Abaidyń qara sózderi

Foto: Gov.kz

Ult.kz oqyrmanǵa Abai Qunanbaiulynyń 180 jyldyq mereitoiyna bailanysty Abaidyń 45 qara sózin oqyp, oi eleginen ótkizý úshin taǵy bir ret usynady.

BIRINShI SÓZ (1890)

Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áiteýir birtalai ómirimizdi ótkizdik: alystyq, julystyq, aitystyq, tartystyq - áýreshilikti kóre-kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik: qajydyq, jalyqtyq; qylyp júrgen isimizdiń baiansyzyn, bailaýsyzyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik. Al, endi qalǵan ómirimizdi qaitip, ne qylyp ótkizemiz? Sony taba almai ózim de qairanmyn.

El baǵý? Joq, elge baǵym joq. Baǵýsyz dertke ushyraiyn degen kisi baqpasa, ne albyrtqan, kóńili basylmaǵan jastar baǵamyn demese, bizdi qudai saqtasyn!

Mal baǵý? Joq, baǵa almaimyn. Balalar ózderine kereginshe ózderi baǵar. Endi qartaiǵanda qyzyǵyn óziń túgel kóre almaituǵyn, ury, zalym, tilemsekterdiń azyǵyn baǵyp beremin dep, qalǵan az ǵana ómirimdi qor qylar jaiym joq.

Ǵylym baǵý? Joq, ǵylym baǵarǵa da ǵylym sózin sóileser adam joq. Bilgenińdi kimge úiretersiń, bilmegenińdi kimnen surarsyń? Elsiz-kúnsizde kezdemeni jaiyp salyp, qolyna kezin alyp otyrǵannyń ne paidasy bar? Muńdasyp sher tarqatysar kisi bolmaǵan soń, ǵylym ózi - bir tez qartaitatuǵyn kúiik.

Sofylyq qylyp, din baǵý? Joq, ol da bolmaidy, oǵan da tynyshtyq kerek. Ne kóńilde, ne kórgen kúnińde bir tynyshtyq joq, osy elge, osy jerde ne qylǵan sofylyq?

Balalardy baǵý? Joq, baǵa almaimyn. Baǵar edim, qalaisha baǵýdyń mánisin de bilmeimin, ne bolsyn dep baǵam, qai elge qosaiyn, qai hareketke qosaiyn? Balalarymnyń ózine ilgeri ómiriniń, biliminiń paidasyn tynyshtyqpenen kererlik oryn tapqanym joq, qaida bar, ne qyl derimdi bile almai otyrmyn, ne bol dep baǵam? Ony da ermek qyla almadym.

Aqyry oiladym: osy oiyma kelgen nárselerdi qaǵazǵa jaza bereiin, aq qaǵaz ben qara siiany ermek qylaiyn, kimde-kim ishinen kerekti sóz tapsa, jazyp alsyn, ia oqysyn, keregi joq dese, óz sózim ózimdiki dedim de, aqyry osyǵan bailadym, endi munan basqa eshbir jumysym joq.

EKINShI SÓZ (1890)

Men bala kúnimde estýshi edim, bizdiń qazaq sartty kórse, kúlýshi edi «eneńdi uraiyn, keń qoltyq, shúldiregen tájik, Arqadan úi tóbesine salamyn dep, qamys artqan, butadan qoryqqan, kóz kórgende «áke-úke» desip, shyǵyp ketse, qyzyn boqtasqan, «sart-surt degen osy» dep. Noǵaidy kórse, ony da boqtap kúlýshi edi: «túieden qoryqqan noǵai, atqa minse - sharshap, jaiaý júrse - demin alady, noǵai degenshe, noqai deseńshi, túkke yńǵaiy kelmeidi, soldat noǵai, qashqyn noǵai, bashalshik noǵai» dep. Orysqa da kúlýshi edi: «aýyldy kórse shapqan, jaman sasyr bas orys» dep.

Orys oiyna kelgenin qylady degen... ne aitsa soǵan nanady, «uzyn qulaqty taýyp ber depti» dep.

Sonda men oilaýshy edim: ei, qudai-ai, bizden basqa halyqtyń bári anturǵan, jaman keledi eken, eń táýir halyq biz ekenbiz dep, álgi aitylmysh sózderdi bir úlken qyzyq kórip, qýanyp kúlýshi edim.

Endi qarap tursam, sarttyń ekpegen egini joq, shyǵarmaǵan jemisi joq, saýdageriniń júrmegen jeri joq, qylmaǵan sheberligi joq. Ózimenen ózi áýre bolyp, birimenen biri eshbir shahary jaýlaspaidy! Orysqa qaramai turǵanda qazaqtyń ólisiniń ahirettigin, tirisiniń kiimin sol jetkizip turdy. Áke balaǵa qimaituǵyn malyńdy kirelep sol aidap ketip turdy ǵoi. Orysqa qaraǵan soń da, orystyń ónerlerin bizden olar kóp úirenip ketti. Úlken bailar da, úlken moldalar da, eptilik, qyrmyzylyq, sypaiylyq - bári solarda. Noǵaiǵa qarasam, soldattyqqa da shydaidy, kedeilikke de shydaidy, qazaǵa da shydaidy, molda, medrese saqtap, din kútýge de shydaidy. Eńbek qylyp, mal tabýdyń da jónin solar biledi, saltanat, ásem de solarda. Onyń maldylaryna, quzǵyn tamaǵymyz úshin, birimiz jalshy, birimiz qosh alýshymyz. Bizdiń eń baiymyzdy: «sániń shaqshy aiaǵyń bilán pyshyratyrǵa qoiǵan idán túgil, shyq, sasyq kazaq», - dep úiinen qýyp shyǵarady. Onyń bári - birin-biri qýyp qor bolmai, sharýa qýyp, óner taýyp, mal taýyp, zor bolǵandyq áseri. Orysqa aitar sóz de joq, biz quly, kúńi qurly da joqpyz. Baǵanaǵy maqtan, baǵanaǵy qýanǵan, kúlgen sózderimiz qaida?

ÚShINShI SÓZ (1891)

Qazaqtyń biriniń birine qaskúnem bolmaǵynyń, biriniń tileýin biri tilespeituǵynynyń, ras sózi az bolatuǵynynyń, qyzmetke talasqysh bolatuǵynynyń, ózderiniń jalqaý bolatuǵynynyń sebebi ne? Hámma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baiqaǵan: árbir jalqaý kisi qorqaq, qairatsyz tartady; árbir qairatsyz qorqaq, maqtanshaq keledi; árbir maqtanshaq qorqaq, aqylsyz, nadan keledi; árbir aqylsyz nadan, arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan suramsaq, ózi toiymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady.

Munyń bári tórt aiaqty maldy kóbeiteminnen basqa oiynyń joqtyǵynan, ózge egin, saýda, óner, ǵylym - solar sekildi nárselerge salynsa, bulai bolmas edi. Árbir mal izdegen malym kóp bolsa, ózimdiki de, balalarym da maldy bolsa eken deidi. Ol mal kóbeise, malshylarǵa baqtyrmaq, ózderi etke, qymyzǵa toiyp, sulýdy jailap, júirikti bailap otyrmaq. Qystaýy tarlyq qylsa, aryzy jetkendik, syiy ótkendik, bailyq qyzmetinen bireýdiń qystaýyn satyp almaq, eptep almaq, tartyp almaq. Ol qystaýynan aiyrylǵan jáne bireýge tiispek, ia bolmasa orynsyzdyǵynan elden ketpek - ár qazaqtyń oiy osy.

Osylar birine biri dostyq oilai ala ma? Kedei kóp bolsa, aqysy kem bolar edi, maldan aiyrylǵandar kóbeise, qystaýy bosar edi dep, men anany kedei bolsa eken dep, ol meni kedei bolsa eken dep, áýelde ishimizben qas saǵyndyq. Ári-beriden soń syrtymyzǵa shyqty, jaýlastyq, daýlastyq, partiialastyq. Osyndai qastarǵa sózim ótimdi bolsyn jáne de eptep mal jiiýǵa kúshim jetimdi bolsyn dep, qyzmetke bolystyq, bilikke talastyq.

Sonan soń ne momynnyń balasy bóten jaqqa shyǵyp, eńbek qylyp, mal izdemeidi, egin, saýdanyń keregi joq bolady. Óz basyn ózi osyndai talaspenen kisi kóbeitemiz dep partiia jiǵandardyń búgin bireýine, erteń bireýine kezekpen satady da júredi. Urylar tyiylmaidy. El tynysh bolsa, onyń urlyǵyn eshkim súiemes edi. El eki jar bolǵan soń, kim ant iship aqtap, aramdyǵyn jaqtap, súieimin dese, soǵan jaq bolyp súienip, burynǵydan urlyǵyn áldeneshe ese asyrady.

Eldegi jaqsy adamdardyń báriniń ústinen beker, ótirik «shapty, talady» degen ártúrli ýgolovnyi is kórsetip, aryz beredi. Oǵan doznanie - tergeý shyǵarady. Ótirik kórmegenin kórdim deýshi kýálar da áldeqashan daiyndap qoiylǵan, baǵanaǵy jaqsy adam sailaýǵa jaramasy úshin. Ol adam basyn qutqarmaq úshin jamandarǵa jalynsa, onyń da adamdyǵynyń ketkeni, eger jalynbasa, tergeýli, sotty adam bolyp, eshbir qyzmetke jaramai, basy qaterge túsip ótkeni. Ol bolys bolǵandar ózi qýlyq, aramdyqpenen bolystyqqa jetken soń, momyndy qadirlemeidi, ózindei aram, qýlardy qadirleidi, ózime dos bolyp, járdemi tiedi dep, eger qas bolsa, bir túrli ózime de zalal jasaýǵa qolynan keledi dep.

Osy kúnde qazaq ishinde «isi bilmes, kisi biler» degen maqal shyqty. Onyń mánisi: «isińniń túzýliginen jetpessiń, kisińniń amalshy, ailalylyǵynan jetersiń» degen sóz. Úsh jylǵa bolys sailanady. Áýelgi jyly «Seni biz sailamadyq pa?» dep eldiń buldanǵandyǵymen kúni ótedi. Ekinshi jyly kandidatpenen ańdysyp kúni ótedi. Úshinshi jyly sailaýǵa jaqyndap qalyp, taǵy bolys bolyp qalýǵa bolar ma eken dep kúni ótedi. Endi nesi qaldy? Osy qazaq halqynyń osyndai buzyqshylyqqa tartyp, jyldan jylǵa tómendep bara jatqanyn kórgen soń, meniń oiyma keledi: Halyqtyń bolystyqqa sailaimyn degen kisisi pálen qadárli oryssha obrazovanie alǵan kisi bolsyn. Eger de ortalarynda ondai kisisi joq bolsa, iaki bar bolsa da sailamasa, ýeznyi nachalnik penen voennyi gýbernatordyń naznacheniesimen bolady dese, bul halyqqa bek paidaly bolar edi. Onyń sebebi: áýeli - qyzmetqumar qazaq balalaryna obrazovanie berýge ol da - paidaly is, ekinshi - naznacheniemen bolǵan bolystar halyqqa mindetti bolmas edi, ulyqtarǵa mindetti bolar edi.

Ýá jáne naznachenie qylǵanda tergeýi, suraýy barlyǵyna qaramasa, ótirik aryz berýshiler azaiar edi, bálki joǵalar edi. Ýá jáne árbir bolys elde starshina basy bir bi sailanǵandyq, bul halyqqa kóp zalal bolǵandyǵy kórinip, synalyp bilindi. Bul bilik degen bizdiń qazaq ishinde árbir sailanǵan kisiniń qolynan kelmeidi. Buǵan burynǵy «Qasym hannyń qasqa jolyn, Esim hannyń eski jolyn», Áz Táýke hannyń Kúltóbeniń basyndaǵy kúnde keńes bolǵanda «Jeti jarǵysyn» bilmek kerek. Ám, ol eski sózderdiń qaisysy zaman ózgergendikpenen eskirip, bul jańa zamanǵa kelispeituǵyn bolsa, onyń ornyna tatymdy tolyq bilik shyǵaryp, tóleý salarǵa jararlyq kisi bolsa kerek edi, ondai kisi az, iaki tipti joq.

Burynǵy qazaq jaiyn jaqsy bilgen adamdar aitypty: «Bi ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep. Onyń mánisi - taq bolmasa, jup biler talasyp, daý kóbeite beredi degenmen aitylǵan sóz. Óitip bi kóbeitkenshe, árbir bolys elden tolymdy-bilimdi úsh-aq kisi bilikke jyl kesilmei sailansa, olar tússe, jamanshylyǵy áshkere bilingendikpenen tússe, áitpese túspese.

Ol bilerge daýger adamdar qalmai, ekeýi eki kisini bilikke tańdap alyp, ústine bireýdi posrednikke sailap alyp, bite berse; eger oǵan da yntymaqtasa almasa, baǵanaǵy úsh bidiń bireýin alyp, iaki jerebemen sailap alyp júginse, sonda daý uzamai, bitim bolar edi.

TÓRTINShI SÓZ (1891)

Árbir baiqaǵan adam bilse kerek: kúlki ózi bir mastyq ekenin, árbir mas kisiden ǵafil kóp ótetuǵynyn da, árbir mastyń sóilegen kezinde bas aýyrtatuǵynyn. Bulai bolǵanda, kúlkige salynǵan kisi ne sharýadan, ne aqyldan, ne bir uiat kelerlik isten qur, ǵafil kóp ótkizip otyrsa kerek. Osyndai ǵafildik kóp ótkizip, ólmegen kisiniń ne dúniede, ne ahirette basy bir aýyrmai qalmasa kerek.

Árbir ýaiym-qaiǵy oilaǵysh kisi ne dúnie sharýasyna, ne ahiret sharýasyna ózgeden jinaqyraq bolsa kerek. Árbir jinaqylyqtyń túbi kánish bolsa kerek. Endi olai bolǵanda, únemi ýaiym-qaiǵymenen júre alamyz ba? Únemi kúlmei júrýge jan shydai ma eken? Joq, men únemi ýaiym-qaiǵymenen bol demeimin. Ýaiym-qaiǵysyzdyǵyńa ýaiym-qaiǵy qyl daǵy, sol ýaiym-qaiǵysyzdyqtan qutylarlyq oryndy hareket tabý kerek hám qylý kerek. Árbir oryndy hareket ózi de ýaiym-qaiǵyny azaitady, orynsyz kúlkimenen azaitpa, oryndy hareketpen azait!

Shyǵar esigin taba almai, ýaiym-qaiǵynyń ishine kirip alyp, qamalyp qalmaq, ol ózi de - bir anturǵandyq. Jáne árbir jaman kisiniń qylyǵyna kúlseń, oǵan rahattanyp kúlme, yza bolǵanyńnan kúl, yzaly kúlki - ózi de qaiǵy. Ondai kúlkige únemi óziń de salynbassyń, árbir jaqsy adamnyń jaqsylyq tapqanyna rahattanyp kúlseń, onyń jaqsylyqty jaqsylyǵynan tapqandyǵyn ǵibrat kórip kúl. Árbir ǵibrat almaqtyń ózi de mastyqqa jibermei, ýaqytymen toqtatady. Kóp kúlkiniń bárin de maqtaǵanym joq, onyń ishinde bir kúlki bar-aý, qudai jaratqan ornymenen ishten, kókirekten, júrekten kelmeidi, qoldan jasap, syrtymenen bet-aýzyn túzep, bai-bai kúlkiniń ánin sándep, ádemishilik úshin kúletin boiama kúlki.

Adam balasy jylap týady, keiip óledi. Eki ortada, bu dúnieniń rahatynyń kaida ekenin bilmei, birin-biri ańdyp, birine-biri maqtanyp, esil ómirdi eskerýsiz, bosqa, jaramsyz qylyqpen, qor etip ótkizedi de, taýsylǵan kúnde bir kúndik ómirdi bar malyna satyp alýǵa taba almaidy.

Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq - ónersiz ittiń isi. Áýeli qudaiǵa syiynyp, ekinshi óz qairatyńa súienip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaidy.

BESINShI SÓZ (1891)

Kókirek tolǵan qaiǵy kisiniń ózine de biletpeidi, boidy shymyrlatyp, býyndy qurtyp, ia kózden jas bolyp aǵady, ia tilden sóz bolyp aǵady. Qazaqtar: «Á, qudai, jas baladai qaiǵysyz qyla gór!» dep tilek tilegenin ózim kórdim. Onysy - jas baladan góri ózi esti kisi bolyp, eskermes nársesi joqsyp, qaiǵyly kisi bolǵansyǵany. Qaiǵysy ne deseń, maqaldarynan tanyrsyń: áýeli - «Tústik ómiriń bolsa, kúndik mal ji», «Ózińde joq bolsa, ákeń de jat», «Mal - adamnyń baýyr eti», «Maldynyń beti - jaryq, malsyzdyń beti - sharyq», «Er azyǵy men bóri azyǵy jolda», «Erdiń maly elde, erikkende qolda», «Bergen perde buzar», «Alaǵan qolym - beregen», «Mal tapqan erdiń jazyǵy joq», «Baidan úmitsiz - qudaidan úmitsiz», «Qarnyń ashsa, qaraly úige shap», «Qairany joq kólden bez, qaiyry joq elden bez» degen osyndai sózderi kóp, esepsiz tolyp jatyr.

Bul maqaldardan ne shyqty? Maǵlum boldy: qazaq tynyshtyq úshin, ǵylym úshin, bilim úshin, ádilet úshin qam jemeidi eken, mal úshin qam jeidi eken, biraq ol maldy qalaisha tabýdy bilmeidi eken, bar bilgeni maldylardy aldap almaq iaki maqtap almaq eken, bermese onymenen jaýlaspaq eken. Maldy bolsa, ákesin jaýlaýdy da uiat kórmeidi eken. Áiteýir urlyq, qýlyq-sumdyq, tilenshilik, soǵan uqsaǵan qylyqtyń qaisysyn bolsa da qylyp júrip, mal tapsa, jazaly demesek kerek eken.

Bulardyń jas balanyń aqylynan nesi artyq? Biraq, jas bala qyzyl oshaqtan qorqýshy edi, bular tozaqtan da qoryqpaidy eken. Jas bala uialsa, jerge ene jazdaýshy edi, bular neden bolsa da uialmaidy eken. Sol ma artylǵany? Qolymyzdaǵyny úlestirip talatpasaq, biz de ózindei bolmasaq, bezedi eken. Izdegen elimiz sol ma?

ALTYNShY SÓZ (1891)

Qazaqtyń bir maqaly: «Óner aldy - birlik, yrys aldy -tirlik» deidi. Birlik qandai elde bolady, qaitse tatý bolady - bilmeidi. Qazaq oilaidy: birlik - at ortaq, as ortaq, kiim ortaq, dáýlet ortaq bolsa eken deidi. Olai bolǵanda bailyqtan ne paida, kedeilikten ne zalal? Aǵaiyn qurymai mal izdep ne kerek? Joq, birlik - aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Malyńdy berip otyrsań, atasy basqa, dini basqa, kúni basqalar da jaldanyp birlik qylady! Birlik malǵa satylsa, anturǵandyqtyń basy osy. Aǵaiyn almai birlik qylsa kerek, sonda árkim nesibesin qudaidan tileidi, áitpese qudaidan tilemeidi, sharýa izdemeidi. Áýeli birine-biri pále izdeidi. Ne túsin, ne ajaryn, ne ókpesin buldap, ol bolmasa, bir pále salyp, qorǵalatyp, áiteýir birin-biri aldaýdyń amalyn izdesedi. Munyń qai jerinen birlik shyqty?

«Yrys aldy - tirlik» deidi, ol qai tirlik? Ol osy jan keýdeden shyqpaǵandyq pa? Joq, ondai tirlik itte de bar. Ondai tirlikti qymbat kórip, buldaǵan adam ólimdi jaý kórip, ahiretke dushpan bolady. Janyn qorǵalatyp, jaýdan qashyp, qorqaq atanyp, eńbek qylýdan, qyzmet qylýdan qashyp, erinshek atanyp, ez atanyp, dúniede álgi aitylǵan yrysqa dushpan bolady. Ol aitqan tirlik olar emes. Kókiregi, kóńili tiri bolsa, sony aitady. Óziń tiri bolsań da, kókiregiń óli bolsa, aqyl tabýǵa sóz uǵa almaisyń. Adal eńbekpen erinbei júrip mal tabýǵa jiger qyla almaisyń.

Keseldi jalqaý, qyljaqbas,

Ázir tamaq, ázir as,

Syrtyń - pysyq, ishiń - nas,

Artyn oilap uialmas, -

bolyp júrip, tirimin deme, onan da alla jibergen aq buiryqty ólimniń ózi artyq.

JETINShI SÓZ (1891)

Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady: bireýi - ishsem, jesem, uiqtasam dep turady. Bular - tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq úi bola almaidy. Hám ózi óspeidi, qýat tappaidy. Bireýi - bilsem eken demeklik. Ne kórse soǵan talpynyp, jaltyr-jultyr etken bolsa, oǵan qyzyǵyp, aýzyna salyp, dámin tatyp qarap, tamaǵyna, betine basyp qarap, syrnai-kernei bolsa, daýysyna umtylyp, onan erjetińkiregende it úrse de, mal shýlasa da, bireý kúlse de, bireý jylasa da tura júgirip, «ol nemene?», «bul nemene?» dep, «ol nege úitedi?» dep, «bul nege búitedi?» dep, kózi kórgen, qulaǵy estigenniń bárin surap, tynyshtyq kórmeidi. Munyń bári - jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úirensem eken degen.

Dúnieniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqpen orny bolmaidy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmai, haiýan jany bolady. Ázelde qudai taǵala haiýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan, sol áserin kórsetip jaratqany. Sol qýat jetpegen, mi tolmaǵan essiz bala kúndegi «bul nemene, ol nemene?» dep, bir nárseni surap bilsem eken degende, uiqy, tamaq ta esimizden shyǵyp ketetuǵyn qumarymyzdy, erjetken soń, aqyl kirgende, ornyn taýyp izdenip, kisisin taýyp suranyp, ǵylym tapqandardyń jolyna nege salmaidy ekemiz?

Sol óristetip, órisimizdi uzartyp, qumarlanyp jiǵan qazynamyzdy kóbeitsek kerek, bul jannyń tamaǵy edi. Tánnen jan artyq edi, tándi janǵa bas urǵyzsa kerek edi. Joq, biz olai qylmadyq, uzaqtai shýlap, qarǵadai barqyldap, aýyldaǵy boqtyqtan uzamadyq. Jan bizdi jas kúnimizde bilep júr eken. Erjetken soń, kúsh engen soń, oǵan biletpedik. Jandy tánge bas urǵyzdyq, eshnársege kóńilmenen qaramadyq, kózben de jaqsy qaramadyq, kóńil aityp tursa, senbedik. Kózben kórgen nárseniń de syrtyn kórgenge-aq toidyq. Syryn qalai bolady dep kóńilge salmadyq, ony bilmegen kisiniń nesi ketipti deimiz. Bireý ketkenin aitsa da, uqpaimyz. Bireý aqyl aitsa: «Oi, táńiri-ai, kimnen kim artyq deisiń!» - deimiz, artyǵyn bilmeimiz, aityp tursa uqpaimyz.

Kókirekte sáýle joq, kóńilde senim joq. Qur kózbenen kórgen bizdiń haiýan maldan nemiz artyq? Qaita, bala kúnimizde jaqsy ekenbiz. Bilsek te, bilmesek te, bilsek eken degen adamnyń balasy ekenbiz. Endi osy kúnde haiýannan da jamanbyz. Haiýan bilmeidi, bilemin dep talaspaidy. Biz túk bilmeimiz, biz de bilemiz dep nadandyǵymyzdy bilimdilikke bermei talasqanda, óler-tirilerimizdi bilmei, kúre tamyrymyzdy adyraityp ketemiz.

SEGIZINShI SÓZ (1891)

Osy aqyldy kim úirenedi, nasihatty kim tyńdaidy?

Bireý - bolys, bireý - bi. Olardyń aqyl úireneiin, nasihat tyńdaiyn degen oiy bolsa, ol orynǵa sailanyp ta júrmes edi. Olar ózderi de úzdik kisimiz, ózderimiz bireýge úlgi berip, aqyl aitarlyqpyz dep sailandy. Ózderi túzelip jetken, endi eldi túzerligi-aq qalǵan. Ol ne qylyp tyńdasyn jáne tyńdaiyn dese de, qoly tie me? Basynda ózindik jumysy bar: ulyǵymyzǵa jazaly bolyp qalamyz ba, eldegi buzaqylarymyzdy búldirip alamyz ba, nemese halqymyzdy búldirip alamyz ba, iaki ózimiz shyǵymdap, shyǵynymyzdy toltyra almai qalamyz ba? - degen ebine qarai bireýdi jetilteiin dep, bireýdi qutyltaiyn degen beinetiniń bári basynda, qoly timeidi.

Bailar, olar ózderi de bir kún bolsa da, dáýlet qonyp, dúnieniń jarymy basynda tur. Ózinde joqty malymenen satyp alady. Kóńilderi kókte, kózderi aspanda, adaldyq, adamdyq, aqyl, ǵylym, bilim - eshnárse maldan qymbat demeidi. Mal bolsa, qudai taǵalany da paralap alsa bolady deidi. Onyń dini, qudaiy, halqy, jurty, bilimi, uiaty, ary, jaqyny - bári mal. Sózdi qaitip uqsyn, uǵaiyn dese de, qoly tie me? Ol maldy sýarmaq, toiǵyzbaq; saýdasyn jiǵyzbaq, kúzettirmek, baqtyrmaq, ury-bóri, qys, sýyq-suǵanaq - solardan saqtanbaq, solardan saqtarlyq kisi tappaq. Onyń bárin jaiǵastyryp, aiaǵyn alyp kelip maqtanǵa ornalastyrǵansha qashan? Qoly timeidi.

Endi ury-zalym, sum-surqiia ózderi de tyńdamaidy.

Onsha-munsha qoi júndi qońyrshalar kúnin de kóre almai júr. Analar anadai bolyp turǵanda, bilim, ǵylym, aqyldy ne qylsyn? Jáne de bilim, ǵylym kedeige keregi joqtai-aq: «Bizdi ne qylasyń, ana sózdi uǵarlyqtarǵa ait!» deidi. Onyń ózgemenen isi joq, ana aldyndaǵy úsheýindei bolǵan jannyń oiynda eshbir qaiǵysy, muńy bolmasa kerek.

TOǴYZYNShY SÓZ (1892)

Osy men ózim - qazaqpyn. Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be? Eger jaqsy kórsem, qylyqtaryn qostasam kerek edi. Ýá árneshik boilarynan adam jaqsy kórerlik, kóńilge tiianaq qylarlyq bir nárse tapsam kerek edi. Sony ne úmit úzbestikke, ne onysy bolmasa, munysy bar ǵoi dep, kóńilge qýat qylýǵa jaratsam kerek edi, ondaiym joq. Eger jek kórsem, sóilespesem, májilistes, syrlas, keńestes bolmasam kerek edi, tobyna barmai, «ne qyldy, ne boldy?» demei jatý kerek edi, ol múmkin bolmasa, bulardyń ortasynan kóship ketý kerek edi. Bulardy jóndeimin deýge, jóndeler, úirener degen úmitim de joq. Bulardyń biri de joq. Bul qalai? Bul aitqannyń birin tutpai bolmas edi.

Men ózim tiri bolsam da, anyq tiri de emespin. Ánsheiin osylardyń yzasynan ba, ózime-ózim yza bolǵanymnan ba, iaki bóten bir sebepten be? - esh bilmeimin. Syrtym saý bolsa da, ishim ólip qalypty. Ashýlansam, yzalana almaimyn. Kúlsem, qýana almaimyn, sóilegenim óz sózim emes, kúlgenim óz kúlkim emes, bári de áldekimdiki. Qairatty kúnimde qazaqty qiyp bóten jaqqa ketpek túgil, ózin jaqsy kórip, úmit etip júrippin. Qashan ábden bilip, úmitimdi úzgen kezde, ózge jaqqa baryp, jatty óz qylyp, úiir bolarlyq kairat, jalyn sónip te qalǵan eken. Sol sebepten bir júrgen qýys keýdemin. Teginde oilaimyn: bu da jaqsy, óler kezde «áttegene-ai, sondai-sondai qyzyqtarym qaldy-aý!» dep qaiǵyly bolmai, aldyńǵy tileý bolmasa, artqa alań bolmai ólýge.

ONYNShY SÓZ (1892)

Bireýler qudaidan bala tileidi. Ol balany ne qylady? Ólsem ornymdy bassyn deidi, artymnan quran oqysyn deidi, qartaiǵan kúnimde asyrasyn deidi. Osydan basqasy bar ma?

Balam ornymdy bassyn demek ne sóz? Ózińnen qalǵan dúnie iesiz qalar deisiń be? Qalǵan dúnieniń qamyn sen jemek pe ediń? Ólip bara jatqanda ózgeden qyzǵanyp aitqanyń ba? Ózgege qimaituǵyn seniń ne qylǵan artyqsha ornyń bar edi? Balanyń jaqsysy - qyzyq, jamany - kúiik, ne túrli bolaryn bilip suradyń? Dúniede ózińniń kórgen qorlyǵyń az boldy ma? Ózińniń qylǵan ittigiń az boldy ma? Endi bir bala týǵyzyp, ony da it qylýǵa, oǵan da qorlyq kórsetýge munsha nege qumar boldyń?

Artymnan balam quran oqysyn deseń, tirlikte ózińniń jaqsylyq qylǵan kisiń kóp bolsa, kim quran oqymaidy? Eger jamanshylyqty kóp qylǵan bolsań, balańnyń oqyǵan qurany seni nege jetkizedi? Tirlikte ózińe-óziń qylmaǵan isti, ólgen soń saǵan balań kásip qylyp bere ala ma? Ahiret úshin bala tilegeniń - balam jasynda ólsin degeniń. Egerde erjetsin deseń, ózi erjetip, ata-anasyn tuzaqtan qutqararlyq bala qazaqtan týa ma eken? Ondai balany sendei áke, seniń elińdei el asyrap ósirmek pe eken?

Qartaiǵanda asyrasyn deseń, o da - bir bos sóz. Áýeli - óziń qarýyń qaitarlyq qartaiýǵa jetemisiń, joq pa? Ekinshi - balań meiirimdi bolyp, asyrarlyq bolyp týa ma, joq pa? Úshinshi - malyń bolsa, kim asyramaidy? Malyń joq bolsa, qai asyraý tolymdy bolady? Balanyń mal tabarlyq bolary, mal shasharlyq bolary - ol da eki talai. Hosh, qudai taǵala bala berdi, ony óziń jaqsy asyrai bilesiń be? Bilmeisiń. Áýeli óz kúnáńdi óziń kótergenińmen turmai, balańnyń kúnásine taǵy da ortaq bolasyń. Áýeli balańdy óziń aldaisyń: «Áne, ony berem, mine, muny berem» dep. Basynda balańdy aldaǵanyńa bir máz bolasyń. Sońyra balań aldamshy bolsa, kimnen kóresiń? «Boqta!» dep, bireýdi boqtatyp, «kápir - qiiańqy, osyǵan timeńdershi!» dep, ony mazattandyryp, ábden tentektikke úiretip qoiyp, sabaqqa bergende, moldanyń eń arzanyn izdep, hat tanysa bolady dep, qý, sum bol dep, «pálensheniń balasy seni syrtyńnan satyp ketedi» dep, tiri janǵa sendirmei jat minez qylyp, osy ma bergen tálimiń? Osy baladan qaiyr kútesiń be?

