگە عىلىمى جوق, تاكليدي يمانى بار دەۋگە بەرٸكتٸگٸ جوق, يا الداعانعا, يا ازعىرعانعا, يا بٸر پايدالانعانعا قاراپ, اقتى قارا دەپ, يا قارانى اق دەپ, ٶتٸرٸكتٸ شىن دەپ انت ەتەتۇعىن كٸسٸنٸ نە دەيمٸز? قۇداي تاعالا ٶزٸ ساقتاسىن. ەرنەشٸك بٸلمەك كەرەك, جوعارعى جازىلمىش ەكٸ تٷرلٸدەن باسقا يمان جوق. يمانعا قارسى كەلەرلٸك ورىندا ەشبٸر پەندە قۇداي تاعالا كەڭشٸلٸگٸمەن كەشەدٸ داعى دەمەسٸن, ونىڭ ٷشٸن قۇداي تاعالانىڭ عافۋىنا ياكي پايعامبارىمىزدىڭ شافاعاتىنا دا سىيمايدى, مٷمكٸن دە ەمەس. «قىلىش ٷستٸندە سەرت جوق» دەگەن, «قۇداي تاعالانىڭ كەشپەس كٷنەسٸ جوق» دەگەن جالعان ماقالدى قۋات كٶرگەن مۇنداي پەندەنٸڭ جٷزٸ قۇرىسىن.

ون تٶرتٸنشٸ سٶز (1893)

تٸرٸ ادامنىڭ جٷرەكتەن اياۋلى جەرٸ بولا ما? بٸزدٸڭ قازاقتىڭ جٷرەكتٸ كٸسٸ دەگەنٸ - باتىر كٸسٸ دەگەنٸ. ونان باسقا جٷرەكتٸڭ قاسيەتتەرٸن انىقتاپ بٸلە المايدى. راقىمدىلىق, مەيٸرباندىلىق, ەرتٷرلٸ ٸستە ادام بالاسىن ٶز باۋىرىم دەپ, ەزٸنە ويلاعانداي ولارعا دا بولسا يگٸ ەدٸ دەمەك, بۇلار - جٷرەك ٸسٸ. اسىقتىق تا - جٷرەكتٸڭ ٸسٸ. تٸل جٷرەكتٸڭ ايتقانىنا كٶنسە, جالعان شىقپايدى. امالدىڭ تٸلٸن السا, جٷرەك ۇمىت قالادى. قازاقتىڭ «جٷرەكتٸسٸ» ماقتاۋعا سىيمايدى. ايتقانعا كٶنگٸش, ۋاعدادا تۇرعىش, بويىن جامانشىلىقتان تەز جيىپ العىش, كٶشتٸڭ سوڭىنان يتشە ەرە بەرمەي, اداسقان كٶپتەن اتىنىڭ باسىن بۇرىپ الۋعا جاراعان, ەدٸلەتتٸ اقىل مويىنداعان نەرسەگە, قيىن دا بولسا, مويىنداۋ, ەدٸلەتتٸ اقىل مويىنداماعان نەرسەگە, وڭاي دا بولسا, مويىنداماۋ - ەرلٸك, باتىرلىق وسى بولماسا, قازاقتىڭ ايتقان باتىرى - ەنشەيٸن جٷرەكتٸ ەمەس, قاسقىر جٷرەكتٸ دەگەن سٶز.

قازاق تا ادام بالاسى عوي, كٶبٸ اقىلسىزدىعىنان ازبايدى, اقىلدىڭ سٶزٸن ۇعىپ الارلىق جٷرەكتە جٸگەر, قايرات, بايلاۋلىلىقتىڭ جوقتىعىنان ازادى. بٸلٸمدٸ بٸلسە دە, ارسىز, قايراتسىزدىعىنان ەسكەرمەي, ۇستاماي كەتەدٸ. جامانشىلىققا بٸر ەلٸگٸپ كەتكەن سوڭ, بويىن جيىپ الىپ كەتەرلٸك قايرات قازاقتا كەم بولادى. وسى جۇرتتىڭ كٶبٸنٸڭ ايتىپ جٷرگەن مىقتى جٸگٸت, ەر جٸگٸت, پىسىق جٸگٸت دەپ ات قويىپ جٷرگەن كٸسٸلەرٸنٸڭ بەرٸ - پەلەگە, جامانشىلىققا ەلٸرتپەك ٷشٸن, بٸرٸن-بٸرٸ «ايدا, باتىرلاپ!» قىزدىرىپ الادى دا, ارتىن ويلاتپاي, ازعىراتۇعىن سٶزدەرٸ. ەيتپەسە قۇدايعا تەرٸستٸكتەن, نە ار مەن ۇياتقا تەرٸستٸكتەن سٸلكٸنٸپ, بويىن جيىپ الا الماعان كٸسٸ, ٷنەمٸ جامانشىلىققا, ماقتانعا سالىنىپ, ٶز بويىن ٶزٸ بٸر تەكسەرمەي كەتكەن كٸسٸ, تەۋٸر جٸگٸت تٷگٸل, ەۋەلٸ ادام با ٶزٸ?

ون بەسٸنشٸ سٶز (1893)

اقىلدى كٸسٸ مەن اقىلسىز كٸسٸنٸڭ, مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, بٸر بەلگٸلٸ پارقىن كٶردٸم.

ەۋەلٸ - پەندە ادام بولىپ جاراتىلعان سوڭ, دٷنيەدە ەشبٸر نەرسەنٸ قىزىق كٶرمەي جٷرە المايدى. سول قىزىقتى نەرسەسٸن ٸزدەگەن كەزٸ ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ قىزىقتى ۋاقىتى بولىپ ويىندا قالادى. سوندا ەستٸ ادام, ورىندى ٸسكە قىزىعىپ, قۇمارلانىپ ٸزدەيدٸ ەكەن داعى, كٷنٸندە ايتسا قۇلاق, ويلانسا كٶڭٸل سٷيسٸنگەندەي بولادى ەكەن. وعان بۇل ٶتكەن ٶمٸردٸڭ ٶكٸنٸشٸ دە جوق بولادى ەكەن.

ەسەر كٸسٸ ورنىن تاپپاي, نە بولسا سول بٸر بايانسىز, باعاسىز نەرسەگە قىزىعىپ, قۇمار بولىپ, ٶمٸرٸنٸڭ قىزىقتى, قىمباتتى شاعىن يتقورلىقپەن ٶتكٸزٸپ الادى ەكەن داعى, كٷنٸندە ٶكٸنگەنٸ پايدا بولماي-دى ەكەن. جاستىقتا بۇل قىزىقتان سوڭ جەنە بٸر قىزىق تاۋىپ الاتىن كٸسٸمسٸپ, جاستىعى توزباستاي, بۋىنى بوساماستاي كٶرٸپ جٷرٸپ, بٸرەر قىزىقتى قۋعاندا-اق موينى قاتىپ, بۋىنى قۇرىپ, ەكٸنشٸ تالاپقا قايرات قىلۋعا جاراماي قالادى ەكەن.

ٷشٸنشٸ - ەربٸر نەرسەگە قىزىقپاقتىق. ول ٶزٸ بويعا قۇمارلىق پايدا قىلاتىن نەرسە ەكەن. ەربٸر قۇمارلىق ٶزٸنە بٸر دەرت بولادى ەكەن, ەرتٷرلٸ قۇمار بولعان نەرسەگە جەتكەندە, ياكي ەنە-مٸنە, جەتەر-جەتپەس بولىپ جٷرگەندە, بٸر تٷرلٸ ماستىق پايدا بولادى ەكەن.

ەربٸر ماستىق بويدان وعاتتى كٶپ شىعارىپ, اقىلدىڭ كٶزٸن بايلاپ, تٶڭٸرەكتەگٸ قاراۋشىلاردىڭ كٶزٸن اشىپ, «انانى-مىنانى» دەگٸزٸپ, بويدى سىناتاتۇعىن نەرسە ەكەن. سول ۋاقىتتا ەستٸ كٸسٸلەر ٷلكەن ەسٸ شىقپاي, اقىلدى قولدان جٸبەرمەي, بويىن سىناتپاي جٷرٸپ ٸزدەنەدٸ ەكەن. ەسەر كٸسٸلەر ەر-توقىمىن تاستاپ, بٶركٸ تٷسٸپ قالىپ, ەتەگٸ اتىنىڭ ك...ن جاۋىپ كەتٸپ, ەكٸ كٶزٸ اسپاندا, جىندى كٸسٸشە شابا بەرۋدٸ بٸلەدٸ ەكەن, سونى كٶردٸم.

ەگەردە ەستٸ كٸسٸلەردٸڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كٷنٸندە بٸر مەرتەبە, بولماسا جۇماسىندا بٸر, ەڭ بولماسا ايىندا بٸر, ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگٸ ٶمٸردٸ قالاي ٶتكٸزدٸڭ ەكەن, نە بٸلٸمگە, نە احيرەتكە, نە دٷنيەگە جارامدى, كٷنٸندە ٶزٸڭ ٶكٸنبەستەي قىلىقپەن ٶتكٸزٸپپٸسٸڭ? جوق, بولماسا, نە قىلىپ ٶتكٸزگەنٸڭدٸ ٶزٸڭ دە بٸلمەي قالىپپىسىڭ?

ون التىنشى سٶز (1893)

قازاق قۇلشىلىعىم قۇدايعا لايىق بولسا ەكەن دەپ قام جەمەيدٸ. تەك جۇرت قىلعاندى بٸز دە قىلىپ, جىعىلىپ, تۇرىپ جٷرسەك بولعانى دەيدٸ. ساۋداگەر نەسيەسٸن جييا كەلگەندە «تاپقانىم وسى, بٸتتٸم دەپ, الساڭ — ال, ەيتپەسە ساعان بولا جەردەن مال قازام با?» دەيتۇعىنى بولۋشى ەدٸ عوي. قۇداي تاعالانى دەل سول ساۋداگەردەي قىلامىن دەيدٸ. تٸلٸن جاتتىقتىرىپ, دٸنٸن تازارتىپ, ويلانىپ, ٷيرەنٸپ ەلەك بولمايدى. «بٸلگەنٸم وسى, ەندٸ قارتايعاندا قايدان ٷيرەنە الامىن» دەيدٸ. «وقىمادىڭ دەمەسە بولادى داعى, تٸلٸمنٸڭ كەلمەگەنٸن قايتۋشى ەدٸ» دەيدٸ. ونىڭ تٸلٸ ٶزگە جۇرتتان بٶلەكشە جاراتىلىپ پا?

ون جەتٸنشٸ سٶز (1893)

قايرات, اقىل, جٷرەك ٷشەۋٸ ٶنەرلەرٸن ايتىسىپ, تالاسىپ كەلٸپ, عىلىمعا جٷگٸنٸپتٸ. قايرات ايتىپتى: «ەي, عىلىم, ٶزٸڭ دە بٸلەسٸڭ عوي, دٷنيەدە ەشنەرسە مەنسٸز كەمەلەتكە جەتپەيتۇعىنىن; ەۋەلٸ, ٶزٸڭدٸ بٸلۋگە ەرٸنبەي-جالىقپاي ٷيرەنۋ كەرەك, ول - مەنٸڭ ٸسٸم. قۇدايعا لايىقتى عيبادات قىلىپ, ەرٸنبەي-جالىقپاي ورنىنا كەلتٸرمەك تە - مەنٸڭ ٸسٸم. دٷنيەگە لايىقتى ٶنەر, مال تاۋىپ, ابۇيىر مانساپتى ەڭبەكسٸز تابۋعا بولمايدى. ورىنسىز, بولىمسىز نەرسەگە ٷيٸر قىلماي, بويدى تازا ساقتايتۇعىن, كٷنەكەرلٸكتەن, كٶرسەقىزار جەڭٸلدٸكتەن, نەفسٸ شايتاننىڭ ازعىرۋىنان قۇتقاراتۇعىن, اداسقان جولعا بارا جاتقان بويدى قايتا جيعىزىپ الاتۇعىن مەن ەمەس پە? وسى ەكەۋٸ ماعان قالاي تالاسادى?» - دەپتٸ.

اقىل ايتىپتى: «نە دٷنيەگە, نە احيرەتكە نە پايدالى بولسا, نە زالالدى بولسا, بٸلەتۇعىن - مەن, سەنٸڭ سٶزٸڭدٸ ۇعاتۇعىن - مەن, مەنسٸز پايدانى ٸزدەي المايدى ەكەن, زالالدان قاشا المايدى ەكەن, عىلىمدى ۇعىپ ٷيرەنە المايدى ەكەن, وسى ەكەۋٸ ماعان قالاي تالاسادى? مەنسٸز ٶزدەرٸ نەگە جارايدى?» - دەپتٸ.

ونان سوڭ جٷرەك ايتىپتى: «مەن - ادامنىڭ دەنەسٸنٸڭ پاتشاسىمىن, قان مەنەن تارايدى, جان مەندە مەكەن قىلادى, مەنسٸز تٸرلٸك جوق. جۇمساق تٶسەكتە, جىلى ٷيدە تاماعى توق جاتقان كٸسٸگە تٶسەكسٸز كەدەيدٸڭ, توڭىپ جٷرگەن كيٸمسٸزدٸڭ, تاماقسىز اشتىڭ كٷي-جەيٸ قانداي بولىپ جاتىر ەكەن دەپ ويلاتىپ, جانىن اشىتىپ, ۇيقىسىن اشىلتىپ, تٶسەگٸندە دٶڭبەكشٸتەتۇعىن - مەن. ٷلكەننەن ۇيات ساقتاپ, كٸشٸگە راقىم قىلدىراتۇعىن - مەن, بٸراق مەنٸ تازا ساقتاي المايدى, اقىرىندا قور بولادى. مەن تازا بولسام, ادام بالاسىن الالامايمىن: جاقسىلىققا ەلجٸرەپ ەريتۇعىن - مەن, جامانشىلىقتان جيرەنٸپ تۋلاپ كەتەتۇعىن - مەن, ەدٸلەت, نىساپ, ۇيات, راقىم, مەيٸربانشىلىق دەيتۇعىن نەرسەلەردٸڭ بەرٸ مەنەن شىعادى, مەنسٸز وسىلاردىڭ كٶرگەن كٷنٸ نە? وسى ەكەۋٸ ماعان قالاي تالاسادى?» - دەپتٸ.

سوندا عىلىم بۇل ٷشەۋٸنٸڭ سٶزٸن تىڭداپ بولىپ, ايتىپتى:

- ەي, قايرات, سەنٸڭ ايتقانىڭنىڭ بەرٸ دە راس. ول ايتقاندارىڭنان باسقا دا كٶپ ٶنەرلەرٸڭنٸڭ بارى راس, سەنسٸز ەشنەرسەنٸڭ بولمايتۇعىنى دا راس, بٸراق قارۋىڭا قاراي قاتتىلىعىڭ دا مول, پايداڭ دا مول, بٸراق زالالىڭ دا مول, كەيدە جاقسىلىقتى بەرٸك ۇستاپ, كەيدە جاماندىقتى بەرٸك ۇستاپ كەتەسٸڭ, سونىڭ جامان, - دەپتٸ.

-ەي, اقىل! سەنٸڭ ايتقاندارىڭنىڭ بەرٸ دە راس. سەنسٸز ەشنەرسە تابىلمايتۇعىنى دا راس. جاراتقان تەڭٸرٸنٸ دە سەن تانىتاسىڭ, جارالعان ەكٸ دٷنيەنٸڭ جايىن دا سەن بٸلەسٸڭ. بٸراق سونىمەن تۇرمايسىڭ, امال دا, ايلا دا - بەرٸ سەنەن شىعادى. جاقسىنىڭ, جاماننىڭ

ەكەۋٸنٸڭ دە سٷيەنگەنٸ, سەنگەنٸ - سەن; ەكەۋٸنٸڭ ٸزدەگەنٸن تاۋىپ بەرٸپ جٷرسٸڭ, سونىڭ جامان, - دەپتٸ. - سەن ٷشەۋٸڭنٸڭ باسىڭدى قوسپاق - مەنٸڭ ٸسٸم, - دەپتٸ. بٸراق سوندا بيلەۋشٸ, ەمٸرشٸ جٷرەك بولسا جارايدى. اقىل, سەنٸڭ قىرىڭ كٶپ, جٷرەك سەنٸڭ ول كٶپ قىرىڭا جٷرمەيدٸ. جاقسىلىق ايتقانىڭا جانى-دٸنٸ قۇمار بولادى. كٶنبەك تٷگٸل قۋانادى. جامانشىلىق ايتقانىڭا ەرمەيدٸ. ەرمەك تٷگٸل جيرەنٸپ, ٷيدەن قۋىپ شىعارادى.

- قايرات, سەنٸڭ قارۋىڭ كٶپ, كٷشٸڭ مول, سەنٸڭ دە ەركٸڭە جٸبەرمەيدٸ. ورىندى ٸسكە كٷشٸڭدٸ اياتپايدى. ورىنسىز جەرگە قولىڭدى بوساتپايدى. وسى ٷشەۋٸڭ باسىڭدى قوس, بەرٸن دە جٷرەككە بيلەت, - دەپ ۇقتىرىپ ايتۋشىنىڭ اتى عىلىم ەكەن. وسى ٷشەۋٸڭ بٸر كٸسٸدە مەنٸڭ ايتقانىمداي تابىلساڭدار, تابانىنىڭ توپىراعى كٶزگە سٷرتەرلٸك قاسيەتتٸ ادام - سول. ٷشەۋٸڭ الا بولساڭ, مەن جٷرەكتٸ جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا, قالپىڭدى تازا ساقتا, قۇداي تاعالا قالپىڭا ەردايىم قارايدى دەپ كٸتاپتىڭ ايتقانى وسى, — دەپتٸ.

ون سەگٸزٸنشٸ سٶز (1893)

ادام بالاسىنا جىرتىقسىز, كٸرسٸز, سىپايى كيٸنٸپ, ھەم ول كيٸمٸن بىلعاپ, بىلجىراتىپ كيمەي, تازا كيمەك - دۇرىس ٸس. لەكين ٶز دەۋلەتٸنەن ارتىق كيٸنبەك, نە كيٸمٸ ارتىق بولماسا دا, كٶڭٸلٸنە قۋات تۇتىپ, تىم اينالدىرماق - كەربەزدٸڭ ٸسٸ.

كەربەزدٸڭ ەكٸ تٷرلٸ قىلىعى بولادى: بٸرٸ بەت-پٸشٸنٸن, مۇرتىن, مٷشەسٸن, جٷرٸسٸن, قاس-قاباعىن قولدان تٷزەتٸپ, شىنتاعىن كٶتەرٸپ, قولىن تاراقتاپ ەۋرە بولماق. بٸرەۋٸ اتىن, كيٸمٸن «ايران ٸشەرٸم» دەپ, سولاردىڭ ارقاسىندا سىپايى, جۇعىمدى جٸگٸت اتانباققا, ٶزٸنەن ٸلگەرٸلەرگە ەلەۋلٸ بولىپ, ٶزٸ قاتارداعىنىڭ ٸشٸن كٷيدٸرٸپ, ٶزٸنەن كەيٸنشٸلەرگە «ەتتەڭ, دٷنيە-اي, وسىلاردىڭ اتىنداي ات مٸنٸپ, كيٸمٸندەي كيٸم كيگەننٸڭ نە ارمانى بار ەكەن?!» - دەيتۇعىن بولماققا ويلانباق.

مۇنىڭ بەرٸ - ماسقارالىق, اقىماقتىق. مۇنى ادام بٸر ويلاماسىن, ەگەردە بٸر ويلاسا, قايتا ادام بولماعى - قيىن ٸس. كەربەز دەگەندٸ وسىنداي كەر, كەردەڭ نەمەدەن بەزٸڭدەر دەگەن سٶزگە ۇقساتامىن. تەگٸندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مٸنەز دەگەن نەرسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نەرسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتٸڭ بەرٸ دە - اقىماقتىق.

ون توعىزىنشى سٶز (1893)

ادام اتا-انادان تۋعاندا ەستٸ بولمايدى: ەستٸپ, كٶرٸپ, ۇستاپ, تاتىپ ەسكەرسە, دٷنيەدەگٸ جاقسى, جاماندى تانيدى داعى, سوندايدان بٸلگەنٸ, كٶرگەنٸ كٶپ بولعان ادام بٸلٸمدٸ بولادى. ەستٸلەردٸڭ ايتقان سٶزدەرٸن ەسكەرٸپ جٷرگەن كٸسٸ ٶزٸ دە ەستٸ بولادى. ەربٸر ەستٸلٸك جەكە ٶزٸ ٸسكە جارامايدى. سول ەستٸلەردەن ەستٸپ, بٸلگەن جاقسى نەرسەلەردٸ ەسكەرسە, جامان دەگەننەن ساقتانسا, سوندا ٸسكە جارايدى, سوندا ادام دەسە بولادى. مۇنداي سٶزدٸ ەسٸتكەندە شايقاقتاپ, شالىقتانىپ نە سالبىراپ, سالعىرتتانىپ ەسٸتسە, نە ەسٸتكەن جەردە قايتا قايىرىپ سۇراپ ۇعايىن دەپ تۇشىنباسا, نە سول جەردە سٶزدٸڭ راسىنا كٶزٸ جەتسە دە, شىعا بەرٸپ قايتا قالپىنا كەتسە, ەستٸپ-ەسٸتپەي نە كەرەك? وسىنداي سٶز تانىمايتۇعىن ەلگە سٶز ايتقانشا, ٶزٸڭدٸ تانيتۇعىن شوشقانى باققان جاقسى دەپ بٸر حاكٸم ايتقان ەكەن, سول سەكٸلدٸ سٶز بولادى.

جيىرماسىنشى سٶز (1894)

تاعدىردىڭ جارلىعىن بٸلەسٸزدەر - ٶزگەرٸلمەيدٸ. پەندەدە بٸر ٸس بار جالىعۋ دەگەن. ول - تاعدىردا اداممەن بٸرگە جاراتىلعان نەرسە, ونى ادام ٶزٸ تاپقان ەمەس. وعان ەگەر بٸر ەلٸكسە, ادام بالاسى قۇتىلماعى قيىن. قايراتتانىپ, سٸلكٸپ تاستاپ كەتسەڭ دە, اقىرىندا تاعى كەلٸپ جەڭەدٸ. اقىلى تٷگەل, ويلى ادامنىڭ بالاسى بايقاسا, وسى ادام بالاسىنىڭ جالىقپايتۇعىن نەرسەسٸ بار ما ەكەن? تاماقتان دا, ويىننان دا, كٷلكٸدەن دە, ماقتاننان دا, كەربەزدٸكتەن دە, تويدان دا, توپتان دا, قاتىننان دا كٶڭٸل, از با, كٶپ پە, جالىعادى. ونىڭ ٷشٸن بەرٸنٸڭ عايىبىن كٶرەدٸ, بايانسىزىن بٸلەدٸ, كٶڭٸلٸ بۇرىنعىدان دا سۋىي باستايدى. دٷنيە بٸرقالىپتى تۇرمايدى, ادامنىڭ قۋاتى, عۇمىرى بٸرقالىپتى تۇرمايدى. ەربٸر ماقلۇققا قۇداي تاعالا بٸرقالىپتى تۇرماقتى بەرگەن جوق. ەندٸ كٶڭٸل قايدان بٸرقالىپتى تۇرا الادى?

بٸراق وسى جالىعۋ دەگەن ەرنەنٸ كٶرەم دەگەن, كٶپ كٶرگەن, دەمٸن, باعاسىن, بەرٸنٸڭ دە بايانسىزىن بٸلٸپ جەتكەن, ويلى ادامنان شىعادى. سونشالىق عۇمىرىنىڭ بايانسىزىن, دٷنيەنٸڭ ەربٸر قىزىعىنىڭ اكىرىنىڭ شولاقتىعىن كٶرگەن-بٸلگەندەر تٸرشٸلٸكتەن دە جالىقسا بولادى. بۇلاي بولعاندا اقىماقتىق, قايعىسىزدىق تا بٸر عانيبەت ەكەن دەپ ويلايمىن.

جيىرما بٸرٸنشٸ سٶز (1894)

از با, كٶپ پە, ادام بالاسى بٸر تٷرلٸ ماقتاننان امان بولماعى - قيىن ٸس. سول ماقتان دەگەن نەرسەنٸڭ مەن ەكٸ تٷرلٸسٸن بايقادىم: بٸرەۋٸنٸڭ اتىن ٷلكەندٸك دەپ اتايمىن, بٸرەۋٸن ماقتانشاقتىق دەيمٸن. ٷلكەندٸك - ادام ٸشٸنەن ٶزٸن-ٶزٸ باعالى ەسەپ قىلماق. ياعني, نادان اتانباستىعىن, جەڭٸل اتانباستىعىن, ماقتانشاق اتانباستىعىن, ەدەپسٸز, ارسىز, بايلاۋسىز, پايداسىز, سۇرامشاق, ٶسەكشٸ, ٶتٸرٸكشٸ, الدامشى, كەسەلدٸ - وسىنداي جارامسىز قىلىقتاردان ساقتانىپ, سول مٸنەزدەردٸ بويىنا قورلىق بٸلٸپ, ٶزٸن وندايلاردان زور ەسەپتەمەك. بۇل مٸنەز - اقىلدىلاردىڭ, ارلىلاردىڭ, ارتىقتاردىڭ مٸنەزٸ. ولار ٶزٸمدٸ جاقسى دەمەسە, مەيلٸ بٸلسٸن, جامان دەگٸزبەسەم ەكەن دەپ ازاپتانادى. ەكٸنشٸ, ماقتانشاق دەگەن بٸرەۋٸ «دەمەسٸن» دەمەيدٸ, «دەسٸن» دەيدٸ. باي دەسٸن, باتىر دەسٸن, قۋ دەسٸن, پىسىق دەسٸن, ەردايىم نە تٷرلٸ بولسا دا, «دەسٸن» دەپ ازاپتانىپ جٷرٸپ, «دەمەسٸندٸ» ۇمىتىپ كەتەدٸ. ۇمىتپاق تٷگٸل, ەۋەلٸ ٸس ەكەن دەپ ەسكەرمەيدٸ. مۇنداي ماقتانشاقتاردىڭ ٶزٸ ٷش تٷرلٸ بولادى. بٸرەۋٸ جاتقا ماقتانارلىق ماقتاندى ٸزدەيدٸ. ول - نادان, لەكين نادان دا بولسا ادام. ەكٸنشٸسٸ ٶز ەلٸنٸڭ ٸشٸندە ماقتانارلىق ماقتاندى ٸزدەيدٸ. ونىڭ ناداندىعى تولىق, ادامدىعى ەبدەن تولىق ەمەس. ٷشٸنشٸسٸ ٶز ٷيٸنە كەلٸپ ايتپاسا, يا اۋىلىنا عانا كەلٸپ ايتپاسا, ٶزگە كٸسٸ قوستامايتىن ماقتاندى ٸزدەيدٸ. ول - ناداننىڭ نادانى, لەكين ٶزٸ ادام ەمەس.

جاتقا ماقتالسام ەكەن دەگەن ەلٸم ماقتاسا ەكەن دەيدٸ. ەلٸمە ماقتالسام ەكەن دەگەن اعايىنىم ماقتاسا ەكەن دەيدٸ. اعايىننىڭ ٸشٸندە ٶزٸ ماقتاۋ ٸزدەگەن ٶزٸمدٸ ٶزٸم ماقتاپ جەتەم دەيدٸ.

جيىرما ەكٸنشٸ سٶز (1894)

دەل وسى كٷندە قازاقتىڭ ٸشٸندە كٸمدٸ جاقسى كٶرٸپ, كٸمدٸ قادٸرلەيمٸن دەپ ويلادىم.

بايدى قادٸرلەيٸن دەسەڭ, باي جوق. باي بولسا, ٶز باسىنىڭ, ٶز مالىنىڭ ەركٸ ٶزٸندە بولماس پا ەدٸ? ەشبٸر بايدىڭ ٶز مالىنىڭ ەركٸ ٶزٸندە جوق. كەي باي ٶزٸ بٸرەۋمەن كٷش تالاستىرامىن دەپ, جٷز كٸسٸگە قورعالاۋىقتىعىنان جالىنىپ, مالىن ٷلەستٸرٸپ جٷر. ويلايدى: جالىنتىپ بەردٸم دەپ, اقىماقتىعىنان. جوق, ٶزٸ جالىنىپ بەرٸپ جٷر. قايىر دا ەمەس, مىرزالىق تا ەمەس, ٶز ەلٸمەن, ٶز جەرٸمەن ويراڭداسىپ, ويسىزدارعا قوينىن اشىپ, مالىن شاشىپ جٷر. كەي بايلار, ەلدەگٸ قۇتتىلار, سٷتتٸلەر بەرەكەلەسە الماعان سوڭ, كەسەلدٸ قۋلار كٶبەيٸپ كەتٸپ, كٶپ قورقىتىپ, ٸزدەگەن نەرسەسٸ جوق, ەرٸكسٸز كٸم بولسا سوعان جەمٸت بولىپ جٷر.

مىرزالاردى قادٸرلەيٸن دەسەڭ, وسى كٷندە انىق مىرزا ەلدە جوق, مال بەرگٸش مىرزا يتتەن كٶپ. بٸرەۋ بٸر پايداما كەلتٸرەم دەپ مىرزا بولىپ جٷر. بٸرەۋلەر ك...نە قۇرىم كيٸزدٸ تۇزعا مالشىپ تىققان سوڭ ەسٸ شىعىپ, مىرزا بولىپ, ەرٸكسٸز كٸم بولسا سوعان تالتايىپ ەمٸزٸپ جٷر.

بولىس پەن بيدٸ قۇرمەتتەيٸن دەسەڭ, قۇدايدىڭ ٶزٸ بەرگەن بولىستىق پەن بيلٸك ەلدە جوق. ساتىپ العان, جالىنىپ, باس ۇرىپ العان بولىستىق پەنەن بيلٸكتٸڭ ەشبٸر قاسيەتٸ جوق.

مىقتىنى قۇرمەتتەيٸن دەسەڭ, جامانشىلىققا ەلدٸڭ بەرٸ مىقتى, جاقسىلىققا مىقتى كٸسٸ ەلدە جوق.

ەستٸ كٸسٸنٸ تاۋىپ قۇرمەتتەيٸن دەسەڭ, ەدٸلەت, ۇيات, نىساپقا ەستٸ كٸسٸ ەلدە جوق. قۋلىق, سۇمدىق, ارامدىق, امالعا ەلدٸڭ بەرٸ دە ەستٸ.

عارٸپ-قاسار بيشارانى قۇرمەتتەيٸن دەسەڭ, جاتقان تٷيەگە مٸنە الماسا دا, ول مومىندىققا ەسەپ ەمەس. ەگەر مٸنەرلٸك جايى بولسا, بٸردەمەنٸ ەپتەپ ٸلەرلٸك تە جايى بار.

ەندٸ قالدى قۋ مەن سۇم, ولار ٶزٸ دە قۋارتپاي, سۋالتپاي تىنىشتىق كٶرەر ەمەس.

جە, كٸمدٸ سٷيدٸك, كٸمنٸڭ تٸلەۋٸن تٸلەدٸك? ٶزٸ قۇرتتانىپ شاشىلعان بولىس-بيلەر تۇرا تۇرسىن. ەندٸ, ەلبەتتە, امال جوق, مومىندىعىنان «ىرىس باققان داۋ باقپاس» دەگەن ماقالمەن بولامىن دەپ, بەرگەنٸنەن جاعا الماي, جارىمىن بەرٸپ, جارىمىن تىنىشتىعىمەن باعا الماي, ۇرى, زالىم, قۋلارعا جەمٸت بولىپ جٷرگەن شىن مومىن بايلاردى اياماساڭ ھەم سونىڭ تٸلەۋٸن تٸلەمەسەڭ بولمايدى. سونان باسقانى تابا المادىم.

جيىرما ٷشٸنشٸ سٶز (1894)

بٸزدٸڭ قازاقتى وڭدىرماي جٷرگەن بٸر قۋانىش, بٸر جۇبانىش دەگەندەر بار.

ونىڭ قۋانىشى - ەلدە بٸر جاماندى تاۋىپ, يا بٸر ادامنىڭ بۇل ٶزٸ قىلماعان جامانشىلىعى شىقسا, قۋانادى. ايتادى: قۇداي پەلەنشەدەن ساقتاسىن, و دا اداممىن دەپ جٷر عوي, ونىڭ قاسىندا بٸز سەۋلەلٸ كٸسٸنٸڭ بٸرٸ ەمەسپٸز بە, وعان قاراعاندا مەن تازا كٸسٸ ەمەسپٸن بە? - دەپ. وعان قۇداي تاعالا ايتىپ پا, پەلەنشەدەن تەۋٸر بولساڭ بولادى دەپ? يا بٸلگەندەر ايتىپ پا, ەيتەۋٸر ٶزٸڭنەن نادانشىلىعى اسقان, يا جامانشىلىعى ارتىلعان كٸسٸ تابىلسا, سەن جامانعا قوسىلمايسىڭ دەپ? جامانعا سالىسىپ جاقسى بولا ما? جاقسىعا سالىسىپ جاقسى بولادى داعى. جٷز ات بەيگەگە قوسىلسا, مەن بەيگە الدىم دەگەن سٶز بولسا, الدىڭدا نەشە ات بار دەپ سۇرار, ارتىڭدا نەشە ات بار ەدٸ دەپ سۇراعاننىڭ نەسٸ سٶز? مەن بەس اتتان, ون اتتان ٸلگەرٸ ەدٸم دەگەننٸڭ نەسٸ قۋانىش?

ەندٸ جۇبانىشى - جالعىز بٸز بە, ەلدٸڭ بەرٸ دە سٷيتٸپ-اق جٷر عوي, كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي, كٶپپەن بٸرگە بولساق بولادى دا دەگەن سٶزدٸ جۇبانىش قىلادى. وعان قۇداي تاعالا ايتىپ پا, كٶپتەن قالماساڭ بولادى دەپ. كٶپكە قاھارىم جٷرمەيدٸ دەپ. كٶپكە تۇزاعىم جەتپەيدٸ دەپ پە? عىلىم كٶپكە كەلٸپ پە? بٸرەۋدەن تاراپ پا? حيكمەت كٶپتەن تاراي ما? بٸردەن تاراي ما? كٶپكە قورلىق جٷرمەي مە? بٸر ٷيدٸڭ ٸشٸ تٷگەل اۋىرسا, جەڭٸل تيە مە? جەر بٸلمەگەن كٶپ ادام اداسىپ جٷرسە, بٸر جەر بٸلەتۇعىن كٸسٸنٸڭ كەرەگٸ جوق پا ەكەن? كٶپ كٸسٸ جولاۋشىنىڭ بەرٸنٸڭ اتى ارىعانى جاقسى ما? جوق, جارمىسى ارىسا, جارمىسىنىڭ كٷيلٸسٸ جاقسى ما? جۇت كەلسە, ەلدٸڭ بەرٸنٸڭ تٷگەل جۇتاعانى جاقسى ما? جارىم-جارتىسى امان قالعانى جاقسى ما? وسى كٶپ اقىماقتىڭ بٸر اقىماققا نەسٸ جۇبانىش? تۇقىمىمىزبەن اۋزىمىز ساسىق بولۋشى ەدٸ دەگەن جامان كٷيەۋ قالىڭدىعىن جەڭٸپ پە? كٶڭٸلٸن سول سٶزٸ رازى قىلۋعا جەتٸپ پە? ەندەشە, كٶبٸڭنەن قالما, سەن دە اۋزىڭدى ساسىتا بەر دەپ پە?!

جيىرما تٶرتٸنشٸ سٶز (1894)

جەر جٷزٸندە ەكٸ مىڭ ميلليوننان كٶپ ارتىق ادام بار, ەكٸ ميلليونداي قازاق بار. بٸزدٸڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىقتىلىعى, مال ٸزدەۋٸ, ٶنەر ٸزدەۋٸ, جۇرت تانۋى ەشبٸر حالىققا ۇقسامايدى. بٸرٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز اڭدىپ, جاۋلاپ, ۇرلاپ, كٸرپٸك قاقتىرماي وتىرعانىمىز. ٷش ميلليوننان حالقى ارتىق دٷنيەدە بٸر قالا دا بار, دٷنيەنٸڭ باس-اياعىن ٷش اينالىپ كٶرگەن كٸسٸ تولىپ جاتىر. ٶستٸپ, جەر جٷزٸندەگٸ جۇرتتىڭ قورى بولىپ, بٸرٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز اڭدىپ ٶتەمٸز بە? جوق, قازاق ورتاسىندا دا ۇرلىق, ٶتٸرٸك, ٶسەك, قاستىق قالىپ, ٶنەردٸ, مالدى تٷزدەن, بٶتەن جاقتان تٷزۋ جولمەن ٸزدەپ, ٶرٸستەرلٸك كٷن بولار ما ەكەن? ەي, نە بولسىن!.. جٷز قاراعا ەكٸ جٷز كٸسٸ سۇعىن قاداپ جٷر عوي, بٸرٸن-بٸرٸ قۇرتپاي, قۇرىماي تىنىش تابا ما?

جيىرما بەسٸنشٸ سٶز (1894)

بالالاردى وقىتقان دا جاقسى, بٸراق قۇلشىلىق قىلارلىق قانا, تٷركٸ تانىرلىق قانا تازا وقىسا بولادى. ونىڭ ٷشٸن بۇل جەر دارۋلحاراپ, مۇندا ەۋەلٸ مال تابۋ كەرەك, ونان سوڭ اراب, پارسى كەرەك. قارنى اش كٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸندە اقىل, بويىندا ار, عىلىمعا قۇمارلىق قايدان تۇرسىن? اشاپ-ٸشٸمگە مالدىڭ تاپشىلىعى دا اعايىننىڭ ارازدىعىنا ۋە ەرتٷرلٸ پەلەگە, ۇرلىق, زورلىق, قۋلىق, سۇمدىق سەكٸلدٸ نەرسەلەرگە ٷيٸرلەندٸرۋگە سەبەپ بولاتۇعىن نەرسە. مال تاپسا, قارىن تويادى. ونان سوڭ, بٸلٸم تٷگٸل ٶنەر كەرەك ەكەن. سونى ٷيرەنەيٸن نە بالاما ٷيرەتەيٸن دەپ ويىنا جاقسى تٷسەدٸ. ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ٶنەر دە, عىلىم دا - بەرٸ ورىستا تۇر. زارارىنان قاشىق بولۋ, پايداسىنا ورتاق بولۋعا تٸلٸن, وقۋىن, عىلىمىن بٸلمەك كەرەك. ونىڭ سەبەبٸ ولار دٷنيەنٸڭ تٸلٸن بٸلدٸ, مۇنداي بولدى. سەن ونىڭ تٸلٸن بٸلسەڭ, كٶكٸرەك كٶزٸڭ اشىلادى. ەربٸرەۋدٸڭ تٸلٸن, ٶنەرٸن بٸلگەن كٸسٸ ونىمەنەن بٸردەيلٸك داعۋاسىنا كٸرەدٸ, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى. دٸنگە دە جاقسى بٸلگەندٸك كەرەك. جورعالىقپەنەن كٶڭٸلٸن السام ەكەن دەگەن نادان ەكە-شەشەسٸن, اعايىن-جۇرتىن, دٸنٸن, ادامشىلىعىن جاۋىرى«سەنٸڭ وسى قورلىعىڭا كٶنگەنشە, بالامدى سولداتقا بەرٸپ, باسىما شاش, اۋزىما مۇرت قويىپ كەتپەسەم بە!» دەۋشٸ ەدٸ. وسىنداي جامان سٶزدٸ, قۇدايدان قورىقپاي, پەندەدەن ۇيالماي ايتقان قازاقتاردىڭ بالاسى وقىعانمەنەن نە بولا قويسىن? سوندا دا ٶزگە قازاق بالالارىنان ارتىق ٷيرەنگەنٸ نەمەنە, قاي كٶپ ٷيرەنٸپتٸ? كٸردٸ, شىقتى, ٸلدٸ, قايتتى, تٷبەگەيلەپ وقىعان بالا دا جوق. ەكەسٸ ەل اقشاسىمەن وقىعانعا ەرەڭ وقىتادى, ٶز مالىن نە قىلىپ شىعارسىن? تۋراسىن ويلاعاندا, بالاڭا قاتىن ەپەرمە, ەنشٸ بەرمە, بارىڭدى سالساڭ دا, بالاڭا ورىستىڭ عىلىمىن ٷيرەت! مىنا مەن ايتقان جول - مال ايار جول ەمەس. قۇدايدان قورىق, پەندەدەن ۇيال, بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ - وقىت, مال اياما! ەيتپەسە, بٸر يت قازاق بولىپ قالعان سوڭ, ساعان راحات كٶرسەتە مە, ٶزٸ راحات كٶرە مە, يا جۇرتقا راحات كٶرسەتە مە?

جيىرما التىنشى سٶز (1894)

بٸزدٸڭ قازاقتىڭ قوسقان اتى الدىندا كەلسە, تٷسٸرگەن بالۋانى جىقسا, سالعان قۇسى السا, قوسقان يتٸ ٶزگەدەن وزىپ بارىپ ۇستاسا, ەسٸ شىعىپ بٸر قۋانادى. بٸلمەيمٸن, سودان ارتىق قۋانىشى بار ما ەكەن? ەي, جوق تا شىعار! وسى قۋانىش بەرٸ دە قازاق قارىنداستىڭ ورتاسىندا بٸر حايۋاننىڭ ٶنەرٸنٸڭ ارتىلعانىنا يا بٸر بٶتەن ادامنىڭ جىققانىنا ماقتانارلىق نە ورنى بار? ول وزعان, العان, جىققان ٶزٸ ەمەس, ياكي بالاسى ەمەس. مۇنىڭ بەرٸ - قازاقتىڭ قازاقتان باسقا جاۋى جوق, بيتتەي نەرسەنٸ بٸر ٷلكەن ٸس قىلعان كٸسٸدەي قۋانعان بولىپ, انا ٶزگەلەردٸ ىزالاندىرسام ەكەن دەمەك. بٸرەۋدٸ ىزالاندىرماق - شاريعاتتا حارام, شارۋاعا زالال, اقىلعا تەرٸس. ەنشەيٸن بٸرەۋدٸ ىزا قىلماقتىڭ نەسٸن دەۋلەت بٸلٸپ قۋانادى ەكەن? جە, بولماسا, انا ىزا بولۋشى سونشالىق نەگە جەر بولىپ قالادى ەكەن?

جٷيرٸك ات - كەيدە ول ەلدە, كەيدە بۇل ەلدە بولاتۇعىن نەرسە, قىران قۇس تا, جٷيرٸك يت تە - كەيدە ونىڭ قولىنا, كەيدە مۇنىڭ قولىنا تٷسەتۇعىن نەرسە. كٷشتٸ جٸگٸت تە ٷنەمٸ بٸر ەلدەن شىعا ما? كەيدە انا ەلدەن, كەيدە مىنا ەلدەن شىعادى. مۇنىڭ بەرٸن ادام ٶز ٶنەرٸمەنەن جاساعان جوق. بٸر وزعان, بٸر جىققان ٷنەمٸ وزىپ, ٷنەمٸ جىعىپ جٷرمەيدٸ. سونىڭ بەرٸن دە بٸلە تۇرا, جەرگە كٸرگەندەي بولىپ يا بٸر ارامدىعى, جاماندىعى شىققانداي نەسٸنە ۇيالىپ, قورلانادى ەكەن?

ەندٸ وسىلاردان بٸلسەڭٸز بولادى: نادان ەل قۋانباس نەرسەگە قۋانادى ھەم جەنە قۋانعاندا نە ايتىپ, نە قويعانىن, نە قىلعانىن ٶزٸ بٸلمەي, ەسٸ شىعىپ, بٸر تٷرلٸ ماستىققا كەز بولىپ كەتەدٸ. ھەم ۇيالعاندارى ۇيالماس نەرسەدەن ۇيالادى, ۇيالارلىق نەرسەدەن ۇيالمايدى. مۇنىڭ بەرٸ - ناداندىق, اقىماقتىقتىڭ ەسەرٸ. بۇلارىن ايتساڭ, كەيبٸرەۋٸ «راس, راس» دەپ ۇيىعان بولادى. وعان نانبا, ەرتەڭ ول دا ەلگٸلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ كەتەدٸ. كٶڭٸلٸ, كٶزٸ جەتٸپ تۇرسا دا, حايۋان سەكٸلدٸ ەۋەلگٸ ەدەتٸنەن بويىن توقتاتا المايدى, بٸر تيياناقسىزدىققا تٷسٸپ كەتەدٸ, ەشكٸم توقتاتىپ, ۇقتىرىپ بولمايدى. نە جامانشىلىق بولسا دا بٸر ەدەت ەتسە, قازاق ول ەدەتٸنەن ەرٸكسٸز قورىققاندا يا ٶلگەندە توقتايدى, بولماسا اقىلىنا جەڭگٸزٸپ, مۇنىم تەرٸس ەكەن دەپ بٸلٸپ, ويلانىپ ٶزدٸگٸنەن توقتاعان ادامدى كٶرمەسسٸڭ.

جيىرما جەتٸنشٸ سٶز (1894)

(سوكرات حاكٸمنٸڭ سٶزٸ)

بٸر كٷنٸ سوكرات حاكٸم بٸر اريستوديم دەگەن عالىم شەكٸرتٸنە قۇداي تاباراكا ۋا تاعالاعا قۇلشىلىق قىلماق تۋراسىندا ايتقان سٶزٸ. ول ٶزٸ قۇلشىلىق قىلعاندارعا كٷلۋشٸ ەدٸ.

- ەي, اريستوديم, ەشبٸر ادام بار ما, سەنٸڭ بٸلۋٸڭشە, قىلعان ٶنەرلەرٸ سەبەپتٸ ادام تاڭىرقاۋعا لايىقتى? - دەدٸ.

ول ايتتى:

تولىپ جاتىر, قازٸرەت.

بٸرٸنٸڭ اتىن اتاشى, - دەيدٸ.

گومەرگە بەيٸتشٸلٸگٸ سەبەپتٸ, سوفوكلگە تراگەديياسى سەبەپتٸ, ياعني بٸرەۋدٸڭ سىيپاتىنا تٷسپەكتٸك, زەۆكسيسكە سۋرەتشٸلٸگٸ سەبەپتٸ تاڭىرقايمىن, - دەپ, سوعان ۇقساعان نەشە ونان باسقا ٶنەرلەرٸ ەشكەرە بولعان جانداردى ايتتى.

ولاي بولسا, كٸم ارتىقشا عاجايىپتانۋعا لايىقتى: جانسىز, اقىلسىز, قۇر پٸشٸندٸ جاسايتۇعىن سۋرەتشٸ مە? يا جان يەسٸ, اقىل يەسٸ ادامدى جاراتۋشى ما? - دەيدٸ.

سوڭعىسى لايىقتى, - دەيدٸ, - بٸراق ول جاراتۋشى جاراتتى, ٶزدٸگٸنەن كەز كەلٸپ, سولاي بولىپ كەتپەي, باسىنان بٸلٸپ ٸستەگەن حيكمەتٸمەن بولسا, - دەيدٸ.