Jáne mal tileisińder, nege kerek qylaiyn dep tileisińder? Áýeli, qudaidan tileimisiń? Tileisiń. Qudai berdi, bergenin almaisyń. Qudai taǵala saǵan eńbek qylyp mal tabarlyq qýat berdi. Ol qýatty adal kásip qylarlyq orynǵa jumsaimysyń? Jumsamaisyń. Ol qýatty ornyn taýyp saryp qylardy bilerlik ǵylym berdi, ony oqymaisyń. Ol ǵylymdy oqysa, uǵarlyq aqyl berdi, qaida jibergenińdi kim biledi?.. Erinbei eńbek qylsa, túńilmei izdese, ornyn taýyp istese, kim bai bolmaidy? Onyń saǵan keregi joq. Seniki - bireýden qorqytyp alsań, bireýden jalynyp alsań, bireýden aldap alsań bolǵany, izdegeniń - sol.

Bul - qudaidan tilegen emes. Bul - abyroiyn, aryn satyp, adam jaýlaǵandyq, tilenshilik. Hosh, súitip júrip-aq mal taptyń, baiydyń. Sol maldy saryp qylyp, ǵylym tabý kerek. Óziń taba almasań, balań tapsyn. Ǵylymsyz ahiret te joq, dúnie de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan haj, eshbir ǵibadat ornyna barmaidy. Eshbir qazaq kórmedim, maldy ittikpen tapsa da, adamshylyqpen jumsaǵan. Bári de ittikpen tabady, ittikpen airylady. Beinet, kúiigi, yzasy - sol úsheýinen basqa eshnárse boiynda qalmaidy. Barynda baimyn dep maqtanady. Joǵynda «maǵan da baiaǵyda mal bitip edi» dep maqtanady. Kedei bolǵan soń, taǵy qaiyrshylyqqa túsedi.

ON BIRINShI SÓZ (1892)

Osy eldiń únem qylyp júrgeni nemene? Eki nárse. Áýeli - urlyq, ury urlyqpen mal tabam dep júr. Mal iesi artyltyp alyp, taǵy da baiimyn dep júr. Ulyqtar alyp berem dep, daýgerdi jep, qutqaram dep uryny jep júr. Qarapaiym jurt urlyq aityp mal alam dep, uryǵa atymdy satyp paidalanam dep, ne ótkizbesin arzanǵa túsirip alam dep júr. Ekinshi - buzaqylar bireýdiń oiynda joq páleni oiyna salyp, búitseń bek bolasyń, búitseń kep bolasyń, búitseń kek alasyń, myqty atanasyń dep, aýqattylardy azǵyrǵaly álek bolyp júr. Kim azsa, men soǵan kerek bolamyn dep, k...n qyzdyryp alyp, ózin bir ǵana azyq qylaiyn dep júr.

Ulyqtar páli-páli, bul tabylǵan aqyl dep, men seni búitip súieimin dep, anany jep, seni búitip súieimin dep, mynany jep júr. Qara halyq meniń sonsha úiim bar, sonsha aýyl-aimaǵymmen soiylyńdy soǵaiyn, daýyńdy aitaiyn dep, qai kóp bergenge partiialas bolamyn dep, qudaiǵa jazyp, jatpai-turmai salyp júrip basyn, aýylyn, qatyn-balasyn satyp júr. Osy bir ury, buzaqy joǵalsa, jurtqa oi da túser edi, sharýa da qylar edi. Bai baryn baǵyp, kedei joǵyn izdep, el sekildenip talapqa, tileýge kiriser edi. Endi jurttyń bári osy eki búlik iske ortaq, muny kim túzeidi? Anttyń, serttiń, adaldyqtyń, uiattyń bir toqtaýsyz ketkeni me? Uryny tyiý da ońai bolar edi, biraq osy buzaqynyń tiline eretuǵyn, azatuǵyn bailardy kim tyiady?

ON EKINShI SÓZ (1892)

Kimde-kim jaqsy-jaman ǵibadat qylyp júrse, ony ol ǵibadattan tyiýǵa aýzymyz barmaidy, áiteýir jaqsylyqqa qylǵan niettiń jamandyǵy joq qoi deimiz. Lákin, sondai adamdar tolymdy ǵibadatqa ǵylymy jetpese de, qylsa eken. Biraq onyń eki sharty bar, sony bilse eken. Áýeli - imannyń iǵtiqatyn mahkamlemek kerek, ekinshi - úirenip jetkenshe osy da bolady ǵoi demei, úirene berse kerek. Kimde-kim úirenip jetpei jatyp, úirengenin qoisa, ony qudai urdy, ǵibadaty ǵibadat bolmaidy. Ýa-lákin, kimde-kim imannyń neshe nárse birlán kámálát tabatuǵynyn bilmei, qansha jerden buzylatuǵynyn bilmei, basyna shalma orap, birádar atyn kóterip, orazashyl, namazshyl bolyp júrgen kóńilge qalyń bermei turyp, jyrtysyn salǵanǵa uqsaidy. Kúzetshisiz, eskerýsiz iman turmaidy, yqylasymenen ózin-ózi ańdyp, shyn dini shynshyldap jany ashyp turmasa, salǵyrttyń imany bar dep bolmaidy.

ON ÚShINShI SÓZ (1892)

Iman degen - alla tabaraka ýa taǵalanyń sháriksiz, ǵaiypsyz birligine, barlyǵyna ýa ár túrli bizge paiǵambarymyz sallalahý ǵalaihi ýássállám arqyly jibergen jarlyǵyna, bildirgenine moiyn usynyp, inanmaq. Endi bul iman derlik inanýǵa eki túrli nárse kerek. Áýeli - ne nársege iman keltirse, sonyń haqtyǵyna aqyly birlán dálel júrgizerlik bolyp, aqyly dálel - ispat qylarǵa jarasa, muny iakini iman dese kerek. Ekinshisi - kitaptan oqý birlán iaki moldalardan estý birlán iman keltirip, sol iman keltirgen nársesine sonshalyq berik bolarǵa kerek. Bireý óltiremin dep qorqytsa da, myń kisi myń túrli is kórsetse de, soǵan ainyp, kóńili qozǵalmastai berik bolý kerek. Bul imandy iman taklidi deimiz.

Endi mundai iman saqtaýǵa qoryqpas júrek, ainymas kóńil, bosanbas býyn kerek eken. Iakini imany bar deýge ǵylymy joq, taklidi imany bar deýge beriktigi joq, ia aldaǵanǵa, ia azǵyrǵanǵa, ia bir paidalanǵanǵa qarap, aqty qara dep, ia qarany aq dep, ótirikti shyn dep ant etetuǵyn kisini ne deimiz? Qudai taǵala ózi saqtasyn. Árneshik bilmek kerek, joǵarǵy jazylmysh eki túrliden basqa iman joq. Imanǵa qarsy kelerlik orynda eshbir pende qudai taǵala keńshiligimen keshedi daǵy demesin, onyń úshin qudai taǵalanyń ǵafýyna iaki paiǵambarymyzdyń shafaǵatyna da syimaidy, múmkin de emes. «Qylysh ústinde sert joq» degen, «qudai taǵalanyń keshpes kúnási joq» degen jalǵan maqaldy qýat kórgen mundai pendeniń júzi qurysyn.

ON TÓRTINShI SÓZ (1893)

Tiri adamnyń júrekten aiaýly jeri bola ma? Bizdiń qazaqtyń júrekti kisi degeni - batyr kisi degeni. Onan basqa júrektiń qasietterin anyqtap bile almaidy. Raqymdylyq, meiirbandylyq, ártúrli iste adam balasyn óz baýyrym dep, ezine oilaǵandai olarǵa da bolsa igi edi demek, bular - júrek isi. Asyqtyq ta - júrektiń isi. Til júrektiń aitqanyna kónse, jalǵan shyqpaidy. Amaldyń tilin alsa, júrek umyt qalady. Qazaqtyń «júrektisi» maqtaýǵa syimaidy. Aitqanǵa kóngish, ýaǵdada turǵysh, boiyn jamanshylyqtan tez jiyp alǵysh, kóshtiń sońynan itshe ere bermei, adasqan kópten atynyń basyn buryp alýǵa jaraǵan, ádiletti aqyl moiyndaǵan nársege, qiyn da bolsa, moiyndaý, ádiletti aqyl moiyndamaǵan nársege, ońai da bolsa, moiyndamaý - erlik, batyrlyq osy bolmasa, qazaqtyń aitqan batyry - ánsheiin júrekti emes, qasqyr júrekti degen sóz.

Qazaq ta adam balasy ǵoi, kóbi aqylsyzdyǵynan azbaidy, aqyldyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qairat, bailaýlylyqtyń joqtyǵynan azady. Bilimdi bilse de, arsyz, qairatsyzdyǵynan eskermei, ustamai ketedi. Jamanshylyqqa bir eligip ketken soń, boiyn jiyp alyp keterlik qairat qazaqta kem bolady. Osy jurttyń kóbiniń aityp júrgen myqty jigit, er jigit, pysyq jigit dep at qoiyp júrgen kisileriniń bári - pálege, jamanshylyqqa elirtpek úshin, birin-biri «aida, batyrlap!» qyzdyryp alady da, artyn oilatpai, azǵyratuǵyn sózderi. Áitpese qudaiǵa teristikten, ne ar men uiatqa teristikten silkinip, boiyn jiyp ala almaǵan kisi, únemi jamanshylyqqa, maqtanǵa salynyp, óz boiyn ózi bir teksermei ketken kisi, táýir jigit túgil, áýeli adam ba ózi?

ON BESINShI SÓZ (1893)

Aqyldy kisi men aqylsyz kisiniń, meniń bilýimshe, bir belgili parqyn kórdim.

Áýeli - pende adam bolyp jaratylǵan soń, dúniede eshbir nárseni qyzyq kórmei júre almaidy. Sol qyzyqty nársesin izdegen kezi ómiriniń eń qyzyqty ýaqyty bolyp oiynda qalady. Sonda esti adam, oryndy iske qyzyǵyp, qumarlanyp izdeidi eken daǵy, kúninde aitsa qulaq, oilansa kóńil súisingendei bolady eken. Oǵan bul ótken ómirdiń ókinishi de joq bolady eken.

Eser kisi ornyn tappai, ne bolsa sol bir baiansyz, baǵasyz nársege qyzyǵyp, qumar bolyp, ómiriniń qyzyqty, qymbatty shaǵyn itqorlyqpen ótkizip alady eken daǵy, kúninde ókingeni paida bolmai-dy eken. Jastyqta bul qyzyqtan soń jáne bir qyzyq taýyp alatyn kisimsip, jastyǵy tozbastai, býyny bosamastai kórip júrip, birer qyzyqty qýǵanda-aq moiny qatyp, býyny quryp, ekinshi talapqa qairat qylýǵa jaramai qalady eken.

Úshinshi - árbir nársege qyzyqpaqtyq. Ol ózi boiǵa qumarlyq paida qylatyn nárse eken. Árbir qumarlyq ózine bir dert bolady eken, ártúrli qumar bolǵan nársege jetkende, iaki áne-mine, jeter-jetpes bolyp júrgende, bir túrli mastyq paida bolady eken.

Árbir mastyq boidan oǵatty kóp shyǵaryp, aqyldyń kózin bailap, tóńirektegi qaraýshylardyń kózin ashyp, «anany-mynany» degizip, boidy synatatuǵyn nárse eken. Sol ýaqytta esti kisiler úlken esi shyqpai, aqyldy qoldan jibermei, boiyn synatpai júrip izdenedi eken. Eser kisiler er-toqymyn tastap, bórki túsip qalyp, etegi atynyń k...n jaýyp ketip, eki kózi aspanda, jyndy kisishe shaba berýdi biledi eken, sony kórdim.

Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aiynda bir, ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirdi qalai ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahiretke, ne dúniege jaramdy, kúninde óziń ókinbestei qylyqpen ótkizippisiń? Joq, bolmasa, ne qylyp ótkizgenińdi óziń de bilmei qalyppysyń?

ON ALTYNShY SÓZ (1893)

Qazaq qulshylyǵym qudaiǵa laiyq bolsa eken dep qam jemeidi. Tek jurt qylǵandy biz de qylyp, jyǵylyp, turyp júrsek bolǵany deidi. Saýdager nesiesin jiia kelgende «tapqanym osy, bittim dep, alsań — al, áitpese saǵan bola jerden mal qazam ba?» deituǵyny bolýshy edi ǵoi. Qudai taǵalany dál sol saýdagerdei qylamyn deidi. Tilin jattyqtyryp, dinin tazartyp, oilanyp, úirenip álek bolmaidy. «Bilgenim osy, endi qartaiǵanda qaidan úirene alamyn» deidi. «Oqymadyń demese bolady daǵy, tilimniń kelmegenin qaitýshy edi» deidi. Onyń tili ózge jurttan bólekshe jaratylyp pa?

ON JETINShI SÓZ (1893)

Qairat, aqyl, júrek úsheýi ónerlerin aitysyp, talasyp kelip, ǵylymǵa júginipti. Qairat aitypty: «Ei, ǵylym, óziń de bilesiń ǵoi, dúniede eshnárse mensiz kámeletke jetpeituǵynyn; áýeli, ózińdi bilýge erinbei-jalyqpai úirený kerek, ol - meniń isim. Qudaiǵa laiyqty ǵibadat qylyp, erinbei-jalyqpai ornyna keltirmek te - meniń isim. Dúniege laiyqty óner, mal taýyp, abuiyr mansapty eńbeksiz tabýǵa bolmaidy. Orynsyz, bolymsyz nársege úiir qylmai, boidy taza saqtaituǵyn, kúnákárlikten, kórseqyzar jeńildikten, náfsi shaitannyń azǵyrýynan qutqaratuǵyn, adasqan jolǵa bara jatqan boidy qaita jiǵyzyp alatuǵyn men emes pe? Osy ekeýi maǵan qalai talasady?» - depti.

Aqyl aitypty: «Ne dúniege, ne ahiretke ne paidaly bolsa, ne zalaldy bolsa, biletuǵyn - men, seniń sózińdi uǵatuǵyn - men, mensiz paidany izdei almaidy eken, zalaldan qasha almaidy eken, ǵylymdy uǵyp úirene almaidy eken, osy ekeýi maǵan qalai talasady? Mensiz ózderi nege jaraidy?» - depti.

Onan soń júrek aitypty: «Men - adamnyń denesiniń patshasymyn, qan menen taraidy, jan mende meken qylady, mensiz tirlik joq. Jumsaq tósekte, jyly úide tamaǵy toq jatqan kisige tóseksiz kedeidiń, tońyp júrgen kiimsizdiń, tamaqsyz ashtyń kúi-jáii qandai bolyp jatyr eken dep oilatyp, janyn ashytyp, uiqysyn ashyltyp, tóseginde dóńbekshitetuǵyn - men. Úlkennen uiat saqtap, kishige raqym qyldyratuǵyn - men, biraq meni taza saqtai almaidy, aqyrynda qor bolady. Men taza bolsam, adam balasyn alalamaimyn: jaqsylyqqa eljirep erituǵyn - men, jamanshylyqtan jirenip týlap ketetuǵyn - men, ádilet, nysap, uiat, raqym, meiirbanshylyq deituǵyn nárselerdiń bári menen shyǵady, mensiz osylardyń kórgen kúni ne? Osy ekeýi maǵan qalai talasady?» - depti.