جە, پايدالى نەرسە دٷنيەدە كٶپ, بٸرٸنٸڭ پايداسى كٶرٸنٸپ, بٸلٸنٸپ تۇرادى. كەيبٸرٸنٸڭ پايداسى انىق بٸلٸنبەيدٸ. سونىڭ قايسىسىن حيكمەت كٶرەسٸڭ? - دەدٸ.

ەرينە, ەشكەرە پايداعا بولا جاراتىلعانىن حيكمەت دەسەك كەرەك دەيمٸن, - دەيدٸ.

جە, ولاي بولسا, ادامدى جاراتۋشى حاۋاسي حامسا زاھري بەرگەندە, تاحقيق ويلاپ, ولاردىڭ پايداسىنىڭ بارلىعى تٷگەل وعان مۇقتاج بولارلىعىن بٸلٸپ بەرگەندٸگٸ ەشكەرە تۇر عوي. ەۋەلٸ كٶزدٸ كٶرسٸن دەپ بەرٸپتٸ, ەگەر كٶز جوق بولسا, دٷنيەدەگٸ كٶرٸكتٸ نەرسەلەردٸڭ كٶركٸنەن قايتىپ لەززات الار ەدٸك? ول كٶز ٶزٸ نەزٸكتٸگٸنەن كەرەگٸنە قاراي اشىپ, جاۋىپ تۇرۋى ٷشٸن قاباق بەرٸپتٸ. جەلدەن, ۇشقىننان قاعا بەرسٸن بولۋى ٷشٸن كٸرپٸك بەرٸپتٸ. ماڭداي تەرٸنٸ كٶزدەن قاعىپ تۇرۋعا كەرەك بولعاندىعىنان, باسقا تاعى كەرەگٸ بار قىلىپ قاس بەرٸپتٸ. قۇلاق بولماسا, نە قاڭعىر, نە دٷڭگٸر, داۋىس, جاقسى ٷن, كٷي, ەن – ەشبٸرٸنەن لەززاتتانىپ حابار الا الماس ەدٸك. مۇرىن يٸس بٸلمەسە, دٷنيەدە نە تەتتٸ, نە قاتتى نە دەمدٸنٸڭ قايسىسىنان لەززات الار ەدٸك? بۇلاردىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ پايدامىز ەمەس پە?

كٶزدٸ, مۇرىندى اۋىزعا جاقىن جاراتىپتى, ٸشٸپ-جەگەن اسىمىزدىڭ تازالىعىن كٶرٸپ, يٸسٸن بٸلٸپ, ٸشٸپ-جەسٸن دەپ. بٸزگە كەرەگٸ بار بولسا دا, جيٸركەنەرلٸك جەرٸ بار تەسٸكتەردٸ بۇل باستاعى عازيز بٸلٸمدٸ جەرٸمٸزدەن الىس اپارىپ تەسٸپتٸ, مۇنىڭ بەرٸ حيكمەتپەن بٸلٸپ ٸستەلگەندٸگٸنە دەلەل ەمەس پە? - دەپتٸ.

سوندا اريستوديم تاحقيق ويلاپ تەكسەرگەندە, ادامدى جاراتۋشى ارتىق حيكمەت يەسٸ ەكەندٸگٸنە ھەم ماحابباتىمەنەن جاراتقاندىعىنا شٷبەسٸ قالمادى.

ولاي بولعاندا جەنە نە ويلايسىڭ, ھەمما ماقۇلىحاتتى جاس بالالارىنا ەلجٸرەتٸپ, ٷيٸرٸلتٸپ تۇرۋىن كٶرگەندە ۋا ھەمما ماقۇلىحاتتىڭ ٶلٸمٸن جەك كٶرٸپ, تٸرشٸلٸكتە كٶپ قالماقشىلىعىن تٸلەپ, يجتيھاد قىلۋىن كٶرگەندە, ٶسٸپ-ٶنۋٸنٸڭ قامىندا بولۋدان باسقا ٸستٸ از ويلاماقتارى - بۇلارىنىڭ بەرٸ جۇرت بولسىن, ٶسسٸن, ٶنسٸن ٷشٸن. سولاردىڭ بەرٸن جاراتقاندا كٶڭٸلدەرٸن سولايشا ىنتىقتاندىرىپ قويعاندىعى ھەم مۇنىڭ بەرٸ جاقسى كٶرگەندٸگٸنەن ەكەنٸن بٸلدٸرمەي مە? - دەيدٸ.

ەي, اريستوديم! قالايشا سەن بٸر ٶزٸڭنەن, ياعني ادامنان باسقادا اقىل جوق دەپ ويلايسىڭ? - ەدٸ. - ادامنىڭ دەنەسٸ ٶزٸڭ جٷرگەن جەردٸڭ بٸر بيتٸمدەي قۇمىنا ۇقساس ەمەس پە? دەنەڭدە بولعان دىمدار جەردەگٸ سۋلاردىڭ بٸر تامشىسىنداي ەمەس پە? جە, سەن بۇل اقىلعا قايدان يە بولدىڭ? ەرينە, قايدان كەلسە دە, جان دەگەن نەرسە كەلدٸ دە, سونان سوڭ يە بولدىڭ. بۇل عالامدى كٶردٸڭ, ٶلشەۋٸنە اقىلىڭ جەتپەيدٸ, كەلٸستٸ كٶرٸمدٸگٸنە ھەم قانداي لايىقتى جاراستىقتى زاكونٸمەن

جاراتىلىپ, ونىڭ ەشبٸرٸنٸڭ بۇزىلمايتۇعىنىن كٶرەسٸڭ. بۇلاردىڭ بەرٸنە تاڭعاجايىپ قالاسىڭ ھەم اقىلىڭ جەتپەيدٸ, وسىلاردىڭ بەرٸ دە كەز كەلگەندٸكپەن بٸر نەرسەدەن جارالعان با, ياكي بۇلاردىڭ يەسٸ بٸر ٶلشەۋسٸز ۇلى اقىل ما? ەگەر اقىلمەنەن بولماسا, بۇلايشا بۇل ەسەبٸنە, ٶلشەۋٸنە

وي جەتپەيتۇعىن دٷنيە ەربٸر تٷرلٸ كەرەككە بولا جاراتىلىپ ھەم بٸر-بٸرٸنە سەبەپپەن بايلانىستىرىلىپ, پەندەنٸڭ اقىلىنا ٶلشەۋ بەرمەيتۇعىن مىقتى كٶركەم زاكونگە قاراتىلىپ جاراتىلدى, - دەيدٸ.

ول ايتتى:

تاحقيق بۇل ايتقانىڭنىڭ بەرٸ راس, جاراتۋشى ارتىق اقىل يەسٸ ەكەندٸگٸ ماعلۇم بولدى. ول قۇدايدىڭ ۇلىقتىعىنا ٸڭكەرٸم جوق. بٸراق سونداي ۇلىق قۇداي مەنٸڭ قۇلشىلىعىما نە قىلىپ مۇقتاج بولادى? - دەدٸ.

ەي, اريستوديم! قاتە ايتاسىڭ. مۇقتاج بولماعاندا دا, بٸرەۋ سەنٸڭ قامىڭدى جەسە, سەنٸڭ وعان قارىزدار ەكەندٸگٸڭە دە ۇستاز كەرەك پە? - دەدٸ.

اريستوديم ايتتى:

ول مەنٸڭ قامىمدى جەيتۇعىنىن مەن قايدان بٸلەم? - دەدٸ.

جە, ولاي بولسا ھەمما ماقۇلىققا دا قارا, ٶزٸڭە دە قارا, جاندى بەرٸمٸزگە دە بەرٸپتٸ. جاننىڭ جارىعىن بەرٸمٸزگە دە بٸردەي ۇعارلىق قىلىپ بەرٸپ پە? ادام الدىن, ارتىن, وسى كٷنٸن - ٷشەۋٸن دە تەگٸس ويلاپ تەكسەرەدٸ. حايۋان ارتىن, وسى كٷنٸن دە بۇلدىر بٸلەدٸ, الدىڭعى جاعىن تەكسەرمەككە تٸپتٸ جوق. حايۋانعا بەرگەن دەنەگە قارا, ادامعا بەرگەن دەنەگە قارا. ادام ەكٸ اياعىنا باسىپ تٸك تۇرىپ, دٷنيەنٸ تەگٸس كٶرمەككە, تەگٸس تەكسەرمەككە لايىقتى ھەم ٶزگە حايۋانداردى قۇلدانارلىق, پايداسىن كٶرەرلٸك لايىعى بار. حايۋاننىڭ بٸرٸ اياعىنا سەنٸپ جٷر, بٸر ٶزٸڭدەي حايۋاندى قۇلدانارلىق لايىعى جوق. ادام ٶزٸ ٶزٸنە سەنبەسە, ادامدى دا حايۋان سەكٸلدٸ قىلىپ جاراتسا, ەشنەرسەگە جاراماس ەدٸ. حايۋانعا ادامنىڭ اقىلىن بەرسە, مۇنشا شەبەرلٸك, مۇنشا داركارلٸك, بٸر-بٸرٸنە عىلىم ٷيرەتەرلٸك شەشەندٸك سالاحييات ول دەنەگە لايىقتى كەلمەيدٸ. قاي ٶگٸز شاھار جاساپ, قۇرال جاساپ, نەشە تٷرلٸ سايمان جاساپ, سىپايىلىق شەبەرلٸكتٸڭ ٷدەسٸنەن شىعارلىق قيسىنى بار? بٸراق ادام بالاسى بولماسا, بۇل عاجايىپ اقىلدى جەنە عاجايىپپەن جاساعان دەنەگە كٸرگٸزٸپ, مۇنشا سالاحييات يەسٸ قىلعانى حيقمە

جيىرما سەگٸزٸنشٸ سٶز (ٸ895)

ەي, مۇسىلماندار! بٸرەۋ باي بولسا, بٸرەۋ كەدەي بولسا, بٸرەۋ اۋرۋ, بٸرەۋ ساۋ بولسا, بٸرەۋ ەستٸ, بٸرەۋ ەسەر بولسا, بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلٸ جاقسىلىققا مەيٸلدٸ, بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلٸ جامانشىلىققا مەيٸلدٸ - بۇلار نەلٸكتەن دەسە بٸرەۋ, سٸزدەر ايتاسىزدار: قۇداي تاعالانىڭ جاراتۋىنان ياكي بۇيرىعىنشا بولعان ٸس دەپ. جە, ولاي بولسا, بٸز قۇداي تاعالانى ايىبى جوق, مٸنٸ جوق, ٶزٸ ەدٸل دەپ يمان كەلتٸرٸپ ەدٸك. ەندٸ قۇداي تاعالا بٸر انتۇرعانعا ەڭبەكسٸز مال بەرەدٸ ەكەن. بٸر قۇدايدان تٸلەپ, ادال ەڭبەك قىلىپ, پايدا ٸزدەگەن كٸسٸنٸڭ ەڭبەگٸن جاندىرماي, قاتىن-بالاسىن جٶندەپ اسىرارلىق تا قىلماي, كەدەي قىلادى ەكەن. ەشكٸمگە زالالسىز بٸر مومىندى اۋرۋ قىلىپ, قور قىلادى ەكەن. قايدا بٸر ۇرى, زالىمنىڭ دەنٸن ساۋ قىلادى ەكەن. ەكە-شەشەسٸ بٸر ەكٸ بالانىڭ بٸرٸن ەستٸ, بٸرٸن ەسەر قىلادى ەكەن. تامام جۇرتقا بۇزىق بولما, تٷزٸك بول دەپ جارلىق شاشىپ, جول سالادى ەكەن. تٷزٸكتٸ بەيٸشكە شىعارامىن دەپ, بۇزىقتى توزاققا سالامىن دەپ ايتا تۇرا, پەندەسٸنٸڭ بٸرەۋٸن جاقسىلىققا مەيٸلدەندٸرٸپ, بٸرەۋٸن جامانشىلىققا مەيٸلدەندٸرٸپ, ٶزٸ قۇدايلىق قۇدٸرەتٸمەن بٸرەۋٸن جاقسىلىققا بۇرىپ, بٸرە«مەنٸ تانىعان اقىلمەنەن تانىر» دەگەنٸ قايدا قالادى? دٸنٸمٸزدٸڭ بٸر جاسىرىن تۇرعان جالعانى جوق بولسا, اقىلدى, ونى ويلاما دەگەنٸمٸزگە پەندە بولا ما? اقىل توقتاماعان سوڭ, دٸننٸڭ ٶزٸ نەدەن بولادى. ەۋەلٸ يماندى تٷزەتپەي جاتىپ, قىلعان عيبادات نە بولادى? جوق, سەن جاقسىلىق, جاماندىقتى جاراتقان - قۇداي, بٸراق قىلدىرعان قۇداي ەمەس, اۋرۋدى جاراتقان - قۇداي, اۋىرتقان قۇداي ەمەس, بايلىقتى, كەدەيلٸكتٸ جاراتقان - قۇداي, باي قىلعان, كەدەي قىلعان قۇداي ەمەس دەپ, نانىپ ۇقساڭ بولار, ەيتپەسە - جوق.

جيىرما توعىزىنشى سٶز (1895)

بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ماقالدارىنىڭ كٶبٸنٸڭ ٸسكە تاتىرلىعى دا بار, ٸسكە تاتىماق تٷگٸل, نە قۇدايشىلىققا, نە ادامشىلىققا جارامايتۇعىنى دا بار.

ەۋەلٸ «جارلى بولساڭ, ارلى بولما» دەيدٸ. اردان كەتكەن سوڭ, تٸرٸ بولىپ جٷرگەن قۇرىسىن. ەگەر ونىسى جالعا جٷرگەنٸڭدە جانىڭدى قيناپ ەڭبەكپەنەن مال تاپ دەگەن سٶز بولسا, ول - ار كەتەتۇعىن ٸس ەمەس. تىنىش جاتىپ, كٶزٸن ساتىپ, بٸرەۋدەن تٸلەنبەي, جانىن قارمانىپ, ادال ەڭبەكپەن مال ٸزدەمەك - ول ارلى ادامنىڭ ٸسٸ.

«قالاۋىن تاپسا, قار جانادى», «سۇراۋىن تاپسا, ادام بالاسىنىڭ بەرمەيتٸنٸ جوق» دەگەن - ەڭ بارىپ تۇرعان قۇداي ۇرعان سٶز وسى. سۇراۋىن تابامىن, قالاۋىن تابامىن دەپ جٷرٸپ قورلىقپەنەن ٶمٸر ٶتكٸزگەنشە, مالدى نە جەردەن سۇراۋ كەرەك, نە اققان تەردەن سۇراۋ كەرەك قوي.

«اتىڭ شىقپاسا, جەر ٶرتە» دەيدٸ. جەر ٶرتەپ شىعارعان اتىڭنىڭ نەسٸ مۇرات? «جٷز كٷن اتان بولعانشا, بٸر كٷن بۋرا بول» دەيدٸ. تەڭٸرگە جازىپ, مٸنبەي-تٷسپەي ارىپ, شٶمەڭدەپ ديۋانالىقپەن بٸر كٷن بولعان بۋرالىق نەگە جارايدى?

«التىن كٶرسە, پەرٸشتە جولدان تايادى» دەيدٸ. پەرٸشتەدەن ساداعا كەتكٸر-اي! پەرٸشتە التىندى نە قىلسىن, ٶزٸنٸڭ كٶرسەقىزار سۇمدىعىن قوستاعالى ايتقانى.

«اتا-انادان مال تەتتٸ, التىندى ٷيدەن جان تەتتٸ» دەيدٸ. اتا-اناسىنان مال تەتتٸ كٶرٸنەتۇعىن انتۇرعاننىڭ تەتتٸ دەرلٸك نە جانى بار. بۇلاردىڭ بەرٸنەن دە قىمبات اتا-اناسىن مالعا ساتپاق ەڭ ارسىزدىڭ ٸسٸ ەمەس پە? اتا-انا شاماسى كەلسە, ميحناتتانىپ مال جيسا دا, دٷنيەلٸك جيسا دا, ارتىمدا بالالارىما قالسىن دەيدٸ. ول اتا-انانى مالعا ساتقان سوڭ, قۇدايعا دۇشپاندىق ٸس ەمەس پە? وسىنداي بٸلمەستٸكپەنەن ايتىلعان سٶزدەرٸنە بەك ساق بولۋ كەرەك.

وتىزىنشى سٶز (1895)

قىرقىن مٸنسە قىر ارتىلمايتۇعىن وسى بٸر «قىرت ماقتان» دەگەن بٸر ماقتان بار, سول نەگە كەرەك, نەگە جارايدى? ول ار, ەستٸ بٸلمەيدٸ, نامىستى بٸلمەيدٸ, كەڭ تولعاۋ, ٷلكەن وي جوق, نە بالۋاندىعى جوق, نە باتىرلىعى جوق, نە ادامدىعى جوق, نە اقىلدىلىعى, ارلىلىعى جوق. مويىنىن بۇرىپ قويىپ: «ٶي, تەڭٸرٸ-اي, قويشى ەرٸ, كٸمنەن كٸم ارتىق دەيسٸڭ, كٸمنٸڭ باسى كٸمنٸڭ قانجىعاسىندا جٷر, ول مەنٸڭ قازانىما اس سالىپ بەرٸپ جٷر مە, مەن ونان ساۋىن ساۋىپ وتىرمىن با?» - دەپ بۇلعاقتاپ, نەمەسە: «اياعانىم جانىم با? ٶي, ەنەسٸن ۇرايىن, ٶلٸپ كەتپەي نەگە كەرەك? ازار بولسا اتىلىپ, يا وسى ٷشٸن ايدالىپ كەتسەم دە كٶنگەنٸم-اق! ەيتەۋٸر بٸر ٶلٸم بار ما?» - دەپ قالشىلدايتۇعىن كٸسٸ كٶپ قوي.

ٶزدەرٸڭ كٶرٸپ جٷرسٸڭدەر, وسى ايتقان سٶز بويىنا لايىق قازاق كٶردٸڭدەر مە? ٶلٸمگە شىدايتۇعىن قازاق كٶرگەنٸم جوق, ٶلٸمگە شىدامايمىن دەگەن دە قازاق كٶرگەنٸم جوق, كەڭٸردەگٸن عانا كٶرسەتەدٸ-اۋ: «قيىلىپ قانا قالايىن» دەپ. ەگەر وسى سٶز بويىنا لايىق كٸسٸ كٶرٸنسە, اقىلى جوق بولسا دا, قايراتىمەنەن-اق كٸسٸ ايدىندىراتۇعىن ادام بولعانى عوي! ەگەر شىن ايعايدى كٶرگەندە, كٸرەر جەرٸن تابا المايتۇعىن داراقى, جۇرتتى وسى سٶزٸمەن ايدىندىرامىن, «مىنا كەپٸردەن كٸسٸ شوشيتۇعىن ەكەن» دەگٸزٸپ ايدىندىرايىن دەپ ايتىپ وتىرعان قۇر دومبىتپاسى بولىپ, بوسقا قوقيىپ وتىرسا, سونى نە دەيمٸز? اي, قۇداي-اي! جانعا مىرزالىق قىلاتۇعىن, ەردٸڭ جاداعايدا-اق سەرتكە تۇرعىشتىعى, مالعا مىرزالىعى, دٷنيەنٸ بٸر تيىن ەسەپ كٶرمەيتۇعىن جومارتتىعى - ەرتٷرلٸ بەلگٸسٸ بويىنشا تۇرماس پا ەدٸ? «ۇيالماس بەتكە تالماس جاق بەرەدٸ» دەپ, كٶپ بىلجىراعان ارسىز, ۇياتسىزدىڭ بٸرٸ داعى.

وتىز بٸرٸنشٸ سٶز (1895)

ەستٸگەن نەرسەنٸ ۇمىتپاستىققا تٶرت تٷرلٸ سەبەپ بار: ەۋەلٸ - كٶكٸرەگٸ بايلاۋلى بەرٸك بولماق كەرەك; ەكٸنشٸ — سول نەرسەنٸ ەستٸگەندە يا كٶرگەندە عيبرەتلانۋ كەرەك, كٶڭٸلدەنٸپ, تۇشىنىپ, ىنتامەن ۇعۋ كەرەك; ٷشٸنشٸ — سول نەرسەنٸ ٸشٸنەن بٸرنەشە ۋاقىت قايتارىپ ويلانىپ, كٶڭٸلگە بەكٸتۋ كەرەك; تٶرتٸنشٸ - وي كەسەلٸ نەرسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك. ەگەر كەز بولىپ قالسا, سالىنباۋ كەرەك. وي كەسەلدەرٸ: ۋايىمسىز سالعىرتتىق, ويىنشى-كٷلكٸشٸلدٸك, يا بٸر قايعىعا سالىنۋ, يا بٸر نەرسەگە قۇمارلىق پايدا بولۋ سەكٸلدٸ. بۇل تٶرت نەرسە - كٷللٸ اقىل مەن عىلىمدى توزدىراتۇعىن نەرسەلەر.

وتىز ەكٸنشٸ سٶز (1895)

بٸلٸم-عىلىم ٷيرەنبەككە تالاپ قىلۋشىلارعا ەۋەلٸ بٸلمەك كەرەك. تالاپتىڭ ٶزٸنٸڭ بٸراز شارتتارى بار. ولاردى بٸلمەك كەرەك, بٸلمەي ٸزدەگەنمەن تابىلماس.

ەۋەلٸ - بٸلٸم-عىلىم تابىلسا, ونداي-مۇنداي ٸسكە جاراتار ەدٸم دەپ, دٷنيەنٸڭ بٸر قىزىقتى نەرسەسٸنە كەرەك بولار ەدٸ دەپ ٸزدەمەككە كەرەك. ونىڭ ٷشٸن بٸلٸم-عىلىمنىڭ ٶزٸنە عانا قۇمار, ىنتىق بولىپ, بٸر عانا بٸلمەكتٸكتٸڭ ٶزٸن دەۋلەت بٸلسەڭ جەنە ەر بٸلمەگەنٸڭدٸ بٸلگەن ۋاقىتتا كٶڭٸلدە بٸر راحات حۇزۋر حاسيل بولادى. سول راحات بٸلگەنٸڭدٸ بەرٸك ۇستاپ, بٸلمەگەنٸڭدٸ تاعى دا سونداي بٸلسەم ەكەن دەپ ٷمٸتتەنگەن قۇمار, ماحاببات پايدا بولادى. سوندا ەربٸر ەستٸگەنٸڭدٸ, كٶرگەنٸڭدٸ كٶڭٸلٸڭ جاقسى ۇعىپ, انىق ٶز سۋرەتٸمەن ٸشكە جايعاستىرىپ الادى.

ەگەر دٸن كٶڭٸلٸڭ ٶزگە نەرسەدە بولسا, بٸلٸم-عىلىمدى بٸر-اق سوعان سەبەپ قانا قىلماق ٷشٸن ٷيرەنسەڭ, ونداي بٸلٸمگە كٶڭٸلٸڭنٸڭ مەيٸرٸمٸ اسىراپ العان شەشەڭنٸڭ مەيٸرٸمٸ سەكٸلدٸ بولادى. ادامنىڭ كٶڭٸلٸ شىن مەيٸرلەنسە, بٸلٸم-عىلىمنىڭ ٶزٸ دە ادامعا مەيٸرلەنٸپ, تەزٸرەك قولعا تٷسەدٸ. شالا مەيٸر شالا بايقايدى.

ەكٸنشٸ - عىلىمدى ٷيرەنگەندە, اقيقات ماقساتپەن بٸلمەك ٷشٸن ٷيرەنبەك كەرەك. باحاسقا بولا ٷيرەنبە, ازىراق باحاس كٶڭٸلٸڭدٸ پىسىقتاندىرماق ٷشٸن زالال دا ەمەس, كٶبٸرەك باحاس ادامدى تٷزەمەك تٷگٸل, بۇزادى. ونىڭ سەبەبٸ ەربٸر باحاسشىل ادام حاقتى شىعارماق ٷشٸن عانا باحاس قىلمايدى, جەڭبەك ٷشٸن باحاس قىلادى. ونداي باحاس حۋسٸدشٸلٸكتٸ زورايتادى, ادامشىلىقتى زورايتپايدى, بەلكٸم, ازايتادى. جەنە ماقساتى عىلىمداعى ماقسات بولمايدى, ادام بالاسىن شاتاستىرىپ, جالعان سٶزگە جەڭدٸرمەكشٸ بولادى. مۇنداي قييال ٶزٸ دە بۇزىقتاردا بولادى. جٷز تۋرا جولداعىلاردى شاتاستىرۋشى كٸسٸ بٸر قيسىق جولداعى كٸسٸنٸ تٷزەتكەن كٸسٸدەن ساداعا كەتسٸن! باحاس - ٶزٸ دە عىلىمنىڭ بٸر جولى, بٸراق وعان حيرسلانۋ جارامايدى. ەگەر حيرسلانسا, ٶز سٶزٸمشٸل عۋرۋرلىق, ماقتانشاقتىق, حۋسٸدشٸلٸك بويىن جەڭسە, ونداي ادام بويىنا قورلىق كەلتٸرەتۇعىن ٶتٸرٸكتەن دە, ٶسەكتەن دە, ۇرسىپ-تٶبەلەسۋدەن دە قاشىق بولمايدى.

ٷشٸنشٸ - ەربٸر حاقيقاتقا تىرىسىپ يجتيھاتىڭمەن كٶزٸڭ جەتسە, سونى تۇت, ٶلسەڭ ايرىلما! ەگەردە ونداي بٸلگەندٸگٸڭ ٶزٸڭدٸ جەڭە الماسا, كٸمگە پۇل بولادى? ٶزٸڭ قۇرمەتتەمەگەن نەرسەگە بٶتەننەن قايتٸپ قۇرمەت كٷتەسٸڭ?

تٶرتٸنشٸ - بٸلٸم-عىلىمدى كٶبەيتۋگە ەكٸ قارۋ بار ادامنىڭ ٸشٸندە: بٸرٸ - مۇلاحازا قىلۋ, ەكٸنشٸسٸ - بەرٸك مۇحافازا قىلۋ. بۇل ەكٸ قۋاتتى زورايتۋ جاھاتٸندە بولۋ كەرەك. بۇلار زورايماي, عىلىم زورايمايدى.

بەسٸنشٸ - وسى سٶزدٸڭ ون توعىزىنشى بابىندا جازىلعان اقىل كەسەلٸ دەگەن تٶرت نەرسە بار. سودان قاشىق بولۋ كەرەك. سونىڭ ٸشٸندە ۋايىمسىز سالعىرتتىق دەگەن بٸر نەرسە بار, زينھار, جانىم, سوعان بەك ساق بول, ەسٸرەسە, ەۋەلٸ - قۇدانىڭ, ەكٸنشٸ - حالىقتىڭ, ٷشٸنشٸ - دەۋلەتتٸڭ, تٶرتٸنشٸ - عيبراتتىڭ, بەسٸنشٸ - اقىلدىڭ, اردىڭ -بەرٸنٸڭ دۇشپانى. ول بار جەردە بۇلار بولمايدى.

التىنشى - عىلىمدى, اقىلدى ساقتايتۇعىن مٸنەز دەگەن ساۋىتى بولادى. سول مٸنەز بۇزىلماسىن! كٶرسەقىزارلىقپەن, جەڭٸلدٸكپەن, يا بٸرەۋدٸڭ ورىنسىز سٶزٸنە, يا بٸر كەز كەلگەن قىزىققا شايقالىپ قالا بەرسەڭ, مٸنەزدٸڭ بەرٸكتٸگٸ بۇزىلادى. ونان سوڭ وقىپ ٷيرەنٸپ تە پايدا جوق. قويارعا ورنى جوق بولعان سوڭ, ولاردى قايدا ساقتايسىڭ? قىلام دەگەنٸن قىلارلىق, تۇرام دەگەنٸندە تۇرارلىق مٸنەزدە ازعىرىلمايتىن اقىلدى, اردى ساقتارلىق بەرٸكتٸگٸ, قايراتى بار بولسىن! بۇل بەرٸكتٸك بٸر اقىل, ار ٷشٸن بولسىن!

وتىز ٷشٸنشٸ سٶز (1895)

ەگەردە مال كەرەك بولسا, قولٶنەر ٷيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ٶنەر جۇتامايدى. الداۋ قوسپاي ادال ەڭبەگٸن ساتقان قولٶنەرلٸ - قازاقتىڭ ەۋليەسٸ سول. بٸراق قۇداي تاعالا قولىنا از-ماز ٶنەر بەرگەن قازاقتاردىڭ كەسەلدەرٸ بولادى.

ەۋەلٸ — بۇل ٸسٸمدٸ ول ٸسٸمنەن اسىرايىن دەپ, ارتىق ٸسمەرلەر ٸزدەپ جٷرٸپ, كٶرٸپ, بٸراز ٸستەس بولىپ, ٶنەر ارتتىرايىن دەپ, تٷزدەن ٶنەر ٸزدەمەيدٸ. وسى قولىنداعى از-مۇزىنا ماقتانىپ, وسى دا بولادى دەپ, باياعى قازاقتىڭ تالاپسىزدىعىنا تارتىپ, جاتىپ الادى.

ەكٸنشٸ - ەرٸنبەي ٸستەي بەرۋ كەرەك قوي. بٸر-ەكٸ قارا تاپسا, مالعا بٶگە قالعان كٸسٸمسٸپ, «ماعان مال جوق پا?» دەگەندەي قىلىپ, ەرٸنشەكتٸك, سالداۋ-سالعىرتتىققا, كەربەزدٸككە سالىنادى.

ٷشٸنشٸ - «دارقانسىڭ عوي, ٶنەرلٸسٸڭ عوي, شىراعىم», نەمەسە «اعەكە, نەڭ كەتەدٸ, وسى عانامدى ٸستەپ بەر!» دەگەندە «ماعان دا بٸرەۋ جالىنارلىققا جەتكەن ەكەنمٸن» دەپ ماقتانىپ كەتٸپ, پايداسىز الداۋعا, قۋ تٸلگە الدانىپ, ٶزٸنٸڭ ۋاقىتىن ٶتكٸزەدٸ. جەنە اناعان دٷنيەنٸڭ قىزىعى الداۋدى بٸلگەن دەگٸزٸپ, كٶڭٸلٸن دە ماقتاندىرىپ كەتەدٸ.

تٶرتٸنشٸ - تامىرشىلداۋ كەلەدٸ. باعاناعى الدامشى شايتان تامىر بولالىق دەپ, بٸر بولىمسىز نەرسەنٸ بەرگەن بولىپ, ارتىنان ٷيتەمٸن-بٷيتەمٸن, قارىق قىلامىن دەگەنگە مەز بولىپ, تامىرىم, دوسىم دەسە, مەن دە كەرەكتٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالىپپىن عوي دەپ, جەنە جاسىنان ٸس ٸستەپ, ٷيدەن شىقپاعاندىق قىلىپ, جوق-بارعا تىرىسىپ, الداعاندى بٸلمەي, دەرەۋ ونىڭ جەتپەگەنٸن جەتكٸزەمٸن دەپ, تٸپتٸ جەتپەسە ٶزٸنەن قوسىپ, قىلىپ بەر دەگەنٸنٸڭ بەرٸن قىلىپ بەرٸپ, كٷنٸ ٶتٸپ, ەڭبەك قىلار ۋاقىتىنان ايرىلىپ, «جوعارى شىققا» قارىق بولىپ, تاماق, كيٸم, بورىش ەسٸنەن شىعىپ كەتٸپ, ەندٸ ولار قىسقان كٷنٸ بٸرەۋدٸڭ مالىن بۇلداپ قارىزعا الادى. ونى قىلىپ بەرەيٸن, مۇنى قىلىپ بەرەيٸن دەپ, سونىمەنەن تابىس قۇرالماي, بورىشى اسىپ, داۋعا اينالىپ, ادامشىلىقتان ايرىلىپ, قور بولىپ كەتەدٸ. وسى نەسٸ ەكەن. قازاقتىڭ بالاسىنىڭ ٶزٸ الداعىش بولا تۇرىپ جەنە ٶزٸ بٸرەۋگە الداتقىش بولاتۇعىنى قالاي?

وتىز تٶرتٸنشٸ سٶز (1896)

جۇرتتىڭ بەرٸ بٸلەدٸ ٶلەتۇعىنىن جەنە ٶلٸم ٷنەمٸ قارتايتىپ كەلمەيتۇعىنىن, بٸر العاندى قاتا جٸبەرمەيتۇعىنىن. قازاق وسىعان دا, امال جوق, نانادى, انىق ٶز ويىنا, اقىلىنا تەكسەرتٸپ نانبايدى. جەنە ھەممانى جاراتقان قۇداي بار, احيرەتتە سۇراۋ الادى, جاماندىققا جازعىرادى, جاقسىلىققا جارىلعايدى, جازعىرۋى دا, جارىلعاۋى دا پەندە ٸسٸنە ۇقسامايدى, بەگٸرەك ەسەپسٸز قيناۋى دا بار, بەگٸرەك ەسەپسٸز جەتٸستٸرۋٸ دە بار دەپ - بەرٸنە سەندٸك دەيدٸ. جوق, ونىسىنا مەن سەنبەيمٸن? ولار سەندٸم دەسە دە, انىق سەنگەن كٸسٸگە ۋايىم ويلاپ نە كەرەك? وسى ەكەۋٸنە لايىقتى جاقسىلىقتى ٶزدەرٸ دە ٸزدەپ تابا بەرەدٸ. ەگەردە وسى ەكەۋٸنە بۇلدىر سەنٸپ وتىرسا, ەندٸ نەگە سەندٸرە الامىز? ونى قايتٸپ تٷزەتە الامىز? ولاردى مۇسىلمان دەپ, قالايشا يمانى بار عوي دەيمٸز?

كٸمدە-كٸم احيرەتتە دە, دٷنيەدە دە قور بولمايمىن دەسە, بٸلمەك كەرەك: ەش ادامنىڭ كٶڭٸلٸندە ەكٸ قۋانىش بٸردەي بولمايدى, ەكٸ ىنتىق قۇمارلىق بٸردەي بولمايدى, ەكٸ قورقىنىش, ەكٸ قايعى - ولار دا بٸردەي بولمايدى. مۇنداي ەكٸ نەرسەنٸ بٸردەي بولادى دەپ ايتۋعا مٷمكٸن ەمەس. ولاي بولعاندا, قاي ادامنىڭ كٶڭٸلٸندە دٷنيە قايعىسى, دٷنيە قۋانىشى احيرەت قايعىسىنان, احيرەت قۋانىشىنان ارتىق بولسا - مۇسىلمان ەمەس. ەندٸ ويلاپ قاراي بەر, بٸزدٸڭ قازاق تا مۇسىلمان ەكەن! ەگەردە ەكٸ نەرسە كەز بولسا, بٸرٸ احيرەتكە كەرەكتٸ, بٸرٸ وسى دٷنيەدە كەرەكتٸ, بٸرٸن السا, بٸرٸ تيمەيتۇعىن بولسا, سوندا بٸرەۋ احيرەتكە كەرەكتٸنٸ الماي, ەكٸنشٸ بٸر كەز كەلگەندە الارمىن دەپ, جوق, ەگەر كەز بولمايتۇعىن بولسا, كەڭ قۇداي ٶزٸ كەڭشٸلٸكپەنەن كەشٸرەدٸ داعى, مىنا كەزٸ كەلٸپ تۇرعاندا مۇنى جٸبەرٸپ بولماس دەپ, دٷنيەگە كەرەكتٸنٸ السا, ەندٸ ول كٸسٸ جانىن بەرسە احيرەتتٸ دٷنيەگە ساتقانىم جوق دەپ, نانۋعا بولا ما?

ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ بەرٸ - دوس. نە ٷشٸن دەسەڭ, دٷنيەدە جٷرگەندە تۋىسىڭ, ٶسۋٸڭ, تويۋىڭ, اشىعۋىڭ, قايعىڭ, قازاڭ, دەنە بٸتٸمٸڭ, شىققان جەرٸڭ, بارماق جەرٸڭ - بەرٸ بٸردەي, احيرەتكە قاراي ٶلۋٸڭ, كٶرگە كٸرۋٸڭ, شٸرۋٸڭ, كٶردەن ماحشاردا سۇرالۋىڭ - بەرٸ بٸردەي, ەكٸ دٷنيەنٸڭ قايعىسىنا, پەلەسٸنە قاۋپٸڭ, ەكٸ دٷنيەنٸڭ جاقسىلىعىنا راحاتىڭ - بەرٸ بٸردەي ەكەن. بەس كٷندٸك ٶمٸرٸڭ بار ما, جوق پا?.. بٸرٸڭە-بٸرٸڭ قوناق ەكەنسٸڭ, ٶزٸڭ دٷنيەگە دە قوناق ەكەنسٸڭ, بٸرەۋدٸڭ بٸلگەندٸگٸنە بٸلمەستٸگٸن تالاستىرىپ, بٸرەۋدٸڭ باعىنا, مالىنا كٷندەستٸك قىلىپ, يا كٶرسەقىزارلىق قىلىپ, كٶز الارتىسپاق لايىق پا? تٸلەۋدٸ قۇدايدان تٸلەمەي, پەندەدەن تٸلەپ, ٶز بەتٸمەن ەڭبەگٸمدٸ جاندىر دەمەي, پەلەنشەنٸكٸن ەپەر دەمەك - ول قۇدايعا ايتارلىق سٶز بە? قۇداي بٸرەۋ ٷشٸن بٸرەۋگە جەبٸر قىلۋىنا نە لايىعى بار? ەكٸ اۋىز سٶزدٸڭ باسىن قوسارلىق نە اقىلى جوق, نە عىلىمى جوق بولا تۇرا, ٶزٸمدٸكٸن جٶن قىلامىن دەپ, قۇر «وي, تەڭٸر-اي!» دەپ تالاسا بەرگەننٸڭ نەسٸ سٶز? ونىڭ نەسٸ ادام?

وتىز بەسٸنشٸ سٶز (1896)

ماحشارعا بارعاندا قۇداي تاعالا قاجى, مولدا, سوپى, جومارت, شەيٸت - سولاردى قاتار قويىپ, سۇرار دەيدٸ. دٷنيەدە عيززات ٷشٸن, سىي-قۇرمەت الماق ٷشٸن قاجى بولعاندى, مولدا بولعاندى, سوپى بولعاندى, جومارت بولعاندى, شەيٸت بولعانداردى بٸر بٶلەك قويار دەيدٸ. احيرەتكە بولا, بٸر عانا قۇداي تاعالانىڭ رازىلىعىن تاپپاق ٷشٸن بولعانداردى بٸر بٶلەك قويار دەيدٸ.

دٷنيە ٷشٸن بولعاندارعا ايتار دەيدٸ: «سەندەر دٷنيەدە قاجەكە, مولدەكە, سوپەكە, مىرزەكە, باتىرەكە اتالماق ٷشٸن ٶنەر قىلىپ ەدٸڭدەر, ول دٷنيەڭ مۇندا جوق. سەندەردٸڭ ول قىزىقتى دٷنيەڭ حاراپ بولعان, سونىمەن قىلعان ٶنەرلەرٸڭ دە بٸتتٸ. ەندٸ مۇندا قۇرمەت الماق تٷگٸل, سۇراۋ بەرٸڭدەر! مال بەردٸم, ٶمٸر بەردٸم, نە ٷشٸن سول مالدارىڭدى, ٶمٸرلەرٸڭدٸ, بەتٸڭە احيرەتتٸ ۇستاپ, دٸن نيەتٸڭ دٷنيەدە تۇرىپ, جۇرتتى الداماق ٷشٸن سارىپ قىلدىڭدار?» دەپ.

انا شىن نيەتٸمەنەن ورنىن تاۋىپ, بٸر قۇدايدىڭ رازىلىعى ٷشٸن ٶنەر قىلعاندارعا ايتار دەيدٸ: «سەندەر بٸر عانا مەنٸڭ رازىلىعىمدى ٸزدەپ مالدارىڭدى, ٶمٸرلەرٸڭدٸ سارىپ قىلىپ ەدٸڭدەر, مەن رازى بولدىم. سٸزدەرگە لايىقتى قۇرمەتتٸ ورنىم بار, دايىن, كٸرٸڭدەر! ھەم ول رازىلىقتارىڭنان باسقا وسى ماحشار ٸشٸندە, سەندەردٸڭ وسى قىلعانىڭا ٶزٸ قىلماسا دا, ٸشٸ ەرٸپ, ىنتىق بولعان دوستارىڭ تابىلسا, شافاعات قىلىڭدار!» - دەپ ايتار دەيدٸ.

وتىز التىنشى سٶز (1896)

پايعامبارىمىز سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللەمنٸڭ حاديس شاريفٸندە ايتىپتى: «مەن لە حاياھٷن ۋەلە يمانۋن لەھۋ» دەپ, ياعني كٸمنٸڭ ۇياتى جوق بولسا, ونىڭ يمانى دا جوق دەگەن. بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ ماقالى دا بار: «ۇيات كٸمدە بولسا, يمان سوندا» دەگەن. ەندٸ بۇل سٶزدەن بٸلٸندٸ: ۇيات ٶزٸ يماننىڭ بٸر مٷشەسٸ ەكەن. ولاي بولعاندا بٸلمەك كەرەك, ۇيات ٶزٸ قانداي نەرسە? بٸر ۇيات بار - ناداندىقتىڭ ۇياتى, جاس بالا سٶز ايتۋدان ۇيالعان سەكٸلدٸ, جاقسى ادامنىڭ الدىنا جازىقسىز-اق ەنشەيٸن بارىپ جولىعىسۋدان ۇيالعان سەكٸلدٸ. نە شاريعاتقا تەرٸس, نە اقىلعا تەرٸس جازىعى جوق بولسا دا, ناداندىقتان بويىن كەرٸستەندٸرٸپ, شەشٸلمەگەندٸك قىلىپ, ۇيالماس نەرسەدەن ۇيالعان مۇنداي ۇيات شىن ۇيالۋ ەمەس - اقىماقتىق, جاماندىق.

شىن ۇيات سونداي نەرسە, شاريعاتقا تەرٸس, يا اقىلعا تەرٸس, يا ابيۇرلى بويعا تەرٸس بٸر ٸس سەبەپتٸ بولادى. مۇنداي ۇيات ەكٸ تٷرلٸ بولادى. بٸرەۋٸ - ونداي قىلىق ٶزٸڭنەن شىقپاي-اق, بٸر بٶتەن ادامنان شىققانىن كٶرگەندە, سەن ۇيالىپ كەتەسٸڭ. مۇنىڭ سەبەبٸ سول ۇيات ٸستٸ قىلعان ادامدى ەسٸركەگەندٸكتەن بولادى. «ياپىرىم-اي, مىنا بايعۇسقا نە بولادى, ەندٸ مۇنىڭ ٶزٸ نە بولادى» دەگەندەي, بٸر نەرسە ٸشتەن راحىم سەكٸلدٸ بولىپ كەلٸپ, ٶزٸڭدٸ قىسىپ, قىزارتىپ كەتەدٸ. بٸرەۋٸ سونداي ۇيات, شاريعاتقا تەرٸس, يا اقىلعا, يا ابيۇرلى بويعا تەرٸس, يا ادامشىلىققا كەسەل قىلىق, قاتەدەن ياكي نەپسٸگە ەرٸپ عاپىلدىقتان ٶز بويىڭنان شىققاندىعىنان بولادى. مۇنداي ۇيات قىلىق قىلعاندىعىڭدى بٶتەن كٸسٸ بٸلمەسە دە, ٶز اقىلىڭ, ٶز نىسابىڭ ٶزٸڭدٸ سٶككەن سوڭ, ٸشتەن ۇيات كەلٸپ, ٶزٸڭە جازا تارتتىرادى. كٸرەرگە جەر تابا الماي, كٸسٸ بەتٸنە قاراي الماي, بٸر تٷرلٸ قىسىمعا تٷسەسٸڭ. مۇنداي ۇياتى كٷشتٸ ادامدار ۇيقىدان, تاماقتان قالاتۇعىنى دا بار, حاتتا ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرەتۇعىن كٸسٸلەر دە بولادى. ۇيات دەگەن - ادامنىڭ ٶز بويىنداعى ادامشىلىعى, يتتٸگٸڭدٸ ٸشٸڭنەن ٶز موينىڭا سالىپ, سٶگٸس قىلعان قىسىمنىڭ اتى. ول ۋاقىتتا تٸلگە سٶز دە تٷسپەيدٸ, كٶڭٸلگە وي دا تٷسپەيدٸ. كٶزٸڭنٸڭ جاسىن, مۇرنىڭنىڭ سۋىن سٷرتٸپ الۋعا دا قولىڭ تيمەيدٸ, بٸر يت بولاسىڭ. كٶزٸڭ كٸسٸ بەتٸنە قاراماق تٷگٸل, ەشنەرسەنٸ كٶرمەيدٸ. مۇندايلىققا جەتٸپ ۇيالعان ادامعا ٶكپەسٸ بار كٸسٸ كەشپەسە, ياكي ونىڭ ٷستٸنە تاعى اياماي ٶرتەندٸرٸپ سٶز ايتقان كٸسٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ دە ادامشىلىعى جوق دەسە بولار.

وسى كٷندە مەنٸڭ كٶرگەن كٸسٸلەرٸم ۇيالماق تٷگٸل, قىزارمايدى دا. «ول ٸستەن مەن ۇياتتى بولدىم دەدٸم عوي, ەندٸ نەڭ بار?» دەيدٸ. يا بولماسا «جە, جە, وعان مەن-اق ۇياتتى بولايىن, سەن ٶزٸڭ دە سٷيتٸپ پە ەدٸڭ?» دەيدٸ. نەمەسە «پەلەنشە دە, تٷگەنشە دە تٸرٸ جٷر عوي, پەلەن قىلعان, تٷگەن قىلعان, مەنٸكٸ ونىڭ قاسىندا نەسٸ سٶز, پەلەندەي, تٷگەندەي مەنٸسٸ بار ەمەس پە ەدٸ?» دەپ, ۇيالتامىن دەسەڭ, جاپ-جاي وتىرىپ داۋىن ساباپ وتىرادى. وسىنى ۇيالعان كٸسٸ دەيمٸز بە, ۇيالماعان كٸسٸ دەيمٸز بە? ۇيالعان دەسەك, حاديس اناۋ, جاقسىلاردان قالعان سٶز اناۋ. وسىنداي ادامنىڭ يمانى بار دەيمٸز بە, جوق دەيمٸز بە?!

وتىز جەتٸنشٸ سٶز (1896)

ادامنىڭ ادامشىلىعى ٸستٸ باستاعاندىعىنان بٸلٸنەدٸ, قالايشا بٸتٸرگەندٸگٸنەن ەمەس.

كٶڭٸلدەگٸ كٶرٸكتٸ وي اۋىزدان شىققاندا ٶڭٸ قاشادى.

حيكمەت سٶزدەر ٶزٸمشٸل نادانعا ايتقاندا, كٶڭٸل ۋانعانى دا بولادى, ٶشكەنٸ دە بولادى.

كٸسٸگە بٸلٸمٸنە قاراي بولىستىق قىل; تاتىمسىزعا قىلعان بولىستىق ٶزٸ ادامدى بۇزادى.

ەكەسٸنٸڭ بالاسى - ادامنىڭ دۇشپانى.