Sonda ǵylym bul úsheýiniń sózin tyńdap bolyp, aitypty:

- Ei, qairat, seniń aitqanyńnyń bári de ras. Ol aitqandaryńnan basqa da kóp ónerlerińniń bary ras, sensiz eshnárseniń bolmaituǵyny da ras, biraq qarýyńa qarai qattylyǵyń da mol, paidań da mol, biraq zalalyń da mol, keide jaqsylyqty berik ustap, keide jamandyqty berik ustap ketesiń, sonyń jaman, - depti.

-Ei, aqyl! Seniń aitqandaryńnyń bári de ras. Sensiz eshnárse tabylmaituǵyny da ras. Jaratqan táńirini de sen tanytasyń, jaralǵan eki dúnieniń jaiyn da sen bilesiń. Biraq sonymen turmaisyń, amal da, aila da - bári senen shyǵady. Jaqsynyń, jamannyń

ekeýiniń de súiengeni, sengeni - sen; ekeýiniń izdegenin taýyp berip júrsiń, sonyń jaman, - depti. - Sen úsheýińniń basyńdy qospaq - meniń isim, - depti. Biraq sonda bileýshi, ámirshi júrek bolsa jaraidy. Aqyl, seniń qyryń kóp, júrek seniń ol kóp qyryńa júrmeidi. Jaqsylyq aitqanyńa jany-dini qumar bolady. Kónbek túgil qýanady. Jamanshylyq aitqanyńa ermeidi. Ermek túgil jirenip, úiden qýyp shyǵarady.

- Qairat, seniń qarýyń kóp, kúshiń mol, seniń de erkińe jibermeidi. Oryndy iske kúshińdi aiatpaidy. Orynsyz jerge qolyńdy bosatpaidy. Osy úsheýiń basyńdy qos, bárin de júrekke bilet, - dep uqtyryp aitýshynyń aty ǵylym eken. Osy úsheýiń bir kiside meniń aitqanymdai tabylsańdar, tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasietti adam - sol. Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaqtadym. Qudaishylyq sonda, qalpyńdy taza saqta, qudai taǵala qalpyńa árdaiym qaraidy dep kitaptyń aitqany osy, — depti.

ON SEGIZINShI SÓZ (1893)

Adam balasyna jyrtyqsyz, kirsiz, sypaiy kiinip, hám ol kiimin bylǵap, byljyratyp kimei, taza kimek - durys is. Lákin óz dáýletinen artyq kiinbek, ne kiimi artyq bolmasa da, kóńiline qýat tutyp, tym ainaldyrmaq - kerbezdiń isi.

Kerbezdiń eki túrli qylyǵy bolady: biri bet-pishinin, murtyn, múshesin, júrisin, qas-qabaǵyn qoldan túzetip, shyntaǵyn kóterip, qolyn taraqtap áýre bolmaq. Bireýi atyn, kiimin «airan isherim» dep, solardyń arqasynda sypaiy, juǵymdy jigit atanbaqqa, ózinen ilgerilerge eleýli bolyp, ózi qatardaǵynyń ishin kúidirip, ózinen keiinshilerge «átteń, dúnie-ai, osylardyń atyndai at minip, kiimindei kiim kigenniń ne armany bar eken?!» - deituǵyn bolmaqqa oilanbaq.

Munyń bári - masqaralyq, aqymaqtyq. Muny adam bir oilamasyn, egerde bir oilasa, qaita adam bolmaǵy - qiyn is. Kerbez degendi osyndai ker, kerdeń nemeden bezińder degen sózge uqsatamyn. Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoi demektiń bári de - aqymaqtyq.

ON TOǴYZYNShY SÓZ (1893)

Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaidy: estip, kórip, ustap, tatyp eskerse, dúniedegi jaqsy, jamandy tanidy daǵy, sondaidan bilgeni, kórgeni kóp bolǵan adam bilimdi bolady. Estilerdiń aitqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady. Árbir estilik jeke ózi iske jaramaidy. Sol estilerden estip, bilgen jaqsy nárselerdi eskerse, jaman degennen saqtansa, sonda iske jaraidy, sonda adam dese bolady. Mundai sózdi esitkende shaiqaqtap, shalyqtanyp ne salbyrap, salǵyrttanyp esitse, ne esitken jerde qaita qaiyryp surap uǵaiyn dep tushynbasa, ne sol jerde sózdiń rasyna kózi jetse de, shyǵa berip qaita qalpyna ketse, estip-esitpei ne kerek? Osyndai sóz tanymaituǵyn elge sóz aitqansha, ózińdi tanituǵyn shoshqany baqqan jaqsy dep bir hakim aitqan eken, sol sekildi sóz bolady.

JIYRMASYNShY SÓZ (1894)

Taǵdyrdyń jarlyǵyn bilesizder - ózgerilmeidi. Pendede bir is bar jalyǵý degen. Ol - taǵdyrda adammen birge jaratylǵan nárse, ony adam ózi tapqan emes. Oǵan eger bir elikse, adam balasy qutylmaǵy qiyn. Qairattanyp, silkip tastap ketseń de, aqyrynda taǵy kelip jeńedi. Aqyly túgel, oily adamnyń balasy baiqasa, osy adam balasynyń jalyqpaituǵyn nársesi bar ma eken? Tamaqtan da, oiynnan da, kúlkiden de, maqtannan da, kerbezdikten de, toidan da, toptan da, qatynnan da kóńil, az ba, kóp pe, jalyǵady. Onyń úshin báriniń ǵaiybyn kóredi, baiansyzyn biledi, kóńili burynǵydan da sýyi bastaidy. Dúnie birqalypty turmaidy, adamnyń qýaty, ǵumyry birqalypty turmaidy. Árbir maqluqqa qudai taǵala birqalypty turmaqty bergen joq. Endi kóńil qaidan birqalypty tura alady?

Biraq osy jalyǵý degen árneni kórem degen, kóp kórgen, dámin, baǵasyn, báriniń de baiansyzyn bilip jetken, oily adamnan shyǵady. Sonshalyq ǵumyrynyń baiansyzyn, dúnieniń árbir qyzyǵynyń akyrynyń sholaqtyǵyn kórgen-bilgender tirshilikten de jalyqsa bolady. Bulai bolǵanda aqymaqtyq, qaiǵysyzdyq ta bir ǵanibet eken dep oilaimyn.

JIYRMA BIRINShI SÓZ (1894)

Az ba, kóp pe, adam balasy bir túrli maqtannan aman bolmaǵy - qiyn is. Sol maqtan degen nárseniń men eki túrlisin baiqadym: bireýiniń atyn úlkendik dep ataimyn, bireýin maqtanshaqtyq deimin. Úlkendik - adam ishinen ózin-ózi baǵaly esep qylmaq. Iaǵni, nadan atanbastyǵyn, jeńil atanbastyǵyn, maqtanshaq atanbastyǵyn, ádepsiz, arsyz, bailaýsyz, paidasyz, suramshaq, ósekshi, ótirikshi, aldamshy, keseldi - osyndai jaramsyz qylyqtardan saqtanyp, sol minezderdi boiyna qorlyq bilip, ózin ondailardan zor eseptemek. Bul minez - aqyldylardyń, arlylardyń, artyqtardyń minezi. Olar ózimdi jaqsy demese, meili bilsin, jaman degizbesem eken dep azaptanady. Ekinshi, maqtanshaq degen bireýi «demesin» demeidi, «desin» deidi. Bai desin, batyr desin, qý desin, pysyq desin, árdaiym ne túrli bolsa da, «desin» dep azaptanyp júrip, «demesindi» umytyp ketedi. Umytpaq túgil, áýeli is eken dep eskermeidi. Mundai maqtanshaqtardyń ózi úsh túrli bolady. Bireýi jatqa maqtanarlyq maqtandy izdeidi. Ol - nadan, lákin nadan da bolsa adam. Ekinshisi óz eliniń ishinde maqtanarlyq maqtandy izdeidi. Onyń nadandyǵy tolyq, adamdyǵy ábden tolyq emes. Úshinshisi óz úiine kelip aitpasa, ia aýylyna ǵana kelip aitpasa, ózge kisi qostamaityn maqtandy izdeidi. Ol - nadannyń nadany, lákin ózi adam emes.

Jatqa maqtalsam eken degen elim maqtasa eken deidi. Elime maqtalsam eken degen aǵaiynym maqtasa eken deidi. Aǵaiynnyń ishinde ózi maqtaý izdegen ózimdi ózim maqtap jetem deidi.

JIYRMA EKINShI SÓZ (1894)

Dál osy kúnde qazaqtyń ishinde kimdi jaqsy kórip, kimdi qadirleimin dep oiladym.

Baidy qadirleiin deseń, bai joq. Bai bolsa, óz basynyń, óz malynyń erki ózinde bolmas pa edi? Eshbir baidyń óz malynyń erki ózinde joq. Kei bai ózi bireýmen kúsh talastyramyn dep, júz kisige qorǵalaýyqtyǵynan jalynyp, malyn úlestirip júr. Oilaidy: jalyntyp berdim dep, aqymaqtyǵynan. Joq, ózi jalynyp berip júr. Qaiyr da emes, myrzalyq ta emes, óz elimen, óz jerimen oirańdasyp, oisyzdarǵa qoinyn ashyp, malyn shashyp júr. Kei bailar, eldegi quttylar, súttiler berekelese almaǵan soń, keseldi qýlar kóbeiip ketip, kóp qorqytyp, izdegen nársesi joq, eriksiz kim bolsa soǵan jemit bolyp júr.

Myrzalardy qadirleiin deseń, osy kúnde anyq myrza elde joq, mal bergish myrza itten kóp. Bireý bir paidama keltirem dep myrza bolyp júr. Bireýler k...ne qurym kiizdi tuzǵa malshyp tyqqan soń esi shyǵyp, myrza bolyp, eriksiz kim bolsa soǵan taltaiyp emizip júr.

Bolys pen bidi qurmetteiin deseń, qudaidyń ózi bergen bolystyq pen bilik elde joq. Satyp alǵan, jalynyp, bas uryp alǵan bolystyq penen biliktiń eshbir qasieti joq.

Myqtyny qurmetteiin deseń, jamanshylyqqa eldiń bári myqty, jaqsylyqqa myqty kisi elde joq.

Esti kisini taýyp qurmetteiin deseń, ádilet, uiat, nysapqa esti kisi elde joq. Qýlyq, sumdyq, aramdyq, amalǵa eldiń bári de esti.

Ǵarip-qasar bisharany qurmetteiin deseń, jatqan túiege mine almasa da, ol momyndyqqa esep emes. Eger minerlik jaiy bolsa, birdemeni eptep ilerlik te jaiy bar.

Endi qaldy qý men sum, olar ózi de qýartpai, sýaltpai tynyshtyq kórer emes.

Já, kimdi súidik, kimniń tileýin tiledik? Ózi qurttanyp shashylǵan bolys-biler tura tursyn. Endi, álbáttá, amal joq, momyndyǵynan «Yrys baqqan daý baqpas» degen maqalmen bolamyn dep, bergeninen jaǵa almai, jarymyn berip, jarymyn tynyshtyǵymen baǵa almai, ury, zalym, qýlarǵa jemit bolyp júrgen shyn momyn bailardy aiamasań hám sonyń tileýin tilemeseń bolmaidy. Sonan basqany taba almadym.

JIYRMA ÚShINShI SÓZ (1894)

Bizdiń qazaqty ońdyrmai júrgen bir qýanysh, bir jubanysh degender bar.

Onyń qýanyshy - elde bir jamandy taýyp, ia bir adamnyń bul ózi qylmaǵan jamanshylyǵy shyqsa, qýanady. Aitady: qudai pálensheden saqtasyn, o da adammyn dep júr ǵoi, onyń qasynda biz sáýleli kisiniń biri emespiz be, oǵan qaraǵanda men taza kisi emespin be? - dep. Oǵan qudai taǵala aityp pa, pálensheden táýir bolsań bolady dep? Ia bilgender aityp pa, áiteýir ózińnen nadanshylyǵy asqan, ia jamanshylyǵy artylǵan kisi tabylsa, sen jamanǵa qosylmaisyń dep? Jamanǵa salysyp jaqsy bola ma? Jaqsyǵa salysyp jaqsy bolady daǵy. Júz at báigege qosylsa, men báige aldym degen sóz bolsa, aldyńda neshe at bar dep surar, artyńda neshe at bar edi dep suraǵannyń nesi sóz? Men bes attan, on attan ilgeri edim degenniń nesi qýanysh?

Endi jubanyshy - jalǵyz biz be, eldiń bári de súitip-aq júr ǵoi, kóppen kórgen uly toi, kóppen birge bolsaq bolady da degen sózdi jubanysh qylady. Oǵan qudai taǵala aityp pa, kópten qalmasań bolady dep. Kópke qaharym júrmeidi dep. Kópke tuzaǵym jetpeidi dep pe? Ǵylym kópke kelip pe? Bireýden tarap pa? Hikmet kópten tarai ma? Birden tarai ma? Kópke qorlyq júrmei me? Bir úidiń ishi túgel aýyrsa, jeńil tie me? Jer bilmegen kóp adam adasyp júrse, bir jer biletuǵyn kisiniń keregi joq pa eken? Kóp kisi jolaýshynyń báriniń aty aryǵany jaqsy ma? Joq, jarmysy arysa, jarmysynyń kúilisi jaqsy ma? Jut kelse, eldiń báriniń túgel jutaǵany jaqsy ma? Jarym-jartysy aman qalǵany jaqsy ma? Osy kóp aqymaqtyń bir aqymaqqa nesi jubanysh? Tuqymymyzben aýzymyz sasyq bolýshy edi degen jaman kúieý qalyńdyǵyn jeńip pe? Kóńilin sol sózi razy qylýǵa jetip pe? Endeshe, kóbińnen qalma, sen de aýzyńdy sasyta ber dep pe?!

JIYRMA TÓRTINShI SÓZ (1894)

Jer júzinde eki myń millionnan kóp artyq adam bar, eki milliondai qazaq bar. Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaidy. Birimizdi birimiz ańdyp, jaýlap, urlap, kirpik qaqtyrmai otyrǵanymyz. Úsh millionnan halqy artyq dúniede bir qala da bar, dúnieniń bas-aiaǵyn úsh ainalyp kórgen kisi tolyp jatyr. Óstip, jer júzindegi jurttyń qory bolyp, birimizdi birimiz ańdyp ótemiz be? Joq, qazaq ortasynda da urlyq, ótirik, ósek, qastyq qalyp, ónerdi, maldy túzden, bóten jaqtan túzý jolmen izdep, óristerlik kún bolar ma eken? Ái, ne bolsyn!.. Júz qaraǵa eki júz kisi suǵyn qadap júr ǵoi, birin-biri qurtpai, qurymai tynysh taba ma?