ادامنىڭ بالاسى - باۋىرىڭ.

ەر ارتىق سۇراسا دا ازعا رازى بولادى.

ەز از سۇرار, ارتىلتىپ بەرسەڭ دە رازى بولماس.

ٶزٸڭ ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, ٶزٸ ٷشٸن وتتاعان حايۋاننىڭ بٸرٸ بولاسىڭ; ادامدىقتىڭ قارىزى ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سٷيگەن قۇلىنىڭ بٸرٸ بولاسىڭ.

سوكراتقا ۋ ٸشكٸزگەن, يواننا اركتٸ وتقا ٶرتەگەن, عايسانى دارعا اسقان, پايعامبارىمىزدى تٷيەنٸڭ جەمتٸگٸنە كٶمگەن كٸم? ول – كٶپ, ەندەشە كٶپتە اقىل جوق. ەبٸن تاپ تا, جٶنگە سال.

ادام بالاسىن زامان ٶسٸرەدٸ, كٸمدە-كٸم جامان بولسا, ونىڭ زامانداسىنىڭ بەرٸ ۆينوۆات.

مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كٸسٸ بولسام, ادام مٸنەزٸن تٷزەپ بولمايدى دەگەن كٸسٸنٸڭ تٸلٸن كەسەر ەدٸم.

دٷنيەدە جالعىز قالعان ادام – ادامنىڭ ٶلگەنٸ. قاپاشىلىقتىڭ بەرٸ سونىڭ باسىندا. دٷنيەدە بار جامان دا كٶپتە, بٸراق قىزىق تا, ەرمەك تە كٶپتە. باستاپقىعا كٸم شىدايدى? سوڭعىعا كٸم ازبايدى?

جاماندىقتى كٸم كٶرمەيدٸ? ٷمٸتٸن ٷزبەك – قايراتسىزدىق. دٷنيەدە ەشنەرسەدە بايان جوق ەكەنٸ راس, جاماندىق تا قايدان بايانداپ قالادى دەيسٸڭ? قارى قالىڭ, قاتتى قىستىڭ ارتىنان كٶگٸ مول جاقسى جاز كەلمەۋشٸ مە ەدٸ?

اشۋلى ادامنىڭ سٶزٸ از بولسا, ىزا, قۋاتى ارتىندا بولعانى.

قۋانباقتىق پەن باق – ماستىقتىڭ ٷلكەنٸ, مىڭنان بٸر كٸسٸ-اق ك...ن اشپايتۇعىن اقىلى بويىندا قالادى.

ەگەر ٸسٸم ٶنسٸن دەسەڭ, رەتٸن تاپ

بيٸك مانساپ - بيٸك جارتاس

ەرٸنبەي ەڭبەكتەپ جىلان دا شىعادى,

ەكپٸندەپ ۇشىپ قىران دا شىعادى;

جٸكشٸل ەل جەتپەي ماقتايدى,

جەلٶكپەلەر شىن دەپ ويلايدى.

دٷنيە - ٷلكەن كٶل,

زامان - سوققان جەل,

الدىڭعى تولقىن - اعالار,

ارتقى تولقىن - ٸنٸلەر,

كەزەكپەنەن ٶلٸنەر,

باياعىداي كٶرٸنەر.

باقپەن اسقان پاتشادان

ميمەن اسقان قارا ارتىق;

ساقالىن ساتقان كەرٸدەن

ەڭبەگٸن ساتقان بالا ارتىق.

توق تٸلەنشٸ - ادام سايتانى,

حارەكەتسٸز - سوپى مونتانى.

جامان دوس - كٶلەڭكە:

باسىڭدى كٷن شالسا,

قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ;

باسىڭدى بۇلت السا,

ٸزدەپ تابا المايسىڭ.

دوسى جوقپەن سىرلاس,

دوسى كٶپپەن سىيلاس;

قايعىسىزدان ساق بول,

قايعىلىعا جاق بول.

قايراتسىز اشۋ - تۇل,

تۇرلاۋسىز عاشىق - تۇل,

شەكٸرتسٸز عالىم - تۇل.

باعىڭ ٶسكەنشە تٸلەۋٸڭدٸ ەل دە تٸلەيدٸ, ٶزٸڭ دە تٸلەيسٸڭ, باعىڭ ٶسكەن سوڭ - ٶزٸڭ عانا تٸلەيسٸڭ

وتىز سەگٸزٸنشٸ سٶز (1896)

ەي, جٷرەگٸمنٸڭ قۋاتى, پەرزەنتلەرٸم! سٸزدەرگە ادام ۇعىلىنىڭ مٸنەزدەرٸ تۋرالى بٸراز سٶز جازىپ يادكار قالدىرايىن. ىقىلاسپەنەن وقىپ, ۇعىپ الىڭىزدار, ونىڭ ٷشٸن ماحابباتىڭ تٶلەۋٸ - ماحاببات. ەۋەلٸ ادامنىڭ ادامدىعى اقىل, عىلىم دەگەن نەرسەلەرمەنەن. مۇنىڭ تابىلماقتىعىنا سەبەپتەر - ەۋەلٸ حاۋاس سەليم ھەم تەن ساۋلىق. بۇلار تۋىسىنان بولادى, قالمىس ٶزگەلەرٸنٸڭ بەرٸ جاقسى اتا, جاقسى انا, جاقسى قۇربى, جاقسى ۇستازدان بولادى. تالاپ, ۇعىم ماحابباتتان شىعادى. عىلىم-بٸلٸمگە ماحابباتتاندىرماق ەلگٸ ايتىلعان ٷشەۋٸنەن بولادى. عىلىم-بٸلٸمدٸ ەۋەلٸ باستان بالا ٶزٸ ٸزدەنٸپ تاپپايدى. باسىندا زورلىقپەنەن ياكي الداۋمەنەن ٷيٸر قىلۋ كەرەك, ٷيرەنە كەلە ٶزٸ ٸزدەگەندەي بولعانشا. قاشان بٸر بالا عىلىم, بٸلٸمدٸ ماحابباتپەنەن كٶكسەرلٸك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى. سونان سوڭ عانا اللا تاعالانى تانىماقتىق, ٶزٸن تانىماقتىق, دٷنيەنٸ تانىماقتىق, ٶز ادامدىعىن بۇزباي عانا جەلٸب مەنفاعات دەفعى مۇزارراتلارنى ايىرماقلىق سەكٸلدٸ عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەنسە, بٸلەر دەپ ٷمٸت قىلماققا بولادى. بولماسا جوق, ەڭ بولماسا شالا. ونىڭ ٷشٸن كٶبٸنەسە بالالاردى جاسىندا ا

ول قيياناتشىل بالالارى تالاپقا دا, عىلىمعا دا, ۇستازعا دا, حاتتە يمان يعتيقادقا دا قيياناتپەنەن بولادى. بۇل قيياناتشىلار - جارىم ادام, جارىم موللا, جارىم مۇسىلمان. ولاردىڭ ادامدىعىنىڭ كەمەلەت تاپپاعى - قيىننىڭ قيىنى. سەبەبٸ اللا تاعالا ەزٸ - حاقيقات, راستىقتىڭ جولى. قييانات - حاقيقات پەن راستىقتىڭ دۇشپانى. دۇشپانى ارقىلى شاقىرتقانعا دوس كەلە مە? كٶڭٸلدە ٶزگە ماحاببات تۇرعاندا, حاقلىقتى تاپپايدى. ادامنىڭ عىلىمى, بٸلٸمٸ حاقيقاتقا, راستىققا قۇمار بولىپ, ەرنەرسەنٸڭ تٷبٸن, حيكمەتٸن بٸلمەككە ىنتىقتىقپەنەن تابىلادى. ول - اللانىڭ عىلىمى ەمەس, ھەممانى بٸلەتۇعىن عىلىمعا ىنتىقتىق, ٶزٸ دە ادامعا ٶزٸندٸك عىلىم بەرەدٸ. ونىڭ ٷشٸن ول اللانىڭ ٶزٸنە عاشىقتىق. عىلىم - اللانىڭ بٸر سيپاتى, ول - حاقيقات, وعان عاشىقتىق ٶزٸ دە حاقلىق ھەم ادامدىق دٷر. بولماسا مال تاپپاق, ماقتان تاپپاق, عيززات-قۇرمەت تاپپاق سەكٸلدٸ نەرسەلەردٸڭ ماحابباتىمەن عىلىم-بٸلٸمنٸڭ حاقيقاتى تابىلمايدى.

مال, ماقتان, عيززات-قۇرمەت ادامدى ٶزٸ ٸزدەپ تاپسا, ادامدىقتى بۇزبايدى ھەم كٶرٸك بولادى. ەگەردە ادام ٶزٸ ولارعا تابىنىپ ٸزدەسە, تاپسا دا, تاپپاسا دا ادامدىعى جوعالادى. ەندٸ حاقيقات سٷيٸپ, شىندى بٸلمەك قۇمارىڭ بار بولسا, ادامدىققا لايىقتى ىقىلاستى قۇلاعىڭدى قوي. ەۋەلٸ دٸن يسلامنىڭ جولىنداعى پەندەلەر يماننىڭ حاقيقاتى نە سٶز ەكەنٸن بٸلسٸن. يمان دەگەنٸمٸز بٸر عانا ينانماقتىق ەمەس, سەن اللا تاعالانىڭ بٸرلٸگٸنە, ۋە قۇراننىڭ ونىڭ سٶزٸ ەكەندٸگٸنە, ۋە پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللەم ونىڭ تاراپىنان ەلشٸ ەكەندٸگٸنە يناندىڭ. جە, نە بٸتتٸ? سەن اللا تاعالاعا اللا تاعالا ٷشٸن يمان كەلتٸرەمٸسٸڭ يا ٶزٸڭ ٷشٸن يمان كەلتٸرەمٸسٸڭ? سەن يمان كەلتٸرمەسەڭ دە, اللا تاعالاعا كەلەر ەشبٸر كەمشٸلٸك جوق ەدٸ. ٶزٸڭ ٷشٸن يمان كەلتٸرسەڭ, جە يناندىڭ. ول ينانماقتىعىڭ قۇر عانا ينانماقتىقپەن قالسا, ساعان پايدا بەرمەيدٸ. ونىڭ ٷشٸن سەن ٶزٸڭ ينانماقتىعىڭنان پايدا الا المادىڭ, پايدالانامىن دەسەڭ, پايدا بەرەدٸ, كەمٸل يمان بولادى. پايدانى قالايشا الۋدى بٸلمەك كەرەك. سٸز «ەمەنتۋ بيللاھي كەماھۋە بي ەسمايھي ۋاسيفاتيھي» دەدٸڭٸز. ول ەسٸم اللالار ھەمما ول اللا تاعالانىڭ فيعىل عازيملەرٸنٸڭ اتتارى, ولاردىڭ ماعىناسىن بٸل ھەم سەگٸز سيفات زاتييالارى نە دەگەن سٶز, كەمٸل ٷيرەن. ٶزٸڭدٸ ونىڭ قۇلى بٸلٸپ, ٶزٸڭە مۋسليم ات قويىپ, تەسليم بولعانىڭا راست بولاسىڭ دا. ٶز پيعىلدارىڭدى سوعان ٶز حالٸڭشە ۇقساتۋدى شارت قىل. اللا تاعالاعا ۇقساي الام با دەپ, ناداندىقپەن ول سٶزدەن جيٸركەنبە, ۇقساماق - دەل بٸردەيلٸك داعۋاسىمەنەن ەمەس, سونىڭ سوڭىندا بولماق. ونىڭ ٷشٸن اللا تاعالانىڭ سيپاتتارى: حايات, عىلىم, قۇدٸرەت, باسار, سەميع, يرادا, كەلام, تەكين. بۇل سەگٸزٸنەن اللا تاعالاداعىداي كەمەلات-عازامات بٸرلەن بولماسا دا, پەندەسٸندە دە ەربٸرٸنەن ٶز حالٸنشە بار قىلىپ جاراتىپتى. جە, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ بويىمىزداعى سەگٸز زەررە اتتاس سيپاتىمىزدى ول اللا تاعالانىڭ سەگٸز ۇلىع سيپاتىنان باس بۇرعىزىپ, ٶزگە جولعا سالماقپەنەن بٸزدٸڭ اتىمىز مۋسليم بولا الا ما? بولماسا كەرەك. جە, ول سەگٸز سيپاتىنا سيپاتىمىزدى ھەم ول اتتارى بٸرلەن اعلاملانعان فيعىل قۇداعا فيعلىمىزدى ەرتپەك نەمەنەن تابىلادى, قالايشا تابىلادى, ونى بٸلمەك كەرەك. ول - اللا تاعالانىڭ زاتى, ەشبٸر سيپاتقا مۇقتاج ەمەس, بٸزدٸڭ اقىلىمىز مۇقتاج, جو«بٸر» دەيمٸز, «بار» دەيمٸز, ول «بٸر» دەمەكلٸك تە - اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ بٸر تيياناعى ٷشٸن ايتىلعان سٶز. بولماسا ول «بٸر» دەمەكلٸك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدٸ. ونىڭ ٷشٸن مٷمكيناتتىڭ ٸشٸندە نە نەرسەنٸڭ ۋجۋدٸ بار بولسا, ول بٸرلٸكتەن قۇتىلمايدى. ەربٸر حاديسكە ايتىلاتۇعىن بٸر قاديمگە تاعريف بولمايدى. ول «بٸر» دەگەن سٶز عالامنىڭ ٸشٸندە, عالام اللا تاعالانىڭ ٸشٸندە, قۇداي تاباراكا ۋاتاعالا كٸتاپتاردا سەگٸز سۋبۋتييا سيپاتتارى بٸرلەن, ۋە توقسان توعىز ەسماي حۇسنالار بٸرلەن بٸلدٸرگەن. بۇلاردىڭ ھەمماسى اللا تاعالانىڭ زاتييا سۋبۋتييا ۋە فيعلييا سيپاتتارى دٷر. مەن مۇندا سٸزدەرگە تٶرتەۋٸن بٸلدٸرەمٸن. ونىڭ ەكەۋٸ - عىلىم, قۇدٸرەت. سەگٸز سيپاتتان قالعان التاۋى - بۇلارعا شارح. ول التاۋىنىڭ بٸرٸ - حايات, ياعني تٸرلٸك.

اللانى بار دەدٸك, بٸر دەدٸك, عىلىم, قۇدٸرەت سيپاتى بٸرلەن سيپاتتادىق. بۇل بٸرلٸك, بارلىق عىلىم, قۇدٸرەت ولۋلا بولارلىق نەرسەلەر مە? ەلبەتتە, عىلىم قۇدٸرەتٸ بار بولادى: حاياتى - ماعلۇم, بٸرٸ - يرادا, ياعني قالاماق. عىلىم بار بولسا, قالاماق تا بار. ول ەش نەرسەگە حارەكەت بەرمەيدٸ. ھەمماعا حارەكەت بەرەتۇعىن ٶزٸ. ول يرادا عىلىمىنىڭ بٸر سيپاتى كەلەم, ياعني سٶيلەۋشٸ دەگەن, سٶز قارٸپسٸز, داۋىسسىز بولۋشى ما ەدٸ? اللانىڭ سٶزٸ - قارٸپسٸز, داۋىسسىز. ەندٸ ولاي بولسا, ايتقانداي قىلىپ بٸلدٸرەتۇعىن قۇدٸرەتٸ جەنە باسار, سەميع, ياعني كٶرۋشٸ, ەسٸتۋشٸ دەگەن. اللا تاعالانىڭ كٶرمەگٸ, ەستٸمەگٸ, بٸز سەكٸلدٸ كٶزبەنەن, قۇلاقپەنەن ەمەس, كٶرگەندەي, ەستٸگەندەي بٸلەتۇعىن عىلىمنىڭ بٸر سيپاتى. بٸرٸ - تەكۋين, ياعني بارلىققا كەلتٸرۋشٸ دەگەن سٶز. ەگەر بارلىققا كەلتٸرمەگٸ بٸر ٶز الدىنا سيپات بولسا, اللا تاعالانىڭ سيپاتى ٶزٸندەي قادٸم, ھەم ەزالي ھەم ەدەبي بولادى دا, ھەميشە بارلىققا كەلتٸرۋدەن بوسانباسا, بٸر سيپاتى بٸر سيپاتىنان ٷلكەن يا كٸشٸ بولۋعا جارامايدى. ولاي بولعاندا عىلىم, قۇدٸرەت سيپاتتارى سەكٸلدٸ بوسانباي, ھەر ۋاقىت جاراتۋدا بولسا, بٸر ىقتييا«لاعايرۋ ۋەلە ھۋە» بولىپ, بۇلاي ايتۋدا, بۇلاردان بٸر ٶز الدىنا جاماعات ياكي جاميعات شىعىپ كەتەدٸ. بۇل بولسا كەلٸسپەيدٸ. ەگەردە سيپاتتاردى ەربٸرٸن باسقا-باسقا دەگەندە, كٶپ نەرسەدەن جيىلىپ, يتتيفاقپەنەن قۇداي بولعان بولادى. بۇلاي دەۋ باتىل, بٸر عانا قۇدٸرەت پەندەدە بولعان قۋات; قۇدٸرەت عىلىم اقىلدان باسقا بولاتۇعىن, اللا تاعالادا بولعان قۇدٸرەت - عىلىم ھەم راحمەت. ول – راحمەت سيپاتى, سەگٸز سيپاتتىڭ ٸشٸندە جازىلماسا دا, اللا تاعالانىڭ راحمان, راحيم, عافۋر, ۋادۋد, حافيز, سەتتار, راززاق, نافيع, ۋەكيل, لاتيف دەگەن ەسٸمدەرٸنە بيناھي بٸر ۇلىع سيپاتىنان حيسساپتاۋعا جارايدى. بۇل سٶزٸمە ناقلييا دەلەلٸم - جوعارىداعى جازىلعان اللا تاعالانىڭ ەسٸمدەرٸ. عاقلييا دەلەلٸم قۇداي تاعالا بۇل عالامدى اقىل جەتپەيتٸن كەلٸسٸممەن جاراتقان, ونان باسقا, بٸرٸنەن بٸر پايدا الاتۇعىن قىلىپ جاراتىپتى. جانسىز جاراتقاندارىنان پايدا الاتۇعىن جان يەسٸ حايۋانداردى جاراتىپ, جاندى حايۋانداردان پايدالاناتۇعىن اقىلدى ينساندى جاراتىپتى.

حايۋانداردى اسىرايتۇعىن جانسىزداردى ەتٸ اۋىرمايتىن قىلىپ, جان يەسٸ حايۋانداردى اقىل يەسٸ ادام بالاسى اسىرايتىن قىلىپ, ھەم ولاردان ماحشاردا سۇراۋ بەرمەيتۇعىن قىلىپ, بۇلاردىڭ ھەمماسىنان پايدا الارلىق اقىل يەسٸ قىلىپ جاراتقان. ادام بالاسىنان ماحشاردا سۇراۋ الاتۇعىن قىلىپ جاراتقاندىعىندا ھەم عادالەت ھەم ماحاببات بار. ادام بالاسىن قۇرت, قۇس, ٶزگە حايۋاندار سەكٸلدٸ تاماقتى ٶز باسىمەن العىزباي, ىڭعايلى ەكٸ قولدى باسقا قىزمەت ەتتٸرٸپ, اۋزىنا قولى اس بەرگەندە, نە ٸشٸپ, نە جەگەنٸن بٸلمەي قالماسىن دەپ, يٸسٸن الىپ لەززاتتانعانداي قىلىپ, اۋىز ٷستٸنە مۇرىندى قويىپ, ونىڭ ٷستٸنەن تازالىعىن بايقارلىق ەكٸ كٶز بەرٸپ, ول كٶزدەرگە نەزٸكتەن, زاراردان قورعاپ تۇرارلىق قاباق بەرٸپ, ول قاباقتاردى اشىپ-جاۋىپ تۇرعاندا قاجالماسىن دەپ كٸرپٸك جاساپ, ماڭداي تەرٸ تۋرا كٶزگە اقپاسىن دەپ, قاعا بەرۋگە قاس بەرٸپ, ونىڭ جٷزٸنە كٶرٸك قىلىپ, بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلمەستەي ٸستٸ كٶپتەسٸپ بٸتٸرمەككە, بٸرەۋٸ ويىن بٸرەۋٸنە ۇقتىرارلىق تٸلٸنە سٶز بەرٸپ جاراتپاقتىعى ماحاببات ەمەس پە? كٸم ٶزٸڭە ماحاببات قىلسا, سەن دە وعان ماحاببات قىلماعىڭ قارىز ەمەس پە? اقىل كٶ

ميلليون حيكمەت بٸرلەن جاسالعان ماشينا, فابريك ادام بالاسىنىڭ راحاتى, پايداسى ٷشٸن جاسالسا, بۇل جاساۋشى ماحاببات بٸرلەن ادام بالاسىن سٷيگەندٸگٸ ەمەس پە? كٸم سەنٸ سٷيسە, ونى سٷيمەكتٸك قارىز ەمەس پە? ادام بالاسى قاناعاتسىزدىقپەنەن بۇل حايۋانداردىڭ تۇقىمىن قۇرتىپ, الدىڭعىلار ارتقىلارعا جەبٸر قىلماسىن دەپ, مالدى ادام بالاسىنىڭ ٶزٸنٸڭ قىزعانىشىنا قورعالاتىپ, ٶزگە حايۋانداردى بٸرٸن ۇشقىر قاناتىنا, بٸرٸن كٷشتٸ قۋاتىنا, بٸرٸن جٷيرٸك اياعىنا سٷيەنتٸپ, بٸرٸن بيٸك جارتاسقا, بٸرٸن تەرەڭ تۇڭعيىققا, قالىڭ ورمانعا قورعالاتىپ, ھەم ەربٸرٸن ٶسٸپ-ٶنبەككە قۇمار قىلىپ, جاس كٷنٸندە, كٸشكەنە ۋاقىتىندا شافعات, سەحەرٸمەنەن باستارىن بايلاپ, قامقور قىلىپ قويماقتىعى - ادام بالاسىنا ٶسٸپ-ٶنٸپ, تەڭدٸك السىن ەمەس, بەلكي, ادام بالاسىنىڭ ٷزٸلمەس نەسٸلٸنە تاۋسىلماس ازىق بولسىن دەگەندٸك. جە, بۇل حيكمەتتەرٸنٸڭ ھەمماسىن ھەم مارحامات, ھەم عادالەت زاھير تۇر ەكەن. بٸز ورتامىزدا بۇل مارحامات, عادالەتتٸ يماننىڭ شارتىنان حيساپ قىلمايمىز, ونىڭ ٷشٸن مۋسليم بولعاندا, اللا تاعالاعا تەسليم بولىپ, ونىڭ جولىندا بولماق ەدٸك, بولعانىمىز قايسى? بۇل ەكٸ اي مەن كٷ«تەفاككارۋ فيعلا يللاھي» دەگەن حاديس شاريفتٸڭ «يننالاھۋ يۋحيببۋل مۋقسيتين» دەگەن اياتتارعا ەشكٸمنٸڭ ىقىلاسى, كٶڭٸلٸ مەنەن عىلىمى جەتٸپ قۇپتاعانىن كٶرگەنٸم جوق. «ەتەمۋرۋن ەننەسە بيلبيرري ۋەەحسەنۋ يننالاھۋ يۋحيببۋل مۇحسين», «ۋەللەزينە ەمەنۋ ۋەعەميلۋ ساليحاتي ۋلاينا اسحابۋل جەننەتي ھەم فيھا حاليدۋن» دەگەن اياتتار قۇراننىڭ ٸشٸ تولعان عامالۋس-ساليح نە ەكەنٸن بٸلمەيمٸز. «ۋا ەممەلزينا امەنۋ ۋەعاميلۋس ساليكاتي فەيۋەففيھيم ۋجۋرەھۋم ۋاللاھۋ لە يٷحيب-بۋز-زاليمين» اياتىنا قاراساڭ, عامالۋس-ساليح زالىقتىقتىڭ زيددى بولار. ولاي بولعاندا عادالەت رافعات بولۋعا كٸمدە-كٸمنٸڭ ەدٸلەتٸ جوق بولسا, ونىڭ حاياسى جوق, كٸمنٸڭ ۇياتى جوق بولسا, ونىڭ يمانى جوق دەگەن, پايعامبارىمىزدىڭ سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللەمنٸڭ حاديس شاريفٸ «مەن-لە حاياۋن لاھۋ» دەگەن دەلەل دٷر. ەندٸ بەلگٸلٸ, يمان قۇر ينانىشپەنەن بولمايدى, عادالەت ۋا رافعات بٸرلەن بولادى. عامالۋس-ساليح عادالەتتٸ ۋە مارحامەتتٸ بولماق كٷللٸ تەن بٸرلەن قىلعان قۇلشىلدىقتاردىڭ ەشبٸرٸ عادالەتتٸ, مارحاماتتى بەرمەيدٸ. كٶزٸڭ كٷندە كٶرەدٸ ناماز وقۋشى, ورازا تۇتۋشىلاردىڭ نە حالەتتە ەكەندٸكتەرٸن, وعان دەلەل كەرەك ەمەس. بەلكي عادالەت بارشا ٸزگٸلٸكتٸڭ اناسى دٷر. ىنساپ, ۇيات - بۇل عادالەتتەن شىعادى. ونىڭ ٷشٸن عادالەتٸ ادامنىڭ كٶڭٸلٸنە كەلەدٸ: مەن ٶز كٶڭٸلٸمدە حالىق مەنٸمەن, سونداي-مۇنداي قىلىقتارىمەن مۇعامەلا قىلسا ەكەن دەپ ويلاپ تۇرىپ, ٶزٸم سول حالىقتارمەن مۇعامەلا قىلماعاندىعىم جارامايدى عوي دەپ, سول ەزٸ ەدٸلەت تە جەنە نىساپ تا ەمەس پە? ول ھەمما جاقسىلىقتىڭ باسى ەمەس پە? جە, ولاي حۇلىق پەنەن سول ويدى ويلاعان كٸسٸ حاللاقىنى شٷكٸردٸ نەگە ويلاماسىن?