JIYRMA BESINShI SÓZ (1894)

Balalardy oqytqan da jaqsy, biraq qulshylyq qylarlyq qana, túrki tanyrlyq qana taza oqysa bolady. Onyń úshin bul jer darýlharap, munda áýeli mal tabý kerek, onan soń arab, parsy kerek. Qarny ash kisiniń kóńilinde aqyl, boiynda ar, ǵylymǵa qumarlyq qaidan tursyn? Ashap-ishimge maldyń tapshylyǵy da aǵaiynnyń arazdyǵyna ýá ártúrli pálege, urlyq, zorlyq, qýlyq, sumdyq sekildi nárselerge úiirlendirýge sebep bolatuǵyn nárse. Mal tapsa, qaryn toiady. Onan soń, bilim túgil óner kerek eken. Sony úireneiin ne balama úireteiin dep oiyna jaqsy túsedi. Oryssha oqý kerek, hikmet te, mal da, óner de, ǵylym da - bári orysta tur. Zararynan qashyq bolý, paidasyna ortaq bolýǵa tilin, oqýyn, ǵylymyn bilmek kerek. Onyń sebebi olar dúnieniń tilin bildi, mundai boldy. Sen onyń tilin bilseń, kókirek kóziń ashylady. Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymenen birdeilik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaidy. Dinge de jaqsy bilgendik kerek. Jorǵalyqpenen kóńilin alsam eken degen nadan áke-sheshesin, aǵaiyn-jurtyn, dinin, adamshylyǵyn jaýyry«Seniń osy qorlyǵyńa kóngenshe, balamdy soldatqa berip, basyma shash, aýzyma murt qoiyp ketpesem be!» deýshi edi. Osyndai jaman sózdi, qudaidan qoryqpai, pendeden uialmai aitqan qazaqtardyń balasy oqyǵanmenen ne bola qoisyn? Sonda da ózge qazaq balalarynan artyq úirengeni nemene, qai kóp úirenipti? Kirdi, shyqty, ildi, qaitty, túbegeilep oqyǵan bala da joq. Ákesi el aqshasymen oqyǵanǵa áreń oqytady, óz malyn ne qylyp shyǵarsyn? Týrasyn oilaǵanda, balańa qatyn áperme, enshi berme, baryńdy salsań da, balańa orystyń ǵylymyn úiret! Myna men aitqan jol - mal aiar jol emes. Qudaidan qoryq, pendeden uial, balań bala bolsyn deseń - oqyt, mal aiama! Áitpese, bir it qazaq bolyp qalǵan soń, saǵan rahat kórsete me, ózi rahat kóre me, ia jurtqa rahat kórsete me?

JIYRMA ALTYNShY SÓZ (1894)

Bizdiń qazaqtyń qosqan aty aldynda kelse, túsirgen balýany jyqsa, salǵan qusy alsa, qosqan iti ózgeden ozyp baryp ustasa, esi shyǵyp bir qýanady. Bilmeimin, sodan artyq qýanyshy bar ma eken? Ái, joq ta shyǵar! Osy qýanysh bári de qazaq qaryndastyń ortasynda bir haiýannyń óneriniń artylǵanyna ia bir bóten adamnyń jyqqanyna maqtanarlyq ne orny bar? Ol ozǵan, alǵan, jyqqan ózi emes, iaki balasy emes. Munyń bári - qazaqtyń qazaqtan basqa jaýy joq, bittei nárseni bir úlken is qylǵan kisidei qýanǵan bolyp, ana ózgelerdi yzalandyrsam eken demek. Bireýdi yzalandyrmaq - shariǵatta haram, sharýaǵa zalal, aqylǵa teris. Ánsheiin bireýdi yza qylmaqtyń nesin dáýlet bilip qýanady eken? Já, bolmasa, ana yza bolýshy sonshalyq nege jer bolyp qalady eken?

Júirik at - keide ol elde, keide bul elde bolatuǵyn nárse, qyran qus ta, júirik it te - keide onyń qolyna, keide munyń qolyna túsetuǵyn nárse. Kúshti jigit te únemi bir elden shyǵa ma? Keide ana elden, keide myna elden shyǵady. Munyń bárin adam óz ónerimenen jasaǵan joq. Bir ozǵan, bir jyqqan únemi ozyp, únemi jyǵyp júrmeidi. Sonyń bárin de bile tura, jerge kirgendei bolyp ia bir aramdyǵy, jamandyǵy shyqqandai nesine uialyp, qorlanady eken?

Endi osylardan bilseńiz bolady: nadan el qýanbas nársege qýanady hám jáne qýanǵanda ne aityp, ne qoiǵanyn, ne qylǵanyn ózi bilmei, esi shyǵyp, bir túrli mastyqqa kez bolyp ketedi. Hám uialǵandary uialmas nárseden uialady, uialarlyq nárseden uialmaidy. Munyń bári - nadandyq, aqymaqtyqtyń áseri. Bularyn aitsań, keibireýi «ras, ras» dep uiyǵan bolady. Oǵan nanba, erteń ol da álgilerdiń biri bolyp ketedi. Kóńili, kózi jetip tursa da, haiýan sekildi áýelgi ádetinen boiyn toqtata almaidy, bir tiianaqsyzdyqqa túsip ketedi, eshkim toqtatyp, uqtyryp bolmaidy. Ne jamanshylyq bolsa da bir ádet etse, qazaq ol ádetinen eriksiz qoryqqanda ia ólgende toqtaidy, bolmasa aqylyna jeńgizip, munym teris eken dep bilip, oilanyp ózdiginen toqtaǵan adamdy kórmessiń.

JIYRMA JETINShI SÓZ (1894)

(Sokrat hakimniń sózi)

Bir kúni Sokrat hakim bir Aristodim degen ǵalym shákirtine qudai tabaraka ýa taǵalaǵa qulshylyq qylmaq týrasynda aitqan sózi. Ol ózi qulshylyq qylǵandarǵa kúlýshi edi.

- Ái, Aristodim, eshbir adam bar ma, seniń bilýińshe, qylǵan ónerleri sebepti adam tańyrqaýǵa laiyqty? - dedi.

Ol aitty:

Tolyp jatyr, qaziret.

Biriniń atyn atashy, - deidi.

Gomerge báiitshiligi sebepti, Sofoklge tragediiasy sebepti, iaǵni bireýdiń syipatyna túspektik, Zevksiske sýretshiligi sebepti tańyrqaimyn, - dep, soǵan uqsaǵan neshe onan basqa ónerleri áshkere bolǵan jandardy aitty.

Olai bolsa, kim artyqsha ǵajaiyptanýǵa laiyqty: jansyz, aqylsyz, qur pishindi jasaituǵyn sýretshi me? Ia jan iesi, aqyl iesi adamdy jaratýshy ma? - deidi.

Sońǵysy laiyqty, - deidi, - biraq ol jaratýshy jaratty, ózdiginen kez kelip, solai bolyp ketpei, basynan bilip istegen hikmetimen bolsa, - deidi.

Já, paidaly nárse dúniede kóp, biriniń paidasy kórinip, bilinip turady. Keibiriniń paidasy anyq bilinbeidi. Sonyń qaisysyn hikmet kóresiń? - dedi.

Árine, áshkere paidaǵa bola jaratylǵanyn hikmet desek kerek deimin, - deidi.

Já, olai bolsa, adamdy jaratýshy haýasi hamsa zahri bergende, tahqiq oilap, olardyń paidasynyń barlyǵy túgel oǵan muqtaj bolarlyǵyn bilip bergendigi áshkere tur ǵoi. Áýeli kózdi kórsin dep beripti, eger kóz joq bolsa, dúniedegi kórikti nárselerdiń kórkinen qaityp lázzat alar edik? Ol kóz ózi náziktiginen keregine qarai ashyp, jaýyp turýy úshin qabaq beripti. Jelden, ushqynnan qaǵa bersin bolýy úshin kirpik beripti. Mańdai terini kózden qaǵyp turýǵa kerek bolǵandyǵynan, basqa taǵy keregi bar qylyp qas beripti. Qulaq bolmasa, ne qańǵyr, ne dúńgir, daýys, jaqsy ún, kúi, án – eshbirinen lázzattanyp habar ala almas edik. Muryn iis bilmese, dúniede ne tátti, ne qatty ne dámdiniń qaisysynan lázzat alar edik? Bulardyń bári bizdiń paidamyz emes pe?

Kózdi, muryndy aýyzǵa jaqyn jaratypty, iship-jegen asymyzdyń tazalyǵyn kórip, iisin bilip, iship-jesin dep. Bizge keregi bar bolsa da, jiirkenerlik jeri bar tesikterdi bul bastaǵy ǵaziz bilimdi jerimizden alys aparyp tesipti, munyń bári hikmetpen bilip istelgendigine dálel emes pe? - depti.

Sonda Aristodim tahqiq oilap teksergende, adamdy jaratýshy artyq hikmet iesi ekendigine hám mahabbatymenen jaratqandyǵyna shúbási qalmady.

Olai bolǵanda jáne ne oilaisyń, hámma maqulyhatty jas balalaryna eljiretip, úiiriltip turýyn kórgende ýa hámma maqulyhattyń ólimin jek kórip, tirshilikte kóp qalmaqshylyǵyn tilep, ijtihad qylýyn kórgende, ósip-ónýiniń qamynda bolýdan basqa isti az oilamaqtary - bularynyń bári jurt bolsyn, óssin, ónsin úshin. Solardyń bárin jaratqanda kóńilderin solaisha yntyqtandyryp qoiǵandyǵy hám munyń bári jaqsy kórgendiginen ekenin bildirmei me? - deidi.

Ei, Aristodim! Qalaisha sen bir ózińnen, iaǵni adamnan basqada aqyl joq dep oilaisyń? - edi. - Adamnyń denesi óziń júrgen jerdiń bir bitimdei qumyna uqsas emes pe? Deneńde bolǵan dymdar jerdegi sýlardyń bir tamshysyndai emes pe? Já, sen bul aqylǵa qaidan ie boldyń? Árine, qaidan kelse de, jan degen nárse keldi de, sonan soń ie boldyń. Bul ǵalamdy kórdiń, ólsheýine aqylyń jetpeidi, kelisti kórimdigine hám qandai laiyqty jarastyqty zakonimen

jaratylyp, onyń eshbiriniń buzylmaituǵynyn kóresiń. Bulardyń bárine tańǵajaiyp qalasyń hám aqylyń jetpeidi, osylardyń bári de kez kelgendikpen bir nárseden jaralǵan ba, iaki bulardyń iesi bir ólsheýsiz uly aqyl ma? Eger aqylmenen bolmasa, bulaisha bul esebine, ólsheýine

oi jetpeituǵyn dúnie árbir túrli kerekke bola jaratylyp hám bir-birine sebeppen bailanystyrylyp, pendeniń aqylyna ólsheý bermeituǵyn myqty kórkem zakonge qaratylyp jaratyldy, - deidi.

Ol aitty:

Tahqiq bul aitqanyńnyń bári ras, jaratýshy artyq aqyl iesi ekendigi maǵlum boldy. Ol qudaidyń ulyqtyǵyna ińkárim joq. Biraq sondai ulyq qudai meniń qulshylyǵyma ne qylyp muqtaj bolady? - dedi.

Ei, Aristodim! Qate aitasyń. Muqtaj bolmaǵanda da, bireý seniń qamyńdy jese, seniń oǵan qaryzdar ekendigińe de ustaz kerek pe? - dedi.

Aristodim aitty:

Ol meniń qamymdy jeituǵynyn men qaidan bilem? - dedi.

Já, olai bolsa hámma maqulyqqa da qara, ózińe de qara, jandy bárimizge de beripti. Jannyń jaryǵyn bárimizge de birdei uǵarlyq qylyp berip pe? Adam aldyn, artyn, osy kúnin - úsheýin de tegis oilap tekseredi. Haiýan artyn, osy kúnin de buldyr biledi, aldyńǵy jaǵyn teksermekke tipti joq. Haiýanǵa bergen denege qara, adamǵa bergen denege qara. Adam eki aiaǵyna basyp tik turyp, dúnieni tegis kórmekke, tegis teksermekke laiyqty hám ózge haiýandardy quldanarlyq, paidasyn kórerlik laiyǵy bar. Haiýannyń biri aiaǵyna senip júr, bir ózińdei haiýandy quldanarlyq laiyǵy joq. Adam ózi ózine senbese, adamdy da haiýan sekildi qylyp jaratsa, eshnársege jaramas edi. Haiýanǵa adamnyń aqylyn berse, munsha sheberlik, munsha darkarlik, bir-birine ǵylym úireterlik sheshendik salahiiat ol denege laiyqty kelmeidi. Qai ógiz shahar jasap, qural jasap, neshe túrli saiman jasap, sypaiylyq sheberliktiń údesinen shyǵarlyq qisyny bar? Biraq adam balasy bolmasa, bul ǵajaiyp aqyldy jáne ǵajaiyppen jasaǵan denege kirgizip, munsha salahiiat iesi qylǵany hiqme

JIYRMA SEGIZINShI SÓZ (I895)

Ei, musylmandar! Bireý bai bolsa, bireý kedei bolsa, bireý aýrý, bireý saý bolsa, bireý esti, bireý eser bolsa, bireýdiń kóńili jaqsylyqqa meiildi, bireýdiń kóńili jamanshylyqqa meiildi - bular nelikten dese bireý, sizder aitasyzdar: qudai taǵalanyń jaratýynan iaki buiryǵynsha bolǵan is dep. Já, olai bolsa, biz qudai taǵalany aiyby joq, mini joq, ózi ádil dep iman keltirip edik. Endi qudai taǵala bir anturǵanǵa eńbeksiz mal beredi eken. Bir qudaidan tilep, adal eńbek qylyp, paida izdegen kisiniń eńbegin jandyrmai, qatyn-balasyn jóndep asyrarlyq ta qylmai, kedei qylady eken. Eshkimge zalalsyz bir momyndy aýrý qylyp, qor qylady eken. Qaida bir ury, zalymnyń denin saý qylady eken. Áke-sheshesi bir eki balanyń birin esti, birin eser qylady eken. Tamam jurtqa buzyq bolma, túzik bol dep jarlyq shashyp, jol salady eken. Túzikti beiishke shyǵaramyn dep, buzyqty tozaqqa salamyn dep aita tura, pendesiniń bireýin jaqsylyqqa meiildendirip, bireýin jamanshylyqqa meiildendirip, ózi qudailyq qudiretimen bireýin jaqsylyqqa buryp, bire«Meni tanyǵan aqylmenen tanyr» degeni qaida qalady? Dinimizdiń bir jasyryn turǵan jalǵany joq bolsa, aqyldy, ony oilama degenimizge pende bola ma? Aqyl toqtamaǵan soń, dinniń ózi neden bolady. Áýeli imandy túzetpei jatyp, qylǵan ǵibadat ne bolady? Joq, sen jaqsylyq, jamandyqty jaratqan - qudai, biraq qyldyrǵan qudai emes, aýrýdy jaratqan - qudai, aýyrtqan qudai emes, bailyqty, kedeilikti jaratqan - qudai, bai qylǵan, kedei qylǵan qudai emes dep, nanyp uqsań bolar, áitpese - joq.

JIYRMA TOǴYZYNShY SÓZ (1895)

Bizdiń qazaqtyń maqaldarynyń kóbiniń iske tatyrlyǵy da bar, iske tatymaq túgil, ne qudaishylyqqa, ne adamshylyqqa jaramaituǵyny da bar.

Áýeli «Jarly bolsań, arly bolma» deidi. Ardan ketken soń, tiri bolyp júrgen qurysyn. Eger onysy jalǵa júrgenińde janyńdy qinap eńbekpenen mal tap degen sóz bolsa, ol - ar ketetuǵyn is emes. Tynysh jatyp, kózin satyp, bireýden tilenbei, janyn qarmanyp, adal eńbekpen mal izdemek - ol arly adamnyń isi.

«Qalaýyn tapsa, qar janady», «Suraýyn tapsa, adam balasynyń bermeitini joq» degen - eń baryp turǵan qudai urǵan sóz osy. Suraýyn tabamyn, qalaýyn tabamyn dep júrip qorlyqpenen ómir ótkizgenshe, maldy ne jerden suraý kerek, ne aqqan terden suraý kerek qoi.

«Atyń shyqpasa, jer órte» deidi. Jer órtep shyǵarǵan atyńnyń nesi murat? «Júz kún atan bolǵansha, bir kún býra bol» deidi. Táńirge jazyp, minbei-túspei aryp, shómeńdep diýanalyqpen bir kún bolǵan býralyq nege jaraidy?