شەكٸرلٸكتەن عيباداتتىڭ بەرٸ تۋادى. ەندٸ زينھار عادالەت, شاپاعاتتان بوسانباڭدار. ەگەر بوسانساڭ, يمان دا, ادامدىق تا ھامماسى بوسانادى. اللايار سوفىنىڭ بٸر فەردەدەن جٷز فەردە بيجاي دەگەنٸ باسىڭا كەلەدٸ. ەندٸ بٸزدٸڭ باستاعى تاعريف بويىنشا قۇداي تاعالا عىلىمدى, راحىمدى, عادالەتتٸ, قۇدٸرەتتٸ ەدٸ. سەن دە بۇل عىلىم, راحىم, عادالەت ٷش سيپاتپەنەن سيپاتتانباق: يجتيھاتٸڭ شارت ەتتٸڭ, مۇسىلمان بولدىڭ ھەم تولىق ينسانيياتىڭ بار بولادى. بەلگٸلٸ جەۋانمەرتلٸك ٷش حاسلات بٸرلەن بولار دەگەن, سيدديق, كەرەم, عاقىل - بۇل ٷشەۋٸنەن سيدديق عادالەت بولار, كەرەم شافاعات بولار. عاقىل ماعالۇم دٷر, عىلىمنىڭ بٸر اتى ەكەندٸگٸ. بۇلار ەر ادامنىڭ بويىندا اللا تاباراكا ۋاتاعالا تەحمين بار قىلىپ جاراتقان. بٸراق وعان رەۋاج بەرٸپ گٷلدەندٸرمەك, بەلكي, ادام ٶز حالٸنشە كەمەلاتقا جەتكٸزبەك جەھەتٸندە بولماق. بۇلار - ەز يجديھادٸڭ بٸرلەن نيەت حاليس بٸرلەن ٸزدەنسەڭ عانا بەرٸلەتٸن نەرسەلەر, بولماسا جوق. بۇل ايتىلمىش ٷش حاسلەتتٸڭ يەلەرٸنٸڭ الدى - پايعامبارلار, ونان سوڭ - ەۋليەلەر, ونان سوڭ - حاكٸمدەر, ەڭ اقىرى - كەمٸل مۇسىلماندار. بۇل ٷش تٷرلٸ فيعىل قۇدانىڭ سوڭ

ساحيب نيعمەتكە شٷكٸرشٸلٸگٸڭ جوق بولسا, ەدەپسٸزدٸكپەنەن كٷنەكەر بولمايسىڭ با? ەكٸنشٸ - بۇل جولداعىلار قور بولىپ, دٷنيەدە جوق بولىپ كەتۋ دە حاۋپٸ بار, ۋە كەپٸرلەرگە جەم بولىپ كەتۋ دە, قايسىبٸر سابىرسىزى جولىنان تايىپ, سابىرمەن بٸر قارار تۇرامىن دەگەنٸ بولىپ كەتسەلەر دە كەرەك. ەگەردە بۇل جول جارىم-جارتىلارىنا عانا ايتىلعان بولسا, جارىم-جارتى راست دٷنيەدە بولا ما? راس بولسا, ھەمماعا بٸردەي راست بولسىن, الالاعان راست بولا ما, ھەم عادالەت بولا ما? ولاي بولعاندا, ول جۇرتتا عۇمىر جوق بولسا كەرەك. عۇمىر ٶزٸ - حاقيقات. قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا, وندا كەمەلات جوق. بٸراق ەۋليەلەردٸڭ دە بەرٸ بٸردەي تەركٸ دٷنيە ەمەس ەدٸ, عاشەرەن - مٷبەشەرەدان قازٸرەت عوسمان, عابدۋراحمان بين عاۋف ۋا ساعيد بين ەبۋدقاس ٷشەۋٸ دە ٷلكەن بايلار ەدٸ. بۇل تەركٸ دٷنيەلٸك: يا دٷنيە لەززاتىنا الدانىپ يجتيھادىم شالا قالادى دەپ, بويىنا سەنبەگەندٸك; يا حيرس دٷنيەلٸكتەن قاۋىمنىڭ كٶڭٸلٸن سۋىتپاق ٷشٸن, رەنجۋگە سابىر ەتٸپ, ٶزٸن فيدا قىلىپ, مەن جانىممەن ۇرىس قىلعاندا, حالىق ەڭ بولماسا نەپسٸسٸمەن ۇرىس قىلىپ, ھەۋا ھەۋاستان ەربٸر ارزۋ نەپسٸدەن سۋىنىپ, عادا

باسىنا ھەم بٸر ٶزٸنە ٶزگەشەلٸك بەرمەك - ادام ۇلىن بٸر بۇزاتىن ٸس. ەربٸر ناداننىڭ بٸر تاريقاتقا كٸردٸك دەپ جٷرگەنٸ بٸز بۇزىلدىق دەگەنٸمەنەن بٸر بولادى. حاكٸم, عالىم اسىلدا بٸر سٶز, بٸراق عارافتا باسقالار دٷر. دٷنيەدە عىلىم زاھيري بار, ولار ايتىلمىشتاردى جازىلمىشتار, ونى ناقلييا دەپ تە ايتادى. بۇل ناكليياعا جٷيرٸكتەر عالىم اتانادى. قۇداي تەبەراكا ۋا تاعالا ەشبٸر نەرسەنٸ سەبەپسٸز جاراتپاعان, مۇنى ٸزەرلەپ تەففاككارۋ في ەلا-يللاھي دەگەن حاديسكە بيناەن بۇل سٷنعاتي قۇدادان ٸزەرلەپ, قۇمار بولىپ عيبراتلانۋشىلارعا تىيۋ جوق, بەلكي, سۇنعاتىنان سەبەبٸن بٸلمەككە قۇمارلىقتان سانيع عاشىقتىق شىعادى. قۇداي تەبەراكانىڭ زاتىنا پەندەسٸنٸڭ اقىلى جەتپەسە, دەل سونداي عاشىقپىن دەمەك تە ورىنسىز. عاشىق-ماعشۇعلىققا حاليك بٸرلەن ماحلۇق ورتاسى مۋنەسيبەتسٸز, اللا تاعالانىڭ پەندەسٸن ماحاببات ۋا مارحامات بٸرلەن جاراتقانىن بٸلٸپ, ماحابباتىنا ماحابباتپەنەن عانا ەلجٸرەمەكتٸ قۇداعا عاشىق بولدى دەيمٸز. ولاي بولعاندا حيكمەت قۇداعا پەندە ٶز اقىلى جەتەرلٸك قادٸرٸن عانا بٸلسەم دەگەن ەربٸر ٸستٸڭ سەبەبٸن ٸزدەۋشٸلەرگە حاكٸم ات قويدى. بۇلار حاق بٸرلەن باتى

اداسپاي تۋرا ٸزدەگەن حاكٸمدەر بولماسا, دٷنيە ويران بولار ەدٸ. فيعىل پەندەنٸڭ قازىعى - وسى جاقسى حاكٸمدەر, ەر نەرسە دٷنيەدە بۇلاردىڭ يستيحراجى بٸرلەن راۋاج تابادى. بۇلاردىڭ ٸسٸنٸڭ كٶبٸ - دٷنيە ٸسٸ, لەكين وسى حاكٸمدەردٸڭ جاساعان, تاراتقان ٸستەرٸ. ەددٷنييا مەزرەگەتۋل-احيرەت دەگەندەي, احيرەتكە ەگٸندٸك بولاتىن دٷنيە سول. ەربٸر عالىم - حاكٸم ەمەس, ەربٸر حاكٸم - عالىم. عالىمدارىنىڭ ناقليياسى بٸرلەن مۇسىلمان يمان تاقليدي كەسٸپ قىلادى. حاكٸمدەردٸڭ عاقليياتى بٸرلەن جەتسە, يمان ياكيني بولادى. بۇل حاكٸمدەردەن مۇرات - مۇسىلمان حاكٸمدەرٸ, بولماسا عايري دٸننٸڭ حاكٸمدەرٸ - ەگەرشە فاتلۋبني تەجيدۋ-ني دەلٸنسە دە, دٷنيەنٸڭ ھەم ادام ۇعلى ٶمٸرٸنٸڭ سىرىنا جەتسە دە, دٸننٸڭ حاق ماعريفاتىنا جەتە الماعاندار. بۇلاردىڭ كٶبٸ - يماننىڭ جەتٸ شارتىنان, بٸر اللانى تانىماقتان عايري, ياعني التاۋىنا كٸمٸ كٷمەندٸ, كٸمٸ مٷنكٸر بولىپ, تاحقيقلاي الماعاندار. ەگەر بۇلار دٸن ۇستازىمىز ەمەس بولسا دا, دٸندە باسشىمىز قۇدايدىڭ ەلشٸسٸ پايعامبارىمىزدىڭ حاديس شاريفٸ, حايرۋ ن-ناس مەن يانفاگۋ ن-ناس دەگەن. بۇل حاكٸمدەر ۇيقى, تىنىشتىق, ەۋەس-قىزىقتىڭ بەرٸن قويىپ, ادام

بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكٸم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بٸلٸمسٸزدٸك, بەلكي, بۇزىق فيعىل, ەل-ينسان عەددۋ لەما جەھيلگە حيساپ. ولاردىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ كٶبٸ بٸراز عاراپ-پارسىدان تٸل ٷيرەنسە, بٸرلٸ-جارىم بولىمسىز سٶز باحاس ٷيرەنسە, سوعان مەز بولىپ, ٶزٸنە ٶزگەشەلٸك بەرەمٸن دەپ ەۋرە بولىپ, جۇرتقا پايداسى تيمەك تٷگٸل, تٷرلٸ-تٷرلٸ زارارلار حاسيل قىلادى «ھاي-ھوي!» مەنەن, ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بٸتٸرەدٸ. بۇلاردىڭ كٶبٸ ەنشەيٸن جەھيل تٷگٸل, جەھيلەلەر كٸبٸك تالاپ بولسا, قايدا حاق سٶزدەر كەلسە, قازٸر نىساپقا قايتسىن ھەم عيبراتتانسىن. راس سٶزگە ور قازىپ, تور جاساماق نە دەگەن نىساپ, قۇر ٶزٸمشٸلدٸك ھەم ەر ٶزٸمشٸلدٸك - ادام بالاسىن بۇزاتىن فيعىل. راستىڭ بٸر اتى - حاق, حاقتىڭ بٸر اتى - اللا, بۇعان قارسى قارۋلاسقانشا, مۇنى ۇعىپ, عادالەتپەن تەپتەشتەۋگە كەرەك. مۇنداي فيعىلداردان كٷپٸر قاۋپٸ دە بار. جەنە پايعامبارىمىز سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللەم «اقىر زاماندا بٸر جىلدىق بٸر كٷن بولار» دەگەندە ساحابا-ي كەرەملار «بۇل بٸر جىلدىق بٸر كٷندە ناماز نەشەۋ بولار» دەپ سۇراعاندا: ونىڭ پاتۋاسىن سول زاماننىڭ عالىمدارى بٸلەر دەگەن سٶزٸنەن عيبراتلانىپ قاراساڭ, زامانا ٶزگەرۋٸمەن قاعيدالار ٶزگەرٸلمەگٸن بٸلدٸرگەنٸ ماعلۇم بولادى. بۇل كٷندەگٸ تەحسيلعۋلۋم ەسكٸ مەدرەسەلەر عۇرپىندا بولىپ, بۇل زامانعا پايداسى جوق بولدى. سوعان قاراي عۇسمانييادا مەكتەپ حاربييا, مەكتەپ رۋشدييالار سالىنىپ, جاڭا نيزامعا اينالعان. مۇنداعىلار ۇزاق جىلدار ٶمٸر ٶتكٸزٸپ, عىلىمدى پايداسىز ۇزاق باحاستار بٸرلەن كٷنٸن ٶتكٸزٸپ, ماعيشات دٷنيەدە نادان بٸر ەسسٸز ادام بولىپ شىعادى دا, ەشبٸر حارەكەتكە لايىقتى جوق بولعان سوڭ, ادام اۋلاۋعا, ادام الداۋعا سالىنادى. كٶبٸنەسە مۇنداي ەسسٸزدەردٸڭ ناسيحاتى دا تاسيرسٸز بولادى.

دٷنيەنٸڭ مەعمۋرلىعى بٸر تٷرلٸ اقىلعا نۇر بەرٸپ تۇراتۇعىن نەرسە. جوقشىلىقتىڭ ادامدى حايۋانداندىرىپ جٸبەرەتٸنٸ دە بولادى. بەلكي, دٷنيەنٸڭ عىلىمىن بٸلمەي قالماقتىق — بٸر ٷلكەن زارارلى ناداندىق, ول قۇراندا سٶگٸلگەن; دٷنيەدە كٸمدە-كٸم ٶزٸنە ٶزگەشەلٸك بەرمەك قاسادى بٸرلەن مالعا ماحابباتىن اۋدارعان دٷنيە بولماسا, يحساندا قولىم قىسقا بولماسىن دەپ ھەم ٶزٸم بٸرەۋگە تامعىلى بولمايىن دەپ, مالعا ماحابباتىن اۋدارماي, ٸزگٸلٸككە بولا حالال كەسٸپ بٸرلەن تاپقان دٷنيە ەمەس.

بٸز عىلىمدى ساتىپ, مال ٸزدەمەك ەمەسپٸز. مال بٸرلەن عىلىم كەسٸپ قىلماقپىز. ٶنەر - ٶزٸ دە مال, ٶنەردٸ ٷيرەنبەك - ٶزٸ دە يحسان. بٸراق ول ٶنەر عادالەتتان شىقپاسىن, شارعىعا مۋافيح بولسىن. ادامعا حەلٸنشە يحساندى بولماق - قارىز ٸس. بٸراق ٶزگەلەردٸڭ يحسانىنا سٷيەنبەك دۇرىس ەمەس. موللالار تۇرا تۇرسىن, حۋسۋسان بۇل زاماننىڭ يشاندارىنا بەك ساق بولىڭدار. ولار - فيتنە عالىم, بۇلاردان زالالدان باسقا ەشنەرسە شىقپايدى. ٶزدەرٸ حٷكٸم شاريعاتتى تازا بٸلمەيدٸ, كٶبٸ نادان بولادى. ونان اسىپ ٶزٸن-ٶزٸ ەھٸل تاريقات بٸلٸپ جەنە بٸرەۋدٸ جەتكٸزبەك داعۋاسىن قىلادى. بۇل ٸس ولاردىڭ سىباعاسى ەمەس, بۇلاردىڭ جەتكٸزبەگٸ مۇحال, بۇلار ادام ازدىرۋشىلار, حاتتە دٸنگە دە زالالدى. بۇلاردىڭ سٷيگەنٸ - ناداندار, سٶيلەگەنٸ - جالعان, دەلەلدەرٸ - تاسبىعى مەنەن شالمالارى, ونان باسقا ەشنەرسە جوق.

ەندٸ بٸلٸڭٸزدەر, ەي, پەرزەنتتەر! قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول اللا تاعالانىڭ ٶزٸندەي نيھاياتسىز بولادى. ونىڭ نيھاياتىنا ەشكٸم جەتپەيدٸ. بٸراق سول جولعا جٷرۋدٸ ٶزٸنە شارت قىلىپ كٸم قادام باستى, ول تازا مۇسىلمان, تولىق ادام دەلٸنەدٸ. دٷنيەدە تٷپكٸ ماقساتىڭ ٶز پايداڭ بولسا - ٶزٸڭ نيھاياتلىسىڭ, ول جول قۇدايدىڭ جولى ەمەس. عالامنان جيىلسىن, ماعان قۇيىلسىن, وتىرعان ورنىما اعىپ كەلە بەرسٸن دەگەن ول نە دەگەن نىساپ? نە تٷرلٸ بولسا دا, يا دٷنيەڭنەن, يا اقىلىڭنان, يا مالىڭنان عادالەت, شاپاعات سەكٸلدٸ بٸرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگٸزبەك ماقساتىڭ بولسا, ول جول - قۇدانىڭ جولى. ول نيھاياتسىز جول, سول نيھاياتسىز جولعا اياعىڭدى بەرٸك باستىڭ, نيھاياتسىز قۇداعا تاعىرىپ حاسيل بولىپ حاس ەزگۋ قۇلدارىنان بولماق ٷمٸت بار, ٶزگە جولدا نە ٷمٸت بار? كەيبٸرەۋلەردٸڭ بار ٶنەرٸ, ماقساتى كيٸمٸن تٷزەتپەك, جٷرٸس-تۇرىسىن تٷزەتپەك بولادى دا, مۇنىسىن ٶزٸنە بار دەۋلەت بٸلەدٸ. بۇل ٸستەرٸنٸڭ بەرٸ ٶزٸن كٶرسەتپەك, ٶزٸن-ٶزٸ بازارعا سالىپ, بٸر اقىلى كٶزٸندەگٸ اقىماقتارعا «بەرەكەلدٸ» دەگٸزبەك. «وسىنداي بولار ما ەدٸك» دەپ بٸرەۋلەر تالاپتانار, بٸرەۋلەر «وسىنداي بولا المادىق» دەپ كٷيٸنەر, مۇنان نە پايدا شىقتى? سىرتقا قاسيەت بٸتپەيدٸ, اللا تاعالا قارايتۇعىن قالىبىڭا, بوياماسىز ىقىلاسىڭا قاسيەت بٸتەدٸ. بۇل ايناعا تابىنعانداردىڭ اقىلى قانشالىق ٶسەر دەيسٸڭ? اقىل ٶسسە, ول تٷپسٸز تەرەڭ جاقسىلىق سٷيمەكتٸكپەن ٶسەر.

قۇداي تاعالا دٷنيەنٸ كەمالاتتى شەبەرلٸكپەن جاراتقان ھەم ادام بالاسىن ٶسسٸن-ٶنسٸن دەپ جاراتقان. سول ٶسٸپ-ٶنۋ جولىنداعى ادامنىڭ تالاپ قىلىپ ٸزدەنەر قارىزدى ٸسٸنٸڭ الدى - ەۋەلٸ دوس كٶبەيتپەك. ول دوسىن كٶبەيتپەكتٸڭ تابىلماعى ٶزٸنٸڭ ٶزگەلەرگە قولىڭنان كەلگەنٸنشە دوستىق ماقامىندا بولماق. كٸمگە دوستىعىڭ بولسا, دوستىق شاقىرادى. ەڭ اياعى ەشكٸمگە قاس ساعىنباستىق ھەم ٶزٸنە ٶزگەشەلٸك بەرەمٸن دەپ, ٶزٸن تٸلمەن يا قىلىقپەن ارتىق كٶرسەتپەك ماقساتىنان اۋلاق بولماق.

بۇل ٶزٸن-ٶزٸ ارتىق كٶرسەتپەك ەكٸ تٷرلٸ! ەۋەلگٸسٸ - ەربٸر جامانشىلىقتىڭ جاعاسىندا تۇرىپ ادامنىڭ ادامدىعىن بۇزاتىن جامانشىلىقتان بويىن جيماقتىق, بۇل ادامعا نۇر بولادى.

ەكٸنشٸسٸ - ٶزٸن-ٶزٸ ٶزگەشەلٸكپەن ارتىق كٶرسەتپەك ادامدىقتىڭ نۇرىن, گٷلٸن بۇزادى.

ٷشٸنشٸسٸ - قاستىق قىلماق, قور تۇتپاق, كەمٸتپەك. ولار دۇشپاندىق شاقىرادى.

ھەم ٶزٸ ٶزگەشە تۇتاتىن دەمەكتٸڭ تٷبٸ - ماقتان. ەربٸر ماقتان بٸرەۋدەن اسامىن دەگەن كٷنشٸلدٸك بٸتٸرەدٸ دە, كٷنشٸلدٸك كٷنشٸلدٸكتٸ قوزعايدى. بۇل ٷش تٷرلٸ ٸستٸڭ جوقتىعى ادامنىڭ كٶڭٸلٸنە تىنىشتىق بەرەدٸ. ەربٸر كٶڭٸل تىنىشتىعى كٶڭٸلگە تالاپ سالادى.

كٷللٸ ادام بالاسىن قور قىلاتىن ٷش نەرسە بار. سونان قاشپاق كەرەك: ەۋەلٸ - ناداندىق, ەكٸنشٸسٸ - ەرٸنشەكتٸك, ٷشٸنشٸ - زالىمدىق دەپ بٸلەسٸڭ.

ناداندىق - بٸلٸم-عىلىمنىڭ جوقتىعى, دٷنيەدە ەشبٸر نەرسەنٸ ولارسىز بٸلٸپ بولمايدى.

بٸلٸمسٸزدٸك حايۋاندىق بولادى.

ەرٸنشەكتٸك - كٷللٸ دٷنيەدەگٸ ٶنەردٸڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق, جٸگەرسٸزدٸك, ۇياتسىزدىق, كەدەيلٸك - بەرٸ وسىدان شىعادى.

زالىمدىق - ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا, ادامنان بٶلٸنەدٸ, بٸر جىرتقىش حايۋان قيسابىنا قوسىلادى.

بۇلاردىڭ ەمٸ, حاللاقىنا ماحاببات, حالىق عالامعا شاپقات, قايراتتى, تۇرلاۋلى, عادالەت ٸسٸنٸڭ الدى-ارتىن بايقارلىق بٸلٸمٸ, عىلىمى بولسىن... ول بٸلٸم, عىلىمى قۇداعا مۇقتەدي بولسىن. عىلىم ەۋەلٸ عالامي عىلىمعا مۇقتەدي بولسىن. ياعني قۇداي تاعالا بۇل عالامدى جاراتتى, ەرٸنبەدٸ, كەلٸسٸممەنەن, حيكمەتپەنەن كەمەلاتتى بٸر جولعا سالىپ جاسادى, سٸزدەردٸڭ ٸسٸڭٸز دە بٸر جاقسىلىق بينا قىلىپ, ارقا سٷيەرلٸك شەبەرلٸكپەنەن بولسىن. جەنە قۇداي تاعالا ەرنە جاراتتى, بٸر تٷرلٸ پايدالى حيكمەتٸ بار. سەنٸڭ دە ٸسٸڭنەن بٸر زارار شىعىپ كەتكەندەي بولماي, كٶپكە پايدا بولارلىق بٸر ٷمٸتٸ بار ٸس بولسىن. بۇلارسىز ٸس ٸس ەمەس. بەلكي, بۇلارسىز تاعات تاعات تا ەمەس.

بەلگٸلٸ, قۇداي تاعالا ەشبٸر نەرسەنٸ حيكمەتسٸز جاراتپادى, ەشبٸر نەرسەگە حيكمەتسٸز تەكليف قىلمادى. بەرٸنٸڭ حيكمەتٸ بار, بەرٸنٸڭ سەبەبٸ بار, بٸزدٸڭ عاۋام بىلاي تۇرسىن, عىلىمعا ماحابباتى بارلارعا سەبەپ, پارىزداردى بٸلمەككە يجتيھاد لەزٸم, سٸزدەر ەربٸر عامال قىلساڭىز ٸزگٸلٸك دەپ قىلاسىز, ٸزگٸلٸككە بولا قاسد ەتٸپ, نيەت ەتەسٸز. نيەت ونىڭ پارىزىنان حيساپ, پايعامبارىمىز سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللامنٸڭ حاديس شاريفٸ «ينناما-ل-اعمال, بين-نيەت» دەگەن. ەندٸ نيەت ەتتٸڭٸز تاھارات الماققا, ناماز وقىماققا, ورازا تۇتپاققا, بۇل تاعاتتاردى نيەتٸڭٸز زاھيرىنان قالىپسىز عيباداتقا جەتپەگەندٸگٸ كەمشٸلٸك ەمەس پە? سٸزدٸڭ باتينىڭىز تازا بولماعى ەۋەلٸ يمان بولىپ, بۇل زاھير عيباداتىڭىز يماندى بولعان سوڭ عانا, پارىز بولعان, سٸزدٸڭ زاھيرىڭىزداعى عيبادات -باتينىڭىزداعى يماننىڭ كٶلەڭكەسٸ, ھەم سول يماننىڭ نۇرلانىپ تۇرماعىنا كٶرٸك ٷشٸن بۇيىرىلعان. ونىڭ ٷشٸن عۇلامالار يمان ەكەۋ ەمەس, بٸرەۋ, بٸراق ٸزگٸ تاعاتپەنەن نۇرلانادى, تاعات جوق بولسا, كٷڭگٸرتتەنەدٸ, بەلكي, سٶنۋ حاۋپٸ دە بار دەگەن. ەگەر ناداندار ول عيباداتتىڭ ٸشكٸ سىرىن ەسكەرمەي قىلسا, سونى قىلىپ جٷرٸپ, يمانى سٶنەر دەگەن.

مەنٸڭ حاۋپٸم بار, ولار حاس وسى عيبادات ەكەن, قۇدانىڭ بٸزگە بۇيىرعانى, بٸز وسىنى قىلساق, مۇسىلماندىق كەمٸل بولادى دەپ ويلايدى. ول عيبادات كٷزەتشٸسٸ ەدٸ. جە, كٷزەتشٸ كٷزەتكەن نەرسەنٸڭ اماندىعىن ويلاماي, بٸر عانا وياۋ تۇرماعىن قاسد قىلسا, ول نە كٷزەت? كٷزەتكەن نەرسەسٸ قايدا كەتەدٸ? ماقسات كٷزەتٸلگەن نەرسەنٸڭ اماندىعى, تازالىعى ەمەس پە? ەي, يشاراتتان حابارسىزدار, قارا! بۇل عيباداتتان بٸر ٷلكەنٸ - ناماز, ول نامازدان ەۋەلٸ تاھارات الماق, ونان سوڭ نامازعا شۇرۋع قىلماق, ول تاھاراتتىڭ الدى يستينجا ەدٸ. مۇنى بٸر بەرٸك ويلاپ تۇر. اياعى ەكٸ اياققا مەسٸحپەنەن بٸتۋشٸ ەدٸ, بۇلار ھەمماسى بولماسا كٶبٸ يشارات ەدٸ. يستينجادا ك...ٸڭٸزدٸ جۋا-سىز, سٸزدٸڭ ك...ٸڭٸزدٸڭ ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق ەدٸ. ونىمەن سەزٸمدٸ تازالىققا يٸرگەندٸگٸڭدٸ كەمٸل ىحلاسىڭدى كٶرسەتٸپ, ٸشٸمنٸڭ سافلىعىنىڭ سوڭىندا حالىق كٶرەر, سىرتىمدى دا پەك ەتەمٸن ھەم كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن اعزالارىمدى دا پەك ەتەمٸن, بۇل پەكتٸكتٸڭ ٷستٸندە اللاعا دۇعا ايتامىن دەپ ەزٸرلەنەسٸز.

ەندٸ نامازدىڭ اتى - سالاۋات, دۇعا ماعىناسىندا دەگەن:

اياقتا, مويىندا بولعان مەسحلار - ول جۋماق ەمەس, ٶزدەرٸ دە جۋۋلى دەپ كٶرسەتكەن يشاراتى.

نامازدان ەۋەلٸ قۇلاق قاقتىڭىز - ەگەر اللا تاعالانى جوعارىدا دەپ, مەكەن يسفات ەتپەسەڭ دە, بەگٸرەك سوزۋ ەدەپسٸز بولىپ, كٷنە داريياسىنا عارىق بولدىم, ياعني دٷنيە ەۋەسٸنە عارىق قىلماي قولىمنان تارت, ياعني قۇتىلارلىق جەردەمدەرٸنٸڭ يشاراتى*.

ونان سوڭ قييامدا تۇرىپ قول باعلاماق - قۇل قوجا الدىندا تۇرماق - بۇقارا پاتشا الدىندا تۇرعاننان ارتىق اللانىڭ قادٸرلٸگٸنە ٶزٸنٸڭ عاجيزدىعىنا ىكرارىنىڭ بەرٸكتٸگٸن كٶرسەتكەن يشاراتى.

قىبىلاعا قاراماق - ەرينە, قۇداي تاعالاعا ەشبٸر ورىن مٷمكٸن ەمەس بولسا دا, زيراتىن پارىز ەتكەن ورىنعا جٷزٸن قاراتىپ, سونداعى دۇعاداي قابىلدىققا جاقىن بولار ما ەكەن دەگەن يشاراتى.

ونان سوڭ قيرا ەت, ياعني سۋراھي فاتيحا وقيسىڭ, مۇندا بٸراق سٶز ۇزارادى. ول فاتيحا سٷرەسٸنٸڭ ماعىنالارىندا كٶپ سىر بار.

رۋقٷع باس ۇرماق - الدىندا قۇدا حازٸرگە ۇقساس, ول دا يشارات.

سەجدەلەر - ەۋەلٸ جەردەن جارالعانىنا ىقىرارى, ەكٸنشٸسٸ - جەنە جەرگە قايتپاعىنا ىقىرارى, باس كٶتەرمەك جەنە تٸرٸلٸپ, سۇراۋ بەرمەگٸنە ىقىرارىنىڭ يشاراتى.

قاعادات ۋل-احير - دۇعانىڭ اقىرىندا اللاعا تاحييات, ودان تەشەھھۋد, ودان سالاۋات, پايعامبارىمىز ساللاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللەمگە ايتپاق ٷشٸن ەڭ اقىرعى سەلەممەنەن تاۋىساسىز, ياعني اللا تاعالادان نە تٸلەپ دۇعا قىلدىڭىز. ول دۇعا قازيناسى كٷللٸ مۇسىلمانداردى ورتاقتاستىرىپ, ولارعا دا سەلەمەتشٸلٸك تٸلەپ ھەم راحمەت تٸلەپ بٸتٸرەسٸز.

جە, بۇل سٶزدەن نە عيبرەتلەندٸك?

وتىز توعىزىنشى سٶز (1897)

راس, بۇرىنعى بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان بٸلٸمٸ, كٷتٸمٸ, سىپايىلىعى, تازالىعى تٶمەن بولعان. بٸراق بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكٸ مٸنەزٸ بار ەكەن. ەندٸگٸ جۇرت اتا-بابالارىمىزدىڭ مٸندٸ ٸسٸن بٸر-بٸرلەپ تاستاپ كەلەمٸز, ەلگٸ ەكٸ عانا تەۋٸر ٸسٸن بٸرجولا جوعالتىپ الدىق. وسى كٷنگٸلەر ٶزگە مٸنەزگە وسى ٶرمەلەپ ٸلگەرٸ بارا جاتقانىنا قاراي سول اتالارىمىزدىڭ ەكٸ عانا تەۋٸر مٸنەزٸن جوعالتپاي تۇرساق, بٸز دە ەل قاتارىنا كٸرەر ەدٸك. سول ەكٸ مٸنەز جوق بولعان سوڭ, ەلگٸ ٷيرەنگەن ٶنەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ دە ادامشىلىققا ۇقسامايدى, شايتاندىققا تارتىپ بارادى. جۇرتتىقتان كەتٸپ بارا جاتقانىمىزدىڭ بٸر ٷلكەن سەبەبٸ سول كٶرٸنەدٸ.

ول ەكٸ مٸنەزٸ قايسى دەسەڭ, ەۋەلٸ - ول زاماندا ەل باسى, توپ باسى دەگەن كٸسٸلەر بولادى ەكەن. كٶش-قوندى بولسا, داۋ-جانجالدى بولسا, بيلٸك سولاردا بولادى ەكەن. ٶزگە قارا جۇرت جاقسى-جامان ٶزدەرٸنٸڭ شارۋاسىمەن جٷرە بەرەدٸ ەكەن. ول ەل باسى مەن توپ باسىلارى كالاي قىلسا, كالاي بٸتٸرسە, حالىقتا ونى سىناماق, بٸردەن بٸرگە جٷرگٸزبەك بولمايدى ەكەن. «قوي اسىعىن قولىڭا ال, قولايىڭا جاقسا, ساقا قوي», «باس-باسىڭا بي بولسا, مانار تاۋعا سىيماسسىڭ, باسالقاڭىز بار بولسا, جانعان وتقا كٷيمەسسٸڭ» دەپ ماقال ايتىپ, تٸلەۋ قىلىپ, ەكٸ تٸزگٸن, بٸر شىلبىردى بەردٸك ساعان, بەرگەن سوڭ, قايتىپ بۇزىلماق تٷگٸل, جەتپەگەنٸڭدٸ جەتٸلتەمٸن دەپ, جاماندىعىن جاسىرىپ, جاقسىلىعىن اسىرامىن دەپ تىرىسادى ەكەن. ونى زور تۇتىپ, ەۋليە تۇتىپ, ونان سوڭ جاقسىلارى دا كٶپ ازبايدى ەكەن. بەرٸ ٶز باۋىرى, بەرٸ ٶز مالى بولعان سوڭ, شىنىمەنەن جەتەسٸندە جوق بولماسا, سولاردىڭ قامىن جەمەي قايتەدٸ?

ەكٸنشٸ مٸنەزٸ - نامىسقورلىق ەكەن. ات اتالىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا ٶكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن, جانىن سالىسادى ەكەن. «ٶزٸنە ار تۇتقان جاتتان زار تۇتادى» دەپ, «از ارازدىقتى قۋعان كٶپ پايداسىن كەتٸرەر» دەپ, «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا, بەزەرٸ بولمايدى», «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدٸ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەسٸپ, «جول قۋعان قازىناعا جولىعار, داۋ قۋعان پەلەگە جولىعار» دەسٸپ. كەنەكي, ەندٸ وسى ەكٸ مٸنەز قايدا بار? بۇلار دا ارلىلىق, نامىستىلىق, تاباندىلىقتان كەلەدٸ. بۇلاردان ايىرىلدىق. ەندٸگٸلەردٸڭ دوستىعى - پەيٸل ەمەس, الداۋ, دۇشپاندىعى - كەيٸس ەمەس, نە كٷندەستٸك, نە تىنىش وتىرا الماعاندىق.

قىرقىنشى سٶز (1897)

زينھار, سەندەردەن بٸر سۇرايىن دەپ جٷرگەن ٸسٸم بار.

وسى, بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ٶلگەن كٸسٸسٸندە جامانى جوق, تٸرٸ كٸسٸسٸنٸڭ جامانداۋدان امانى جوق بولاتۇعىنى قالاي?

قايراتى قايتقان شال مەن جاستىڭ بەرٸ بٸتٸم قىلادى, شالدار ٶزدٸ-ٶزٸ كٶپ قۇربىدان ايرىلىپ ازايىپ وتىرسا دا, بٸرٸمەنەن بٸرٸنٸڭ بٸتٸم قىلمايتۇعىنى قالاي?

بٸر ەلدٸڭ ٸشٸندە جاماعايىندى كٸسٸ بٸرگە تۋعانداي كٶرٸپ, ٸشٸ ەلجٸرەپ جاقسى كٶرٸپ تۇرىپ, ەلگە كەلسە, ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ قايتا قاشقانداي قىلاتۇعىنى قالاي?

جاتتىڭ بٸر تەۋٸر كٸسٸسٸن كٶرسە, «جارىقتىق» دەپ جالبىراپ قالىپ, ماقتاي قالىپ, ٶز ەلٸندە سونان ارتىق ادام بولسا دا تانىمايتۇعىنى قالاي?

بٸر جولاۋشى الىس جەرگە بارسا, بارعان ەلٸنە ٶز ەلٸن ماقتايمىن دەپ ٶتٸرٸكتٸ سىباپ-سىباپ, قايتىپ كەلگەن سوڭ سول بارعان, كٶرگەن ەلٸن, جەرٸن ماقتاپ, ٶتٸرٸكتٸ سىبايتۇعىنى قالاي?

قاي قازاقتى كٶرسەم دە, بالاسى جاسىراق بولسا, ونىڭ باسىنان پەرمەنە بولىپ جٷرٸپ, ەرجەتكەن سوڭ سۋىق تارتاتۇعىنى قالاي?

بٸرەۋدٸڭ اعايىنى تورقالى توي, توپىراقتى ٶلٸمدە, ادالدىق بەرەكەدە الىسۋعا تابىلماي, بارىمتا الالىق, ۇرلالىق دەسە, تابىلا قوياتىنى قالاي?

بەيگەگە ات قوسساڭ, اتىڭدى تارتىسپايتۇعىن اعايىن, اتىڭ كەلسە, بەيگەسٸنە ٶكپەلەيتۇعىنى قالاي?

باياعىدا بٸرەۋ بٸرەۋدٸ پالەن جاسىمدا كەلە جاتقاندا پەلەن جەرگە جەتكٸزٸپ سالىپ ەدٸ دەپ, سونى ٶلگەنشە ايتا جٷرۋشٸ ەدٸ. وسى كٷندە بۇل جىلعى بەرگەن ەندٸگٸ جىلعا جارامايتۇعىنى قالاي?

بايدىڭ بالاسى كەدەي بولسا, ۇرلىق قىلۋعا ارلانبايدى, بايعا كٸرٸسۋگە ارلاناتۇعىنى قالاي?

ەكٸ جاقسى بٸر ەلدە سٷيٸسكەن دوستىعىندا تۇرا الىسپايدى. كەيبٸر انتۇرعانداردىڭ تىم-اق تاتۋ بولا قالاتىنى قالاي?

بٸرەۋدٸ دوسىم دەپ ات بەرٸپ جٷرسەڭ, وعان سەنٸڭ بٸر دۇشپانىڭ كەلٸپ بٸر تاي بەرسە, بۇزىلا قالاتىنى قالاي?

كٷندە تٸلٸن الاتۇعىن دوستان كەيدە بٸر تٸل الا قويعان دۇشپانعا كٸسٸنٸڭ ٶلە جازدايتۇعىنى كالاي?

كٶپ كٸسٸ دوسىم جەتٸلسە ەكەن دەمەيدٸ, ەگەردە جەتٸلسە, باعاناعى دوسىنا بٸر بٸتٸمٸ جوق دۇشپان سول بولاتۇعىنى قالاي?

كەي جۇرت اقىل ايتارلىق كٸسٸنٸ ٸزدەپ تابا المايدى. قىلىعىنىڭ قىلشىعىن تانيتۇعىن كٸسٸدەن قاشىق جٷرەتۇعىنى قالاي?

بٸرەۋ بٸرەۋدٸكٸنە كەلگەندە ٷيدەگٸ مالىنىڭ بەرٸن دە ايداپ كەلٸپ, ٶز ٷيٸنە كٸسٸ بارعاندا بار مالىن دالاعا ايداپ جٸبەرەتۇعىنى كالاي?

تىنىشتىق ٸزدەپ تابا الماي جٷرگەن جۇرت تىنىشتىق كٶرسە, سەتكە تۇرماي, تىنىشتىقتان جالىعا قالاتۇعىنى قالاي?

ەلدٸ پىسىق بيلەگەنٸ نەسٸ? پىسىقتىڭ بەرٸ كەدەي كەلەتۇعىنى نەسٸ?

توقال قاتىن ٶر كەلەتۇعىنى نەسٸ? كەسەلدٸ كٸسٸ ەر كەلەتۇعىنى نەسٸ? كەدەي كٸسٸنٸڭ كەر كەلەتۇعىنى نەسٸ?

نەپسٸسٸن تىيىپ, بويىن توقتاتقان كٸسٸنٸڭ جامان اتانىپ, نەپسٸسٸ بيلەپ, ماقتانعا ەرٸپ, پەلە شىعارعان كٸسٸ مىقتى اتاناتۇعىنى نەسٸ?

قازاقتىڭ شىن سٶزگە نانباي, قۇلاق تا قويماي, تىڭداۋعا قولى دا تيمەي, پەلەلٸ سٶزگە, ٶتٸرٸككە سٷتتەي ۇيىپ, بار شارۋاسى سۋداي اقسا دا, سونى ەبدەن ەستٸپ ۇقپاي تىنبايتۇعىنى قالاي?

قىرىق بٸرٸنشٸ سٶز (1897)

قازاققا اقىل بەرەم, تٷزەيمٸن دەپ قام جەگەن ادامعا ەكٸ نەرسە كەرەك.

ەۋەلٸ - بەك زور ٶكٸمەت, جارلىق قولىندا بار كٸسٸ كەرەك. ٷلكەندەرٸن قورقىتىپ, جاس بالالارىن ەرٸكسٸز قولدارىنان الىپ, مەدرەسەلەرگە بەرٸپ, بٸرٸن ول جول, بٸرٸن بۇل جولعا سالۋ كەرەك, دٷنيەدە كٶپ ەسەپسٸز عىلىمنىڭ جولدارى بار, ەربٸر جولدا ٷيرەتۋشٸلەرگە بەرٸپ سەن بۇل جولدى ٷيرەن, سەن ول جولدى ٷيرەن دەپ جولعا سالىپ, مۇنداعى حالىققا شىعىنىن تٶلەتٸپ جٸبەرسە, حەتتا قىزداردى دا ەڭ بولماسا مۇسىلمان عىلىمىنا جٸبەرسە, جاقسى دٸن تانىرلىق قىلىپ ٷيرەتسە, سوندا سول جاستار جەتٸپ, بۇل اتالارى قارتايىپ سٶزدەن قالعاندا تٷزەلسە بولار ەدٸ.

ەكٸنشٸ - ول ادام ەسەپسٸز باي بولارعا كەرەك. اتالارىن پارالاپ, بالالارىن الىپ, باستاپقى ايتقانداي جولعا سالىپ, تاعلىم بەرسە, سوندا تٷزەلەر ەدٸ.

ەندٸ مۇنداي حالىقتى ەرٸكسٸز قورقىتىپ كٶندٸرەرلٸك كٷش-قۋات ەشكٸمگە بٸتپەيدٸ. ول بالانى قازاقتىڭ بەرٸن پارالاپ كٶندٸرەرلٸك دەۋلەت بٸر كٸسٸگە بٸتۋگە مٷمكٸن دە ەمەس.

قازاقتى يا قورقىتپاي, يا پارالاماي, اقىلمەنەن نە جىرلاپ, نە سىرلاپ ايتقانمەنەن ەشنەرسەگە كٶندٸرۋ مٷمكٸن دە ەمەس. ەتٸنەن ٶتكەن, سٷيەگٸنە جەتكەن, اتادان ميراس العان, انانىڭ سٷتٸمەنەن بٸتكەن ناداندىق ەلدەقاشان ادامشىلىقتان كەتٸرگەن. ٶزدەرٸنٸڭ ىرباڭى بار ما, پىش-پىشى بار ما, گۋٸلدەگٸ بار ما, دٷرٸلدەگٸ بار ما - سونىسىنان دٷنيەدە ەشبٸر قىزىقتى نەرسە بار دەپ ويلامايدى, ويلاسا دا بۇرىلا المايدى, ەگەر سٶز ايتساڭ, تٷگەل تىڭداپ تۇرا المايدى, نە كٶڭٸلٸ, نە كٶزٸ الاڭداپ وتىرادى. ەندٸ نە قىلدىق, نە بولدىق!

قىرىق ەكٸنشٸ سٶز (1898)

قازاقتىڭ جامانشىلىققا ٷيٸر بولا بەرەتۇعىنىنىڭ بٸر سەبەبٸ - جۇمىسىنىڭ جوقتىعى. ەگەر ەگٸن سالسا, يا ساۋداعا سالىنسا, قولى تيەر مە ەدٸ? ول اۋىلدان بۇل اۋىلعا, بٸرەۋدەن بٸر جىلقىنىڭ مايىن سۇراپ مٸنٸپ, تاماق اسىراپ, بولماسا سٶز اڭدىپ, قۋلىق, سۇمدىقپەنەن ادام ازدىرماق ٷشٸن, ياكي ازعىرۋشىلاردىڭ كەڭەسٸنە كٸرمەك ٷشٸن, پايداسىز, جۇمىسسىز قاڭعىرىپ جٷرۋگە قۇمار. دٷنيەلٸك كەرەك بولسا, ادال ەڭبەككە سالىنىپ العان كٸسٸ ونداي جٷرٸستٸ يتتەي قورلىق كٶرمەي مە? ٶزٸنٸڭ كەسٸبٸن تاستاپ, كەزەگەندٸككە سالىنا ما? مالدىلار مالىن ٶڭكەي مالشىلارعا, بالا-شاعاعا تاپسىرىپ, قولداعى قۇداي بەرگەن ازدى-كٶپتٸ دەۋلەتٸ قىزىقسىز كٶرٸنٸپ, ونىڭ ۇرى-بٶرٸگە جەم بولىپ, قارعا-جارعا ۇشىراۋىنا شىدايدى. پىش-پىش كەڭەستەن قالىپ, بٸر اۋىلعا بارىپ, قۋلىق, سۇمدىق جاساپ جٷرٸپ, تەگٸن تاماق جەپ, ىرجىڭداسۋدى قىسىراتۋعا شىدامايدى. نە ٷشٸن دەسەڭ, حالىققا ەدەت جول بولعان سوڭ, شارۋاعا پىسىق, مال باعۋعا, مال تابۋعا پىسىق ول ٶنەرلٸ كٸسٸگە قوسىلمايدى, يا ٶزٸ پەلە شىعارۋعا پىسىق, يا سوندايلاردىڭ سٶزٸن «ەستٸگەنٸم», «بٸلگەنٸم» دەپ ەلگە جايىپ جٷرٸپ, ىرباڭداۋعا پىسىق ٶنەرلٸلەرگە قوسىلعانداي كٶرٸنەدٸ.