«Altyn kórse, perishte joldan taiady» deidi. Perishteden sadaǵa ketkir-ai! Perishte altyndy ne qylsyn, óziniń kórseqyzar sumdyǵyn qostaǵaly aitqany.

«Ata-anadan mal tátti, altyndy úiden jan tátti» deidi. Ata-anasynan mal tátti kórinetuǵyn anturǵannyń tátti derlik ne jany bar. Bulardyń bárinen de qymbat ata-anasyn malǵa satpaq eń arsyzdyń isi emes pe? Ata-ana shamasy kelse, mihnattanyp mal jisa da, dúnielik jisa da, artymda balalaryma qalsyn deidi. Ol ata-anany malǵa satqan soń, qudaiǵa dushpandyq is emes pe? Osyndai bilmestikpenen aitylǵan sózderine bek saq bolý kerek.

OTYZYNShY SÓZ (1895)

Qyrqyn minse qyr artylmaituǵyn osy bir «qyrt maqtan» degen bir maqtan bar, sol nege kerek, nege jaraidy? Ol ar, esti bilmeidi, namysty bilmeidi, keń tolǵaý, úlken oi joq, ne balýandyǵy joq, ne batyrlyǵy joq, ne adamdyǵy joq, ne aqyldylyǵy, arlylyǵy joq. Moiynyn buryp qoiyp: «Ói, táńiri-ai, qoishy ári, kimnen kim artyq deisiń, kimniń basy kimniń qanjyǵasynda júr, ol meniń qazanyma as salyp berip júr me, men onan saýyn saýyp otyrmyn ba?» - dep bulǵaqtap, nemese: «aiaǵanym janym ba? Ói, enesin uraiyn, ólip ketpei nege kerek? Azar bolsa atylyp, ia osy úshin aidalyp ketsem de kóngenim-aq! Áiteýir bir ólim bar ma?» - dep qalshyldaituǵyn kisi kóp qoi.

Ózderiń kórip júrsińder, osy aitqan sóz boiyna laiyq qazaq kórdińder me? Ólimge shydaituǵyn qazaq kórgenim joq, ólimge shydamaimyn degen de qazaq kórgenim joq, keńirdegin ǵana kórsetedi-aý: «qiylyp qana qalaiyn» dep. Eger osy sóz boiyna laiyq kisi kórinse, aqyly joq bolsa da, qairatymenen-aq kisi aidyndyratuǵyn adam bolǵany ǵoi! Eger shyn aiǵaidy kórgende, kirer jerin taba almaituǵyn daraqy, jurtty osy sózimen aidyndyramyn, «myna kápirden kisi shoshituǵyn eken» degizip aidyndyraiyn dep aityp otyrǵan qur dombytpasy bolyp, bosqa qoqiyp otyrsa, sony ne deimiz? Ai, qudai-ai! Janǵa myrzalyq qylatuǵyn, erdiń jadaǵaida-aq sertke turǵyshtyǵy, malǵa myrzalyǵy, dúnieni bir tiyn esep kórmeituǵyn jomarttyǵy - ártúrli belgisi boiynsha turmas pa edi? «Uialmas betke talmas jaq beredi» dep, kóp byljyraǵan arsyz, uiatsyzdyń biri daǵy.

OTYZ BIRINShI SÓZ (1895)

Estigen nárseni umytpastyqqa tórt túrli sebep bar: áýeli - kókiregi bailaýly berik bolmaq kerek; ekinshi — sol nárseni estigende ia kórgende ǵibrátlaný kerek, kóńildenip, tushynyp, yntamen uǵý kerek; úshinshi — sol nárseni ishinen birneshe ýaqyt qaitaryp oilanyp, kóńilge bekitý kerek; tórtinshi - oi keseli nárselerden qashyq bolý kerek. Eger kez bolyp qalsa, salynbaý kerek. Oi keselderi: ýaiymsyz salǵyrttyq, oiynshy-kúlkishildik, ia bir qaiǵyǵa salyný, ia bir nársege qumarlyq paida bolý sekildi. Bul tórt nárse - kúlli aqyl men ǵylymdy tozdyratuǵyn nárseler.

OTYZ EKINShI SÓZ (1895)

Bilim-ǵylym úirenbekke talap qylýshylarǵa áýeli bilmek kerek. Talaptyń óziniń biraz sharttary bar. Olardy bilmek kerek, bilmei izdegenmen tabylmas.

Áýeli - bilim-ǵylym tabylsa, ondai-mundai iske jaratar edim dep, dúnieniń bir qyzyqty nársesine kerek bolar edi dep izdemekke kerek. Onyń úshin bilim-ǵylymnyń ózine ǵana qumar, yntyq bolyp, bir ǵana bilmektiktiń ózin dáýlet bilseń jáne ár bilmegenińdi bilgen ýaqytta kóńilde bir rahat huzýr hasil bolady. Sol rahat bilgenińdi berik ustap, bilmegenińdi taǵy da sondai bilsem eken dep úmittengen qumar, mahabbat paida bolady. Sonda árbir estigenińdi, kórgenińdi kóńiliń jaqsy uǵyp, anyq óz sýretimen ishke jaiǵastyryp alady.

Eger din kóńiliń ózge nársede bolsa, bilim-ǵylymdy bir-aq soǵan sebep qana qylmaq úshin úirenseń, ondai bilimge kóńilińniń meiirimi asyrap alǵan shesheńniń meiirimi sekildi bolady. Adamnyń kóńili shyn meiirlense, bilim-ǵylymnyń ózi de adamǵa meiirlenip, tezirek qolǵa túsedi. Shala meiir shala baiqaidy.

Ekinshi - ǵylymdy úirengende, aqiqat maqsatpen bilmek úshin úirenbek kerek. Bahasqa bola úirenbe, azyraq bahas kóńilińdi pysyqtandyrmaq úshin zalal da emes, kóbirek bahas adamdy túzemek túgil, buzady. Onyń sebebi árbir bahasshyl adam haqty shyǵarmaq úshin ǵana bahas qylmaidy, jeńbek úshin bahas qylady. Ondai bahas hýsidshilikti zoraitady, adamshylyqty zoraitpaidy, bálkim, azaitady. Jáne maqsaty ǵylymdaǵy maqsat bolmaidy, adam balasyn shatastyryp, jalǵan sózge jeńdirmekshi bolady. Mundai qiial ózi de buzyqtarda bolady. Júz týra joldaǵylardy shatastyrýshy kisi bir qisyq joldaǵy kisini túzetken kisiden sadaǵa ketsin! Bahas - ózi de ǵylymnyń bir joly, biraq oǵan hirslaný jaramaidy. Eger hirslansa, óz sózimshil ǵýrýrlyq, maqtanshaqtyq, hýsidshilik boiyn jeńse, ondai adam boiyna qorlyq keltiretuǵyn ótirikten de, ósekten de, ursyp-tóbelesýden de qashyq bolmaidy.

Úshinshi - árbir haqiqatqa tyrysyp ijtihatyńmen kóziń jetse, sony tut, ólseń airylma! Egerde ondai bilgendigiń ózińdi jeńe almasa, kimge pul bolady? Óziń qurmettemegen nársege bótennen qaitip qurmet kútesiń?

Tórtinshi - bilim-ǵylymdy kóbeitýge eki qarý bar adamnyń ishinde: biri - mulahaza qylý, ekinshisi - berik muhafaza qylý. Bul eki qýatty zoraitý jahatinde bolý kerek. Bular zoraimai, ǵylym zoraimaidy.

Besinshi - osy sózdiń on toǵyzynshy babynda jazylǵan aqyl keseli degen tórt nárse bar. Sodan qashyq bolý kerek. Sonyń ishinde ýaiymsyz salǵyrttyq degen bir nárse bar, zinhar, janym, soǵan bek saq bol, ásirese, áýeli - qudanyń, ekinshi - halyqtyń, úshinshi - dáýlettiń, tórtinshi - ǵibrattyń, besinshi - aqyldyń, ardyń -báriniń dushpany. Ol bar jerde bular bolmaidy.

Altynshy - ǵylymdy, aqyldy saqtaituǵyn minez degen saýyty bolady. Sol minez buzylmasyn! Kórseqyzarlyqpen, jeńildikpen, ia bireýdiń orynsyz sózine, ia bir kez kelgen qyzyqqa shaiqalyp qala berseń, minezdiń beriktigi buzylady. Onan soń oqyp úirenip te paida joq. Qoiarǵa orny joq bolǵan soń, olardy qaida saqtaisyń? Qylam degenin qylarlyq, turam degeninde turarlyq minezde azǵyrylmaityn aqyldy, ardy saqtarlyq beriktigi, qairaty bar bolsyn! Bul beriktik bir aqyl, ar úshin bolsyn!

OTYZ ÚShINShI SÓZ (1895)

Egerde mal kerek bolsa, qolóner úirenbek kerek. Mal jutaidy, óner jutamaidy. Aldaý qospai adal eńbegin satqan qolónerli - qazaqtyń áýliesi sol. Biraq qudai taǵala qolyna az-maz óner bergen qazaqtardyń keselderi bolady.

Áýeli — bul isimdi ol isimnen asyraiyn dep, artyq ismerler izdep júrip, kórip, biraz istes bolyp, óner arttyraiyn dep, túzden óner izdemeidi. Osy qolyndaǵy az-muzyna maqtanyp, osy da bolady dep, baiaǵy qazaqtyń talapsyzdyǵyna tartyp, jatyp alady.

Ekinshi - erinbei istei berý kerek qoi. Bir-eki qara tapsa, malǵa bóge qalǵan kisimsip, «maǵan mal joq pa?» degendei qylyp, erinshektik, saldaý-salǵyrttyqqa, kerbezdikke salynady.

Úshinshi - «darqansyń ǵoi, ónerlisiń ǵoi, shyraǵym», nemese «aǵeke, neń ketedi, osy ǵanamdy istep ber!» degende «maǵan da bireý jalynarlyqqa jetken ekenmin» dep maqtanyp ketip, paidasyz aldaýǵa, qý tilge aldanyp, óziniń ýaqytyn ótkizedi. Jáne anaǵan dúnieniń qyzyǵy aldaýdy bilgen degizip, kóńilin de maqtandyryp ketedi.

Tórtinshi - tamyrshyldaý keledi. Baǵanaǵy aldamshy shaitan tamyr bolalyq dep, bir bolymsyz nárseni bergen bolyp, artynan úitemin-búitemin, qaryq qylamyn degenge máz bolyp, tamyrym, dosym dese, men de kerektiniń biri bolyp qalyppyn ǵoi dep, jáne jasynan is istep, úiden shyqpaǵandyq qylyp, joq-barǵa tyrysyp, aldaǵandy bilmei, dereý onyń jetpegenin jetkizemin dep, tipti jetpese ózinen qosyp, qylyp ber degeniniń bárin qylyp berip, kúni ótip, eńbek qylar ýaqytynan airylyp, «joǵary shyqqa» qaryq bolyp, tamaq, kiim, borysh esinen shyǵyp ketip, endi olar qysqan kúni bireýdiń malyn buldap qaryzǵa alady. Ony qylyp bereiin, muny qylyp bereiin dep, sonymenen tabys quralmai, boryshy asyp, daýǵa ainalyp, adamshylyqtan airylyp, qor bolyp ketedi. Osy nesi eken. Qazaqtyń balasynyń ózi aldaǵysh bola turyp jáne ózi bireýge aldatqysh bolatuǵyny qalai?

OTYZ TÓRTINShI SÓZ (1896)

Jurttyń bári biledi óletuǵynyn jáne ólim únemi qartaityp kelmeituǵynyn, bir alǵandy qata jibermeituǵynyn. Qazaq osyǵan da, amal joq, nanady, anyq óz oiyna, aqylyna teksertip nanbaidy. Jáne hámmany jaratqan qudai bar, ahirette suraý alady, jamandyqqa jazǵyrady, jaqsylyqqa jarylǵaidy, jazǵyrýy da, jarylǵaýy da pende isine uqsamaidy, begirek esepsiz qinaýy da bar, begirek esepsiz jetistirýi de bar dep - bárine sendik deidi. Joq, onysyna men senbeimin? Olar sendim dese de, anyq sengen kisige ýaiym oilap ne kerek? Osy ekeýine laiyqty jaqsylyqty ózderi de izdep taba beredi. Egerde osy ekeýine buldyr senip otyrsa, endi nege sendire alamyz? Ony qaitip túzete alamyz? Olardy musylman dep, qalaisha imany bar ǵoi deimiz?

Kimde-kim ahirette de, dúniede de qor bolmaimyn dese, bilmek kerek: esh adamnyń kóńilinde eki qýanysh birdei bolmaidy, eki yntyq qumarlyq birdei bolmaidy, eki qorqynysh, eki qaiǵy - olar da birdei bolmaidy. Mundai eki nárseni birdei bolady dep aitýǵa múmkin emes. Olai bolǵanda, qai adamnyń kóńilinde dúnie qaiǵysy, dúnie qýanyshy ahiret qaiǵysynan, ahiret qýanyshynan artyq bolsa - musylman emes. Endi oilap qarai ber, bizdiń qazaq ta musylman eken! Egerde eki nárse kez bolsa, biri ahiretke kerekti, biri osy dúniede kerekti, birin alsa, biri timeituǵyn bolsa, sonda bireý ahiretke kerektini almai, ekinshi bir kez kelgende alarmyn dep, joq, eger kez bolmaituǵyn bolsa, keń qudai ózi keńshilikpenen keshiredi daǵy, myna kezi kelip turǵanda muny jiberip bolmas dep, dúniege kerektini alsa, endi ol kisi janyn berse ahiretti dúniege satqanym joq dep, nanýǵa bola ma?

Adam balasyna adam balasynyń bári - dos. Ne úshin deseń, dúniede júrgende týysyń, ósýiń, toiýyń, ashyǵýyń, qaiǵyń, qazań, dene bitimiń, shyqqan jeriń, barmaq jeriń - bári birdei, ahiretke qarai ólýiń, kórge kirýiń, shirýiń, kórden mahsharda suralýyń - bári birdei, eki dúnieniń qaiǵysyna, pálesine qaýpiń, eki dúnieniń jaqsylyǵyna rahatyń - bári birdei eken. Bes kúndik ómiriń bar ma, joq pa?.. Birińe-biriń qonaq ekensiń, óziń dúniege de qonaq ekensiń, bireýdiń bilgendigine bilmestigin talastyryp, bireýdiń baǵyna, malyna kúndestik qylyp, ia kórseqyzarlyq qylyp, kóz alartyspaq laiyq pa? Tileýdi qudaidan tilemei, pendeden tilep, óz betimen eńbegimdi jandyr demei, pálenshenikin áper demek - ol qudaiǵa aitarlyq sóz be? Qudai bireý úshin bireýge jábir qylýyna ne laiyǵy bar? Eki aýyz sózdiń basyn qosarlyq ne aqyly joq, ne ǵylymy joq bola tura, ózimdikin jón qylamyn dep, qur «oi, táńir-ai!» dep talasa bergenniń nesi sóz? Onyń nesi adam?

OTYZ BESINShI SÓZ (1896)

Mahsharǵa barǵanda qudai taǵala qajy, molda, sopy, jomart, sheiit - solardy qatar qoiyp, surar deidi. Dúniede ǵizzat úshin, syi-qurmet almaq úshin qajy bolǵandy, molda bolǵandy, sopy bolǵandy, jomart bolǵandy, sheiit bolǵandardy bir bólek qoiar deidi. Ahiretke bola, bir ǵana qudai taǵalanyń razylyǵyn tappaq úshin bolǵandardy bir bólek qoiar deidi.