سول ٷشٸن وسى كٷنگٸ قازاقتىڭ ٸسكە جارايمىن دەگەنٸ ٶزٸنٸڭ ازدى-كٶپتٸسٸن بٸرەۋگە قوسا سالىپ, «كٶرە جٷر, كٶزدەي جٷر» دەپ باسىن بوساتىپ الىپ, سٶز اڭدىپ, تاماق اڭدىپ, ەل كەزۋگە سالىنادى.

بۇل كٷندەگٸگە بايلىق تا ماقتان ەمەس, اقىل, ابۇيىر دا ماقتان ەمەس, ارىز بەرە بٸلۋ, الداي بٸلۋ - ماقتان. بۇل ەكەۋٸ قولىنان كەلگەن كٸسٸ سالت اتتى, ساباۋ قامشىلى كەدەي دە بولسا, از دا بولسا ورنى تٶردە, مايلى اتقا, مايلى ەتكە قولى جەتەدٸ. جەلٶكپەلەۋ, ماقتانشاق بايلاردى: «سٸز ايتساڭىز, وتقا تٷسۋگە بارمىن» دەپ جەلدەندٸرٸپ الىپ, شارۋاسىن قىلماي-اق, مالىن باقپاي-اق, سودان الىپ كيٸمٸن بٷتەيتٸپ كيٸپ, تەۋٸر اتىن مٸنٸپ الىپ, قاتارلى بٸر قۇرمەتكە جەتٸپ جٷرە بەرەدٸ.

ول باي ٶز تىنىشتىعىن دا بٸلمەيدٸ, بوس شىعىندانعانىن دا ەسكەرمەيدٸ. بٸر كٸسٸمەن سٶيلەسسە, «مۇنى قايتەمٸز?» - دەپ باعاناعى انتۇرعانمەن اقىلداسادى. ول سيىردىڭ جورعاسى سەكٸلدەنٸپ, قارايعاندا جالعىز ٶزٸم بولسام ەكەن دەيتۇعىن نيەتٸمەن جەنە دە اقىلداسار دوسى كٶبەيسە, قادٸرٸم كەتٸپ قالادى دەپ ويلاپ: «وي, تەڭٸر-اي, سونى بٸلمەي تۇرسىز با? ول انا قۋلىق قوي, بۇل مىنا قۋلىق قوي» دەپ, «وعان بٷيدەي سالساڭ بولماي ما?» دەپ بار وڭباعان جاۋاپتى ٷيرەتٸپ, امالشىلىقتىڭ جولىن ٷيرەتەم دەپ, ول بايدىڭ ٶزٸن كٸسٸگە سەنبەيتۇعىن قىلادى. جەنە بايدىڭ ٶزٸنە دە ادام سەنبەيتۇعىن بولادى. بايدىڭ ٶز جاۋابى, ٶز مٸنەزٸ وڭباي تۇرعان سوڭ, باعاناعى كٸسٸ بۇزىلسا, ەلگٸ انتۇرعان باعاناعى بايعا: «مەن ايتپاپ پا ەدٸم, ونىكٸ قۋلىق سٶز دەپ, مٸنە, كٶردٸڭ بە?» - دەپ, ەكٸنشٸدە تىرپ ەتپەيتۇعىن قىلىپ الادى. ەندٸگٸ جۇرتتىڭ اقىلى دا, تٸلەۋٸ دە, حارەكەتٸ دە - وسى.

قىرىق ٷشٸنشٸ سٶز (1898)

ادام ۇعىلى ەكٸ نەرسەدەن: بٸرٸ - تەن, بٸرٸ - جان. ول ەكەۋٸنٸڭ ورتالارىندا بولعان نەرسەلەردٸڭ قايسىسى جيبيلي, قايسىسى كەسيبي - ونى بٸلمەك كەرەك. ٸشسەم, جەسەم دەمەكتٸڭ باسى - جيبيلي, ۇيىقتاماق تا سوعان ۇقسايدى. از با, كٶپ پە, بٸلسەم ەكەن, كٶرسەم ەكەن دەگەن ارزۋ, بۇلاردىڭ دا باسى - جيبيلي. اقىل, عىلىم - بۇلار - كەسيبي. كٶزبەنەن كٶرٸپ, قۇلاقپەن ەستٸپ, قولمەن ۇستاپ, تٸلمەن تاتىپ, مۇرىنمەن يٸسكەپ, تىستاعى دٷنيەدەن حابار الادى. ول حابارلاردىڭ ۇنامدىسى ۇنامدى قالپىمەنەن, ۇنامسىزى ۇنامسىز قالپىمەنەن, ەرنەشٸك ٶز سۋرەتٸمەنەن كٶڭٸلگە تٷسەدٸ. ول كٶڭٸلگە تٷسٸرۋشٸ باعاناعى بەس نەرسەدەن ٶتكەن سوڭ, ولاردى جايعاستىرىپ كٶڭٸلدە سۋرەتتەمەك. ول - جاننىڭ جيبيلي قۋاتى دٷر. بٸر ۇمىتپاستىق جاقسى نەرسەدەن كٶڭٸلگە جاقسى ەسەر حاسيل بولىپ, جامان نەرسەدەن كٶڭٸلگە جامان ەسەر حاسيل بولۋ سەكٸلدٸ نەرسەلەر. بۇل قۋاتتار ەۋەلدە كٸشكەنە عانا بولادى. ەسكەرٸپ باققان ادام ٷلكەيتٸپ, ۇلعايتىپ, ول قۋاتتاردىڭ قۋاتىن زورايتادى. ەسكەرۋسٸز قالسا, ول قۋاتتىڭ قايسىسى بولسا دا جوعالادى, تٸپتٸ جوعالماسا دا, از-مەز نەرسە بولماسا, ٷلكەن ەشنەرسەگە جارامايتىن بولاد

كٸمدە-كٸم سىرتتان ەستٸپ بٸلۋ, كٶرٸپ بٸلۋ سەكٸلدٸ نەرسەلەردٸ كٶبەيتٸپ السا, ول - كٶپ جيعانى بار ادام: سىناپ, ورىندىسىن, ورىنسىزىن - بەرٸن دە باعاناعى جيعان نەرسەلەرٸنەن ەسەپ قىلىپ, قاراپ تابادى. بۇلاي ەتٸپ بۇل حارەكەتكە تٷسٸنگەن ادامدى اقىلدى دەيمٸز. «قۇداي تاعالا ٶزٸ اقىل بەرمەگەن سوڭ قايتەيٸك?» دەمەك, «قۇداي تاعالا سەنٸمەنەن مەنٸ بٸردەي جاراتىپ پا?» دەمەك - قۇداي تاعالاعا جالا جاۋىپ, ٶزٸن قۇتقارماق بولعاندىعى. بۇل - ويسىز, ٶنەرسٸز نادان ادامنىڭ ٸسٸ. وعان قۇداي تاعالا كٶرمە, ەسٸتپە, كٶرگەن, ەستٸگەن نەرسەڭدٸ ەسكەرمە, ەسٸڭە ساقتاما دەپ پە? ويىن-كٷلكٸمەن, ٸشپەك-جەمەك, ۇيىقتاماقپەن, ماقتانمەن ەۋرە بول دا, ٸشٸڭدەگٸ قازىناڭدى جوعالتىپ, حايۋان بول دەگەن جوق.

كەيبٸرەۋلەر ايتادى: «اقىل جيبيلي بولماسا دا, تالاپ - جيبيلي. تالاپ بەرگەن ادام اقىلدى تاپتى, تالابى جوق كٸسٸ تابا المادى», -دەيدٸ. و دا بەكەر. تالاپ بالادا دا بار, وعان تالاس قىلۋعا بولمايدى. باعانا ايتتىق قوي, قۋاتى باسىندا كٸشكەنە بولادى, ەسكەرمەسە جوعالىپ تا كەتەدٸ, ەسكەرسە, كٷتٸپ اينالدىرسا, زورايادى دەپ. جان قۋاتىمەنەن ادام حاسيل كىلعان ٶنەرلەرٸ دە كٷندە تەكسەرسەڭ, كٷندە اسادى. كٶپ زامان تەكسەرمەسەڭ, تاۋىپ العان ٶنەرٸڭنٸڭ جوعالعاندىعىن جەنە ٶزٸڭنٸڭ ول مەزگٸلدەگٸدەن بٸر باسقا ادام بولىپ كەتكەنٸڭدٸ بٸلمەي قالاسىڭ. قاي جوعالعان ٶنەر: «ال, مەن جوعالدىم» دەپ, حابار بەرٸپ جوعالادى. ەندٸ قۋساڭ, باعاناعى ەۋەلگٸ تابۋىڭنان قيىنىراق تيەدٸ.

جان قۋاتى دەيتۇعىن قۋات - بەك كٶپ نەرسە, بەرٸن مۇندا جازارعا ۋاقىت سىيعىزبايدى. بٸراق ەربٸر ٶنەردٸڭ تىستان تاۋىپ الىپ, ٸشكە سالعانىن, سونىڭ تامىرىن بەرٸك ۇستاپ تۇرۋعا جاراۋشى ەدٸ. كٶپ زامان ەسكەرمەگەن ادامنان ول باعاناعى ٶنەردٸڭ ٶزٸنٸڭ ەڭ قىزىقتى, قىمباتتى جەرلەرٸ جوعالا باستايدى. ونان سوڭ كٶپ زامان ٶتسە, سول ٶنەردٸ ساقتايتۇعىن قۋاتتىڭ ٶزٸ دە جوعالادى. ونان سوڭ قايتا كەسٸپ قىلۋعا بولمايدى.

بۇل قۋاتتىڭ ٸشٸندە ٷش ارتىق قۋات بار, زينھار, سونى جوعالتىپ الۋ جاراماس, ول جوعالسا, ادام ۇعىلى حايۋان بولدى, ادامشىلىقتان شىقتى.

بٸرەۋٸ ورىسشا «پودۆيجنوي ەلەمەنت» دەپ اتالادى. ول نە نەرسە? نە كٶردٸڭ, نە ەسٸتتٸڭ, ەرنەشٸك بٸلدٸڭ, سونى تەزدٸكپەنەن ۇعىپ, ۇققاندىقپەنەن تۇرماي, ارتى قايدان شىعادى, الدى قايدا بارادى, سول ەكٸ جاعىنا دا اقىلدى جٸبەرٸپ قاراماققا تەز قوزعاپ جٸبەرەدٸ. ەگەر بۇل بولماسا, كٶپ بٸلۋگە كٶپ وقۋ وڭدى پايدا دا بەرمەيدٸ. كەرەكتٸ ۋاقىتىندا ويلاماي, كەرەكتٸ ۋاقىتىندا قىلماي, كەرەكتٸ ۋاقىتىندا ايتپاي, دەيٸم ۋاقىتىنان كەش قالىپ, «ەي, ەتتەگەن-اي. ٷيتۋٸم ەكەن, بٷيتۋٸم ەكەن» دەپ, ٶمٸر بويى عافيل بولىپ-اق وتىرعانىڭ.

بٸرەۋٸن ورىسشا «سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو» دەيدٸ. ول - بٸر نەرسەنٸ ەستٸپ, كٶرٸپ بٸلدٸڭ, حوش كەلدٸ, قازٸر سوعان ۇقساعانداردى تەكسەرەسٸڭ. تٷگەل ۇقساعان با? ياكي بٸر عانا جەردەن ۇقساعاندىعى بار ما? ەرنەشٸك سول ٸسكە بٸر كەلٸسكەن جەرٸ بار نەرسەلەردٸڭ بەرٸن ويلاپ, بٸلگەنٸن تەكسەرٸپ, بٸلمەگەنٸن سۇراپ, وقىپ, بٶتەننەن حابارلانىپ بٸلمەي, تىنشىتپايدى.

ٷشٸنشٸسٸ, ورىسشا «ۆپەچاتليتەلنوست سەردتسا» دەيدٸ, ياعني جٷرەكتٸ ماقتانشاقتىق, پايداكٷنەمدٸك, جەڭٸلدٸك, سالعىرتتىق - بۇل تٶرت نەرسەبٸرلەن كٸرلەتپەي تازا ساقتاسا, سوندا سىرتتان ٸشكە بارعان ەر نەرسەنٸڭ سۋرەتٸ جٷرەكتٸڭ ايناسىنا انىق رەۋشان بولىپ تٷسەدٸ. ونداي نەرسە تۇلا بويىڭا جايىلادى, تەز ۇمىتتىرمايدى. ەگەردە باعاناعى تٶرت نەرسەمەن جٷرەكتٸ كٸرلەتٸپ الساڭ, جٷرەكتٸڭ ايناسى بۇزىلادى, يا قيسىق, يا كٷڭگٸرت كٶرسەتەدٸ. ەندٸ ونداي نەرسەدەن وڭدى ۇعىم بولمايدى.

ەرنەشٸك تەن قۋاتىمەنەن سىرتتان تاۋىپ, سىرتتان ساقتايسىز, ونىڭ اتى دەۋلەت ەدٸ. ونىڭ دا نەشە تٷرلٸ كەسەلٸ, كەسەپاتى بار نەرسەلەرٸن بٸلمەسەڭ, ساقتاي الماۋشى ەدٸڭ عوي. سوعان ۇقساعان ٸشتەگٸ جان قۋاتىمەنەن جيعان نەرسەنٸڭ اتى اقىل, عىلىم ەدٸ عوي. ونىڭ دا نەشە تٷرلٸ كەسەلٸ, كەسەپاتى تيەر نەرسەلەرٸ بار. ونى بٸلمەسەڭ, باقپاساڭ - ايرىلاسىڭ. جەنە ەربٸر جاقسى نەرسەنٸڭ ٶلشەۋٸ بار, ٶلشەۋٸنەن اسسا - جارامايدى. ٶلشەۋٸن بٸلمەك - بٸر ٷلكەن كەرەك ٸس. ويلانباق جاقسى, ٸسكە تٸپتٸ سالىنىپ كەتكەن كٸسٸ ويىن بايلاي الماي, قييالي بولىپ تا كەتكەنٸ بولادى. ٸشپەك, جەمەك, كيمەك, كٷلمەك, كٶڭٸل كٶتەرمەك, قۇشپاق, سٷيمەك, مال جيماق, مانساپ ٸزدەمەك, ايلالى بولماق, الدانباستىق - بۇل نەرسەلەردٸڭ بەرٸنٸڭ دە ٶلشەۋٸ بار. ٶلشەۋٸنەن اسىرسا, بوعى شىعادى.

«نەنٸڭ قىزىعىن كٶپ ٸزدەسەڭ, سونىڭ كٷيٸگٸن بٸر تارتاسىڭ» دەگەن. باز ماحفي ولمايا ول, مەن ايتقان ٷش قۋاتتىڭ ٸشٸندە ەكەۋٸ, ياعني «سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو» بٸرلەن «پودۆيجنوي ەلەمەنت» - بۇل ەكەۋٸ قوسىلىپ تۇرا تۇرعان نەرسە, كٷللٸ پايدا دا بۇلاردان شىعادى, ۋا كٷللٸ زارار دا بۇلاردان شىعادى. مانساپ سٷيگٸشتٸك, ماقتانشاقتىق, اشۋلانشاقتىق, ٶتٸرٸكشٸلٸك, وسىعان ۇقساعان ەربٸر ماسكٷنەمدٸككە تارتىپ, قۇمار قىلىپ, اقىلدان شىعارىپ جٸبەرەتۇعىن نەرسەلەر وسى ەكەۋٸنەن بولادى. بۇلاردى تٷبەگەيلەتكەندە جاقسى نەرسەلەردٸ تٷبەگەيلەتٸپ, جامان نەرسەلەردەن, ياعني جوعارعى ايتىلمىش سەكٸلدٸ ادامشىلىقتان شىعارىپ, قۇمارپازدىققا سالىپ جٸبەرەتۇعىن نەرسەدەن بويدى ەرتە تىيىپ الۋعا كەرەك. پايدا, زالالدى ايىراتۇعىن قۋاتتىڭ اتى اقىل ەدٸ عوي. بٸر اقىل قۋاتىبٸرلەن مۇنى توقتاتىپ بولمايدى. ھەم اقىل, ھەم قايرات - ەكٸ مىقتى قۋات قوسىلىپ توقتاتادى. ول ەكەۋٸ كٸمدە بار بولسا, باعاناعى ەكٸ قۋاتتىڭ ەكەۋٸ دە از بولسا, ياكي بٸرٸ بار, بٸرٸ جوق بولسا, باعاناعى ەكٸ قۋاتتار - بٸر باسى قاتتى اساۋ ات, جٷگەنسٸز تاۋعا ۇرا ما, تاسقا ۇرا ما, سۋعا ۇرا ما, جارعا ۇرا ما - قۇداي بٸلسٸن, ەيتەۋٸر جولدا كٶرگەن ەستٸ, اقىلى دۇرىس ادامدار ەلٸ دە سۇراماي دا قالادى. سەندە ەرٸك جوق. ەكٸ ەتەك جايىلىپ, ەكٸ كٶزٸڭ اسپاندا, ماسقارا بولىپ كەتكەنٸڭ ٶلگەنٸڭشە.

قىرىق تٶرتٸنشٸ سٶز (1898)

ادام بالاسىنىڭ ەڭ جامانى - تالاپسىز. تالاپ قىلۋشىلار دا نەشە تٷرلٸ بولادى. ھەم تالاپتىڭ ٶزٸ دە تٷرلٸ-تٷرلٸ. ھەم سول تالاپتاردىڭ قايسىسىنىڭ سوڭىنا تٷسسە دە, بٸرٸنەن بٸرٸ ٶنەرلٸ, تۇرلاۋلىراق كەلەدٸ. ۋا, لەكين ادام بالاسى يا تالاپتى, يا تالاپسىز بولسىن, ەيتەۋٸر «بەرەكەلدٸنٸ» كەرەك قىلمايتۇعىنى بولمايدى. ەرنەشٸك, ورىنسىز با, ورىندى ما, «بەرەكەلدٸ» دەۋشٸنٸ كٶڭٸل ٸزدەپ تۇرادى. ادام بالاسى ٶزٸ قاي جولدا, قاي مايداندا جٷرسە, سول مايدانداعى كٸسٸمەن سىرلاس بولادى. ونىڭ ٷشٸن ٶزگە جولداعىلاردان «بەرەكەلدٸنٸ» وڭدى كٷتپەيدٸ. ماعان «بەرەكەلدٸ» دەسە, وسى ٶزٸممەنەن سەرٸكتەس, سىرلاس وسىلار «بەرەكەلدٸ» دەر دەيدٸ.

تالاپتىڭ ٸشٸندە ادام بالاسى كٶبٸنەسە باسىنا قادٸر ٸزدەپ, سول تالاپتا بولادى. بٸرەۋ مال قۋىپ جاتىر. ساراڭدىقپەن, ارامدىقپەن, ەيتەۋٸر مال تاپسام, «مال تاپقان ەردٸڭ جازىعى جوق» دەيتۇعىن, «مالدىنىڭ بەتٸ جارىق» دەيتۇعىن ماقالعا سەنٸپ, حالىقتىڭ تٷرٸنە قاراي, يت تە بولسا, مالدىنى سٶگە المايدى دەپ, بۇل مال ھەم پايدا, ھەم قاسيەت بولادى بويىما دەيدٸ. مۇنىسى راس, قازاقتىڭ ٶز قۇلقىنا قاراعاندا. بٸراق ادامدىققا, اقىلعا قاراعاندا, قازاق تٷگٸل, كٶڭٸل جيٸركەنەتۇعىن ٸس. وسىعان وراي بٸرەۋ ەر اتانامىن, بٸرەۋ قاجەكە اتانامىن, بٸرەۋ مولدەكە اتانامىن, بٸرەۋلەر بٸلگٸش, قۋ, سۇم اتانامىن دەپ, سول حارەكەتتە جٷر. ەرقايسىسى قازاققا ياكي بٸرٸ بار, بٸرٸ جوق بولسا, باعاناعى ەكٸ بۇلداماق تا بولىپ, باسىنا «وسىنىم بٸرسىپىرا ەلەۋ ازىق بولار» دەگەن تالاپپەنەن قىلىپ جٷر. مۇنىسى قازاقتىڭ تامىرىن ۇستاپ-ۇستاپ قارايدى داعى, «مىنانى الىپ كەلٸپ بەرسە, قىمبات العانداي ەكەن, وسى كٷندە مىنا بٸر ٸستٸڭ بٸراز پۇلى بار ەكەن» دەپ, قازاقتىڭ ٶز بەتٸنەن وقىپ, ٸزدەنگەن تالاپ بولماسا, كٸتاپ بەتٸنەن وقىپ ٸزدەگەن تالاپ ەمەس. ونىڭ ٷشٸن كٸتاپ سٶزٸمەنەن ٸزدەنگەن تالاپ بولسا, ەۋەلٸ كٶكٸرەكتٸ تازالاۋ كەرەك دەيدٸ, ونان سوڭ عيبادات قىل دەيدٸ. قازاقتىڭ بەتٸنە قاراپ, سودان وقىعان بولسا, ول تالابىڭدى قىلا بەر, كٶكٸرەكتٸ تىم تازالايمىن دەمە, ونى كٸم كٶرٸپ جاتىر, ٸشٸندە قاتپار كٶپ بولماسا, قۇت-بەرەكەگە جاعىمدى بولمايدى دەيدٸ. ەندٸ وسىعان قاراپ, قايدان وقىپ, بٸلٸپ, ۇمتىلعان تالاپ ەكەنٸن بٸلەرسٸڭ.

قىرىق بەسٸنشٸ سٶز (1898)

قۇداي تاباراكا ۋاتاعالانىڭ بارلىعىنىڭ ٷلكەن دەلەلٸ - نەشە مىڭ جىلدان بەرٸ ەركٸم ەرتٷرلٸ قىلىپ سٶيلەسە دە, بەرٸ دە بٸر ٷلكەن قۇداي بار دەپ كەلگەندٸگٸ, ۋا ھەم نەشە مىڭ تٷرلٸ دٸننٸڭ بەرٸ دە عادالەت, ماحاببات قۇدايعا لايىقتى دەگەندٸگٸ.

بٸز جاراتۋشى ەمەس, جاراتقان كٶلەڭكەسٸنە قاراي بٸلەتۇعىن پەندەمٸز. سول ماحاببات پەن عادالەتكە قاراي تارتپاقپىز, سول اللانىڭ حيكمەتٸن بٸرەۋدەن بٸرەۋ انىعىراق سەزبەكپەن ارتىلادى. يناندىم, سەندٸم دەمەك يناندىرامىن, سەندٸرەمٸن دەگەن ەمەس.

ادامشىلىقتىڭ الدى - ماحاببات, عادالەت, سەزٸم. بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرٸ جوق, كٸرٸسپەيتۇعىن دا جەرٸ جوق. ول - جاراتقان تەڭٸرٸنٸڭ ٸسٸ. ايعىر بيەگە يە بولماقتا دا ماحاببات پەن سەزٸم بار. بۇل عادالەت, ماحاببات سەزٸم كٸمدە كٶبٸرەك بولسا, ول كٸسٸ - عالىم, سول - عاقيل. بٸز جانىمىزدان عىلىم شىعارا المايمىز, جارالىپ, جاسالىپ قويعان نەرسەلەردٸ سەزبەكپٸز, كٶزبەن كٶرٸپ, اقىلمەن بٸلٸپ.