Dúnie úshin bolǵandarǵa aitar deidi: «Sender dúniede qajeke, moldeke, sopeke, myrzeke, batyreke atalmaq úshin óner qylyp edińder, ol dúnień munda joq. Senderdiń ol qyzyqty dúnień harap bolǵan, sonymen qylǵan ónerleriń de bitti. Endi munda qurmet almaq túgil, suraý berińder! Mal berdim, ómir berdim, ne úshin sol maldaryńdy, ómirlerińdi, betińe ahiretti ustap, din nietiń dúniede turyp, jurtty aldamaq úshin saryp qyldyńdar?» dep.

Ana shyn nietimenen ornyn taýyp, bir qudaidyń razylyǵy úshin óner qylǵandarǵa aitar deidi: «Sender bir ǵana meniń razylyǵymdy izdep maldaryńdy, ómirlerińdi saryp qylyp edińder, men razy boldym. Sizderge laiyqty qurmetti ornym bar, daiyn, kirińder! Hám ol razylyqtaryńnan basqa osy mahshar ishinde, senderdiń osy qylǵanyńa ózi qylmasa da, ishi erip, yntyq bolǵan dostaryń tabylsa, shafaǵat qylyńdar!» - dep aitar deidi.

OTYZ ALTYNShY SÓZ (1896)

Paiǵambarymyz salallahý ǵalaihi ýássállámniń hadis sharifinde aitypty: «mán lá haiahún ýálá imanýn láhý» dep, iaǵni kimniń uiaty joq bolsa, onyń imany da joq degen. Bizdiń qazaqtyń óziniń maqaly da bar: «uiat kimde bolsa, iman sonda» degen. Endi bul sózden bilindi: uiat ózi imannyń bir múshesi eken. Olai bolǵanda bilmek kerek, uiat ózi qandai nárse? Bir uiat bar - nadandyqtyń uiaty, jas bala sóz aitýdan uialǵan sekildi, jaqsy adamnyń aldyna jazyqsyz-aq ánsheiin baryp jolyǵysýdan uialǵan sekildi. Ne shariǵatqa teris, ne aqylǵa teris jazyǵy joq bolsa da, nadandyqtan boiyn keristendirip, sheshilmegendik qylyp, uialmas nárseden uialǵan mundai uiat shyn uialý emes - aqymaqtyq, jamandyq.

Shyn uiat sondai nárse, shariǵatqa teris, ia aqylǵa teris, ia abiurly boiǵa teris bir is sebepti bolady. Mundai uiat eki túrli bolady. Bireýi - ondai qylyq ózińnen shyqpai-aq, bir bóten adamnan shyqqanyn kórgende, sen uialyp ketesiń. Munyń sebebi sol uiat isti qylǵan adamdy esirkegendikten bolady. «Iapyrym-ai, myna baiǵusqa ne bolady, endi munyń ózi ne bolady» degendei, bir nárse ishten rahym sekildi bolyp kelip, ózińdi qysyp, qyzartyp ketedi. Bireýi sondai uiat, shariǵatqa teris, ia aqylǵa, ia abiurly boiǵa teris, ia adamshylyqqa kesel qylyq, qateden iaki nápsige erip ǵapyldyqtan óz boiyńnan shyqqandyǵynan bolady. Mundai uiat qylyq qylǵandyǵyńdy bóten kisi bilmese de, óz aqylyń, óz nysabyń ózińdi sókken soń, ishten uiat kelip, ózińe jaza tarttyrady. Kirerge jer taba almai, kisi betine qarai almai, bir túrli qysymǵa túsesiń. Mundai uiaty kúshti adamdar uiqydan, tamaqtan qalatuǵyny da bar, hatta ózin-ózi óltiretuǵyn kisiler de bolady. Uiat degen - adamnyń óz boiyndaǵy adamshylyǵy, ittigińdi ishińnen óz moinyńa salyp, sógis qylǵan qysymnyń aty. Ol ýaqytta tilge sóz de túspeidi, kóńilge oi da túspeidi. Kózińniń jasyn, murnyńnyń sýyn súrtip alýǵa da qolyń timeidi, bir it bolasyń. Kóziń kisi betine qaramaq túgil, eshnárseni kórmeidi. Mundailyqqa jetip uialǵan adamǵa ókpesi bar kisi keshpese, iaki onyń ústine taǵy aiamai órtendirip sóz aitqan kisiniń óziniń de adamshylyǵy joq dese bolar.

Osy kúnde meniń kórgen kisilerim uialmaq túgil, qyzarmaidy da. «Ol isten men uiatty boldym dedim ǵoi, endi neń bar?» deidi. Ia bolmasa «Já, já, oǵan men-aq uiatty bolaiyn, sen óziń de súitip pe ediń?» deidi. Nemese «pálenshe de, túgenshe de tiri júr ǵoi, pálen qylǵan, túgen qylǵan, meniki onyń qasynda nesi sóz, pálendei, túgendei mánisi bar emes pe edi?» dep, uialtamyn deseń, jap-jai otyryp daýyn sabap otyrady. Osyny uialǵan kisi deimiz be, uialmaǵan kisi deimiz be? Uialǵan desek, hadis anaý, jaqsylardan qalǵan sóz anaý. Osyndai adamnyń imany bar deimiz be, joq deimiz be?!

OTYZ JETINShI SÓZ (1896)

Adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵandyǵynan bilinedi, qalaisha bitirgendiginen emes.

Kóńildegi kórikti oi aýyzdan shyqqanda óńi qashady.

Hikmet sózder ózimshil nadanǵa aitqanda, kóńil ýanǵany da bolady, óshkeni de bolady.

Kisige bilimine qarai bolystyq qyl; tatymsyzǵa qylǵan bolystyq ózi adamdy buzady.

Ákesiniń balasy - adamnyń dushpany.

Adamnyń balasy - baýyryń.

Er artyq surasa da azǵa razy bolady.

Ez az surar, artyltyp berseń de razy bolmas.

Óziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haiýannyń biri bolasyń; adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, allanyń súigen qulynyń biri bolasyń.

Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaisany darǵa asqan, paiǵambarymyzdy túieniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal.

Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandasynyń bári vinovat.

Men eger zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaidy degen kisiniń tilin keser edim.

Dúniede jalǵyz qalǵan adam – adamnyń ólgeni. Qapashylyqtyń bári sonyń basynda. Dúniede bar jaman da kópte, biraq qyzyq ta, ermek te kópte. Bastapqyǵa kim shydaidy? Sońǵyǵa kim azbaidy?

Jamandyqty kim kórmeidi? Úmitin úzbek – qairatsyzdyq. Dúniede eshnársede baian joq ekeni ras, jamandyq ta qaidan baiandap qalady deisiń? Qary qalyń, qatty qystyń artynan kógi mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi?

Ashýly adamnyń sózi az bolsa, yza, qýaty artynda bolǵany.

Qýanbaqtyq pen baq – mastyqtyń úlkeni, myńnan bir kisi-aq k...n ashpaituǵyn aqyly boiynda qalady.

Eger isim ónsin deseń, retin tap

Biik mansap - biik jartas

Erinbei eńbektep jylan da shyǵady,

Ekpindep ushyp qyran da shyǵady;

Jikshil el jetpei maqtaidy,

Jelókpeler shyn dep oilaidy.

Dúnie - úlken kól,

Zaman - soqqan jel,

Aldyńǵy tolqyn - aǵalar,

Artqy tolqyn - iniler,

Kezekpenen óliner,

Baiaǵydai kóriner.

Baqpen asqan patshadan

Mimen asqan qara artyq;

Saqalyn satqan káriden

Eńbegin satqan bala artyq.

Toq tilenshi - adam saitany,

Hareketsiz - sopy montany.

Jaman dos - kóleńke:

Basyńdy kún shalsa,

Qashyp qutyla almaisyń;

Basyńdy bult alsa,

Izdep taba almaisyń.

Dosy joqpen syrlas,

Dosy kóppen syilas;

Qaiǵysyzdan saq bol,

Qaiǵylyǵa jaq bol.

Qairatsyz ashý - tul,

Turlaýsyz ǵashyq - tul,

Shákirtsiz ǵalym - tul.

Baǵyń óskenshe tileýińdi el de tileidi, óziń de tileisiń, baǵyń ósken soń - óziń ǵana tileisiń

OTYZ SEGIZINShI SÓZ (1896)

Ei, júregimniń qýaty, perzentlerim! Sizderge adam uǵylynyń minezderi týraly biraz sóz jazyp iadkar qaldyraiyn. Yqylaspenen oqyp, uǵyp alyńyzdar, onyń úshin mahabbatyń tóleýi - mahabbat. Áýeli adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym degen nárselermenen. Munyń tabylmaqtyǵyna sebepter - áýeli haýas sálim hám tán saýlyq. Bular týysynan bolady, qalmys ózgeleriniń bári jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady. Talap, uǵym mahabbattan shyǵady. Ǵylym-bilimge mahabbattandyrmaq álgi aitylǵan úsheýinen bolady. Ǵylym-bilimdi áýeli bastan bala ózi izdenip tappaidy. Basynda zorlyqpenen iaki aldaýmenen úiir qylý kerek, úirene kele ózi izdegendei bolǵansha. Qashan bir bala ǵylym, bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady. Sonan soń ǵana alla taǵalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dúnieni tanymaqtyq, óz adamdyǵyn buzbai ǵana jálib mánfaǵat dáfǵy muzarratlarny aiyrmaqlyq sekildi ǵylym-bilimdi úirense, biler dep úmit qylmaqqa bolady. Bolmasa joq, eń bolmasa shala. Onyń úshin kóbinese balalardy jasynda a

Ol qiianatshyl balalary talapqa da, ǵylymǵa da, ustazǵa da, hattá iman iǵtiqadqa da qiianatpenen bolady. Bul qiianatshylar - jarym adam, jarym molla, jarym musylman. Olardyń adamdyǵynyń kámálát tappaǵy - qiynnyń qiyny. Sebebi alla taǵala ezi - haqiqat, rastyqtyń joly. Qiianat - haqiqat pen rastyqtyń dushpany. Dushpany arqyly shaqyrtqanǵa dos kele me? Kóńilde ózge mahabbat turǵanda, haqlyqty tappaidy. Adamnyń ǵylymy, bilimi haqiqatqa, rastyqqa qumar bolyp, árnárseniń túbin, hikmetin bilmekke yntyqtyqpenen tabylady. Ol - allanyń ǵylymy emes, hámmany biletuǵyn ǵylymǵa yntyqtyq, ózi de adamǵa ózindik ǵylym beredi. Onyń úshin ol allanyń ózine ǵashyqtyq. Ǵylym - allanyń bir sipaty, ol - haqiqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq hám adamdyq dúr. Bolmasa mal tappaq, maqtan tappaq, ǵizzat-qurmet tappaq sekildi nárselerdiń mahabbatymen ǵylym-bilimniń haqiqaty tabylmaidy.

Mal, maqtan, ǵizzat-qurmet adamdy ózi izdep tapsa, adamdyqty buzbaidy hám kórik bolady. Egerde adam ózi olarǵa tabynyp izdese, tapsa da, tappasa da adamdyǵy joǵalady. Endi haqiqat súiip, shyndy bilmek qumaryń bar bolsa, adamdyqqa laiyqty yqylasty qulaǵyńdy qoi. Áýeli din islamnyń jolyndaǵy pendeler imannyń haqiqaty ne sóz ekenin bilsin. Iman degenimiz bir ǵana inanmaqtyq emes, sen alla taǵalanyń birligine, ýá qurannyń onyń sózi ekendigine, ýá paiǵambarymyz Muhammed Mustafa salallahý ǵalaihi ýássállám onyń tarapynan elshi ekendigine inandyń. Já, ne bitti? Sen alla taǵalaǵa alla taǵala úshin iman keltiremisiń ia óziń úshin iman keltiremisiń? Sen iman keltirmeseń de, alla taǵalaǵa keler eshbir kemshilik joq edi. Óziń úshin iman keltirseń, já inandyń. Ol inanmaqtyǵyń qur ǵana inanmaqtyqpen qalsa, saǵan paida bermeidi. Onyń úshin sen óziń inanmaqtyǵyńnan paida ala almadyń, paidalanamyn deseń, paida beredi, kámil iman bolady. Paidany qalaisha alýdy bilmek kerek. Siz «Ámántý billahi kámahýá bi ásmaihi ýasifatihi» dedińiz. Ol esim allalar hámma ol alla taǵalanyń fiǵyl ǵazimláriniń attary, olardyń maǵynasyn bil hám segiz sifat zatiialary ne degen sóz, kámil úiren. Ózińdi onyń quly bilip, ózińe mýslim at qoiyp, táslim bolǵanyńa rast bolasyń da. Óz piǵyldaryńdy soǵan óz halińshe uqsatýdy shart qyl. Alla taǵalaǵa uqsai alam ba dep, nadandyqpen ol sózden jiirkenbe, uqsamaq - dál birdeilik daǵýasymenen emes, sonyń sońynda bolmaq. Onyń úshin alla taǵalanyń sipattary: Haiat, Ǵylym, Qudiret, Basar, Sámiǵ, Irada, Kálam, Tákin. Bul segizinen alla taǵaladaǵydai kámálat-ǵazamat birlán bolmasa da, pendesinde de árbirinen óz halinshe bar qylyp jaratypty. Já, biz ózimizdiń boiymyzdaǵy segiz zárrá attas sipatymyzdy ol alla taǵalanyń segiz ulyǵ sipatynan bas burǵyzyp, ózge jolǵa salmaqpenen bizdiń atymyz mýslim bola ala ma? Bolmasa kerek. Já, ol segiz sipatyna sipatymyzdy hám ol attary birlán aǵlamlanǵan fiǵyl qudaǵa fiǵlymyzdy ertpek nemenen tabylady, qalaisha tabylady, ony bilmek kerek. Ol - alla taǵalanyń zaty, eshbir sipatqa muqtaj emes, bizdiń aqylymyz muqtaj, jo«bir» deimiz, «bar» deimiz, ol «bir» demeklik te - aqylymyzǵa uǵymnyń bir tiianaǵy úshin aitylǵan sóz. Bolmasa ol «bir» demeklik te alla taǵalaǵa laiyqty kelmeidi. Onyń úshin múmkinattyń ishinde ne nárseniń ýjýdi bar bolsa, ol birlikten qutylmaidy. Árbir hadiske aitylatuǵyn bir qadimge taǵrif bolmaidy. Ol «bir» degen sóz ǵalamnyń ishinde, ǵalam alla taǵalanyń ishinde, qudai tabaraka ýataǵala kitaptarda segiz sýbýtiia sipattary birlán, ýá toqsan toǵyz Ásmai husnalar birlán bildirgen. Bulardyń hámmasy alla taǵalanyń zatiia sýbýtiia ýá fiǵliia sipattary dúr. Men munda sizderge tórteýin bildiremin. Onyń ekeýi - ǵylym, qudiret. Segiz sipattan qalǵan altaýy - bularǵa sharh. Ol altaýynyń biri - haiat, iaǵni tirlik.

Allany bar dedik, bir dedik, ǵylym, qudiret sipaty birlán sipattadyq. Bul birlik, barlyq ǵylym, qudiret olýla bolarlyq nárseler me? Álbette, ǵylym qudireti bar bolady: haiaty - maǵlum, biri - irada, iaǵni qalamaq. Ǵylym bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol esh nársege hareket bermeidi. Hámmaǵa hareket beretuǵyn ózi. Ol irada ǵylymynyń bir sipaty kálám, iaǵni sóileýshi degen, sóz qaripsiz, daýyssyz bolýshy ma edi? Allanyń sózi - qaripsiz, daýyssyz. Endi olai bolsa, aitqandai qylyp bildiretuǵyn qudireti jáne basar, sámiǵ, iaǵni kórýshi, esitýshi degen. Alla taǵalanyń kórmegi, estimegi, biz sekildi kózbenen, qulaqpenen emes, kórgendei, estigendei biletuǵyn ǵylymnyń bir sipaty. Biri - tákýin, iaǵni barlyqqa keltirýshi degen sóz. Eger barlyqqa keltirmegi bir óz aldyna sipat bolsa, alla taǵalanyń sipaty ózindei qadim, hám ázali hám ádábi bolady da, hámishá barlyqqa keltirýden bosanbasa, bir sipaty bir sipatynan úlken ia kishi bolýǵa jaramaidy. Olai bolǵanda ǵylym, qudiret sipattary sekildi bosanbai, hár ýaqyt jaratýda bolsa, bir yqtiia«Laǵairý ýálá hýá» bolyp, bulai aitýda, bulardan bir óz aldyna jamaǵat iaki jamiǵat shyǵyp ketedi. Bul bolsa kelispeidi. Egerde sipattardy árbirin basqa-basqa degende, kóp nárseden jiylyp, ittifaqpenen qudai bolǵan bolady. Bulai deý batyl, bir ǵana qudiret pendede bolǵan qýat; qudiret ǵylym aqyldan basqa bolatuǵyn, alla taǵalada bolǵan qudiret - ǵylym hám rahmet. Ol – rahmet sipaty, segiz sipattyń ishinde jazylmasa da, alla taǵalanyń Rahman, Rahim, Ǵafýr, Ýadýd, Hafiz, Sáttar, Razzaq, Nafiǵ, Ýákil, Latif degen esimderine binahi bir ulyǵ sipatynan hissaptaýǵa jaraidy. Bul sózime naqliia dálelim - joǵarydaǵy jazylǵan alla taǵalanyń esimderi. Ǵaqliia dálelim qudai taǵala bul ǵalamdy aqyl jetpeitin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen bir paida alatuǵyn qylyp jaratypty. Jansyz jaratqandarynan paida alatuǵyn jan iesi haiýandardy jaratyp, jandy haiýandardan paidalanatuǵyn aqyldy insandy jaratypty.

Haiýandardy asyraituǵyn jansyzdardy eti aýyrmaityn qylyp, jan iesi haiýandardy aqyl iesi adam balasy asyraityn qylyp, hám olardan mahsharda suraý bermeituǵyn qylyp, bulardyń hámmasynan paida alarlyq aqyl iesi qylyp jaratqan. Adam balasynan mahsharda suraý alatuǵyn qylyp jaratqandyǵynda hám ǵadalát hám mahabbat bar. Adam balasyn qurt, qus, ózge haiýandar sekildi tamaqty óz basymen alǵyzbai, yńǵaily eki qoldy basqa qyzmet ettirip, aýzyna qoly as bergende, ne iship, ne jegenin bilmei qalmasyn dep, iisin alyp lázzattanǵandai qylyp, aýyz ústine muryndy qoiyp, onyń ústinen tazalyǵyn baiqarlyq eki kóz berip, ol kózderge názikten, zarardan qorǵap turarlyq qabaq berip, ol qabaqtardy ashyp-jaýyp turǵanda qajalmasyn dep kirpik jasap, mańdai teri týra kózge aqpasyn dep, qaǵa berýge qas berip, onyń júzine kórik qylyp, biriniń qolynan kelmestei isti kóptesip bitirmekke, bireýi oiyn bireýine uqtyrarlyq tiline sóz berip jaratpaqtyǵy mahabbat emes pe? Kim ózińe mahabbat qylsa, sen de oǵan mahabbat qylmaǵyń qaryz emes pe? Aqyl kó

Million hikmet birlán jasalǵan mashina, fabrik adam balasynyń rahaty, paidasy úshin jasalsa, bul jasaýshy mahabbat birlán adam balasyn súigendigi emes pe? Kim seni súise, ony súimektik qaryz emes pe? Adam balasy qanaǵatsyzdyqpenen bul haiýandardyń tuqymyn qurtyp, aldyńǵylar artqylarǵa jábir qylmasyn dep, maldy adam balasynyń óziniń qyzǵanyshyna qorǵalatyp, ózge haiýandardy birin ushqyr qanatyna, birin kúshti qýatyna, birin júirik aiaǵyna súientip, birin biik jartasqa, birin tereń tuńǵiyqqa, qalyń ormanǵa qorǵalatyp, hám árbirin ósip-ónbekke qumar qylyp, jas kúninde, kishkene ýaqytynda shafǵat, sáhárimenen bastaryn bailap, qamqor qylyp qoimaqtyǵy - adam balasyna ósip-ónip, teńdik alsyn emes, bálki, adam balasynyń úzilmes násiline taýsylmas azyq bolsyn degendik. Já, bul hikmetteriniń hámmasyn hám marhamat, hám ǵadalát zahir tur eken. Biz ortamyzda bul marhamat, ǵadalátti imannyń shartynan hisap qylmaimyz, onyń úshin mýslim bolǵanda, alla taǵalaǵa táslim bolyp, onyń jolynda bolmaq edik, bolǵanymyz qaisy? Bul eki ai men kú«Táfakkarý fiǵla illahi» degen hadis shariftiń «innalahý iýhibbýl mýqsitin» degen aiattarǵa eshkimniń yqylasy, kóńili menen ǵylymy jetip quptaǵanyn kórgenim joq. «Átámýrýn ánnásá bilbirri ýááhsáný innalahý iýhibbýl muhsin», «ýálláziná ámáný ýáǵámilý salihati ýlaina ashabýl jánnáti hám fiha halidýn» degen aiattar qurannyń ishi tolǵan ǵamalýs-salih ne ekenin bilmeimiz. «Ýa ámmálzina amáný ýáǵamilýs salikati fáiýáffihim ýjýráhým ýallahý lá iúhib-býz-zalimin» aiatyna qarasań, ǵamalýs-salih zalyqtyqtyń ziddy bolar. Olai bolǵanda ǵadalát rafǵat bolýǵa kimde-kimniń ádileti joq bolsa, onyń haiasy joq, kimniń uiaty joq bolsa, onyń imany joq degen, paiǵambarymyzdyń salallahý ǵalaihi ýássállámniń hadis sharifi «mán-lá haiaýn lahý» degen dálel dúr. Endi belgili, iman qur inanyshpenen bolmaidy, ǵadalát ýa rafǵat birlán bolady. Ǵamalýs-salih ǵadalátti ýá marhamátti bolmaq kúlli tán birlán qylǵan qulshyldyqtardyń eshbiri ǵadalátti, marhamatty bermeidi. Kóziń kúnde kóredi namaz oqýshy, oraza tutýshylardyń ne haláttá ekendikterin, oǵan dálel kerek emes. Bálki ǵadalát barsha izgiliktiń anasy dúr. Ynsap, uiat - bul ǵadalátten shyǵady. Onyń úshin ǵadaláti adamnyń kóńiline keledi: men óz kóńilimde halyq menimen, sondai-mundai qylyqtarymen muǵamála qylsa eken dep oilap turyp, ózim sol halyqtarmen muǵamála qylmaǵandyǵym jaramaidy ǵoi dep, sol ezi ádilet te jáne nysap ta emes pe? Ol hámma jaqsylyqtyń basy emes pe? Já, olai hulyq penen sol oidy oilaǵan kisi hallaqyny shúkirdi nege oilamasyn?

Shákirlikten ǵibadattyń bári týady. Endi zinhar ǵadalát, shapaǵattan bosanbańdar. Eger bosansań, iman da, adamdyq ta hammasy bosanady. Allaiar sofynyń bir fárdádán júz fárdá bijai degeni basyńa keledi. Endi bizdiń bastaǵy taǵrif boiynsha qudai taǵala ǵylymdy, rahymdy, ǵadalátti, qudiretti edi. Sen de bul ǵylym, rahym, ǵadalát úsh sipatpenen sipattanbaq: ijtihatiń shart ettiń, musylman boldyń hám tolyq insaniiatyń bar bolady. Belgili jáýanmártlik úsh haslat birlán bolar degen, siddiq, kárám, ǵaqyl - bul úsheýinen siddiq ǵadalát bolar, kárám shafaǵat bolar. Ǵaqyl maǵalum dúr, ǵylymnyń bir aty ekendigi. Bular ár adamnyń boiynda alla tabaraka ýataǵala táhmin bar qylyp jaratqan. Biraq oǵan ráýaj berip gúldendirmek, bálki, adam óz halinshe kámálatqa jetkizbek jáhátinde bolmaq. Bular - ez ijdihadiń birlán niet halis birlán izdenseń ǵana beriletin nárseler, bolmasa joq. Bul aitylmysh úsh hasláttiń ieleriniń aldy - paiǵambarlar, onan soń - áýlieler, onan soń - hakimder, eń aqyry - kámil musylmandar. Bul úsh túrli fiǵyl qudanyń soń

Sahib niǵmetke shúkirshiligiń joq bolsa, ádepsizdikpenen kúnákár bolmaisyń ba? Ekinshi - bul joldaǵylar qor bolyp, dúniede joq bolyp ketý de haýpi bar, ýá kápirlerge jem bolyp ketý de, qaisybir sabyrsyzy jolynan taiyp, sabyrmen bir qarar turamyn degeni bolyp ketseler de kerek. Egerde bul jol jarym-jartylaryna ǵana aitylǵan bolsa, jarym-jarty rast dúniede bola ma? Ras bolsa, hámmaǵa birdei rast bolsyn, alalaǵan rast bola ma, hám ǵadalát bola ma? Olai bolǵanda, ol jurtta ǵumyr joq bolsa kerek. Ǵumyr ózi - haqiqat. Qai jerde ǵumyr joq bolsa, onda kámálat joq. Biraq áýlielerdiń de bári birdei tárki dúnie emes edi, ǵashárán - múbáshárádan qaziret Ǵosman, Ǵabdýrahman bin Ǵaýf ýa Saǵid bin Ábýdqas úsheýi de úlken bailar edi. Bul tárki dúnielik: ia dúnie lázzatyna aldanyp ijtihadym shala qalady dep, boiyna senbegendik; ia hirs dúnielikten qaýymnyń kóńilin sýytpaq úshin, renjýge sabyr etip, ózin fida qylyp, men janymmen urys qylǵanda, halyq eń bolmasa nápsisimen urys qylyp, háýa háýastan árbir arzý nápsiden sýynyp, ǵada

Basyna hám bir ózine ózgeshelik bermek - adam ulyn bir buzatyn is. Árbir nadannyń bir tariqatqa kirdik dep júrgeni biz buzyldyq degenimenen bir bolady. Hakim, ǵalym asylda bir sóz, biraq Ǵarafta basqalar dúr. Dúniede ǵylym zahiri bar, olar aitylmyshtardy jazylmyshtar, ony naqliia dep te aitady. Bul nakliiaǵa júirikter ǵalym atanady. Qudai tábáraka ýa taǵala eshbir nárseni sebepsiz jaratpaǵan, muny izerlep táffakkarý fi ála-illahi degen hadiske binaán bul súnǵati qudadan izerlep, qumar bolyp ǵibratlanýshylarǵa tyiý joq, bálki, sunǵatynan sebebin bilmekke qumarlyqtan saniǵ ǵashyqtyq shyǵady. Qudai tábárakanyń zatyna pendesiniń aqyly jetpese, dál sondai ǵashyqpyn demek te orynsyz. Ǵashyq-maǵshuǵlyqqa halik birlán mahluq ortasy mýnásibátsiz, alla taǵalanyń pendesin mahabbat ýa marhamat birlán jaratqanyn bilip, mahabbatyna mahabbatpenen ǵana eljiremekti qudaǵa ǵashyq boldy deimiz. Olai bolǵanda hikmet qudaǵa pende óz aqyly jeterlik qadirin ǵana bilsem degen árbir istiń sebebin izdeýshilerge hakim at qoidy. Bular haq birlán baty

Adaspai týra izdegen hakimder bolmasa, dúnie oiran bolar edi. Fiǵyl pándeniń qazyǵy - osy jaqsy hakimder, ár nárse dúniede bulardyń istihrajy birlán raýaj tabady. Bulardyń isiniń kóbi - dúnie isi, lákin osy hakimderdiń jasaǵan, taratqan isteri. Áddúniia mázrágátýl-ahiret degendei, ahiretke egindik bolatyn dúnie sol. Árbir ǵalym - hakim emes, árbir hakim - ǵalym. Ǵalymdarynyń naqliiasy birlán musylman iman taqlidi kásip qylady. Hakimderdiń ǵaqliiaty birlán jetse, iman iakini bolady. Bul hakimderden murat - musylman hakimderi, bolmasa ǵairi dinniń hakimderi - ágárshe fatlýbni tájidý-ni delinse de, dúnieniń hám adam uǵly ómiriniń syryna jetse de, dinniń haq maǵrifatyna jete almaǵandar. Bulardyń kóbi - imannyń jeti shartynan, bir allany tanymaqtan ǵairi, iaǵni altaýyna kimi kúmándi, kimi múnkir bolyp, tahqiqlai almaǵandar. Eger bular din ustazymyz emes bolsa da, dinde basshymyz qudaidyń elshisi paiǵambarymyzdyń hadis sharifi, hairý n-nas mán ianfagý n-nas degen. Bul hakimder uiqy, tynyshtyq, áýes-qyzyqtyń bárin qoiyp, adam

Bul zamannyń moldalary hakim atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálki, buzyq fiǵyl, ál-insan ǵáddý láma jáhilgá hisap. Olardyń shákirtteriniń kóbi biraz ǵarap-parsydan til úirense, birli-jarym bolymsyz sóz bahas úirense, soǵan máz bolyp, ózine ózgeshelik beremin dep áýre bolyp, jurtqa paidasy timek túgil, túrli-túrli zararlar hasil qylady «hai-hoi!» menen, maqtanmenen qaýymdy adastyryp bitiredi. Bulardyń kóbi ánsheiin jáhil túgil, jáhilálár kibik talap bolsa, qaida haq sózder kelse, qazir nysapqa qaitsyn hám ǵibrattansyn. Ras sózge or qazyp, tor jasamaq ne degen nysap, qur ózimshildik hám ár ózimshildik - adam balasyn buzatyn fiǵyl. Rastyń bir aty - haq, haqtyń bir aty - alla, buǵan qarsy qarýlasqansha, muny uǵyp, ǵadalátpen tápteshteýge kerek. Mundai fiǵyldardan kúpir qaýpi de bar. Jáne paiǵambarymyz salallahý ǵalaihi ýássállám «aqyr zamanda bir jyldyq bir kún bolar» degende sahaba-i kárámlar «bul bir jyldyq bir kúnde namaz nesheý bolar» dep suraǵanda: onyń patýasyn sol zamannyń ǵalymdary biler degen sózinen ǵibratlanyp qarasań, zamana ózgerýimen qaǵidalar ózgerilmegin bildirgeni maǵlum bolady. Bul kúndegi táhsilǵýlým eski medreseler ǵurpynda bolyp, bul zamanǵa paidasy joq boldy. Soǵan qarai Ǵusmaniiada mektep harbiia, mektep rýshdiialar salynyp, jańa nizamǵa ainalǵan. Mundaǵylar uzaq jyldar ómir ótkizip, ǵylymdy paidasyz uzaq bahastar birlán kúnin ótkizip, maǵishat dúniede nadan bir essiz adam bolyp shyǵady da, eshbir hareketke laiyqty joq bolǵan soń, adam aýlaýǵa, adam aldaýǵa salynady. Kóbinese mundai essizderdiń nasihaty da tasirsiz bolady.

Dúnieniń máǵmýrlyǵy bir túrli aqylǵa nur berip turatuǵyn nárse. Joqshylyqtyń adamdy haiýandandyryp jiberetini de bolady. Bálki, dúnieniń ǵylymyn bilmei qalmaqtyq — bir úlken zararly nadandyq, ol quranda sógilgen; dúniede kimde-kim ózine ózgeshelik bermek qasady birlán malǵa mahabbatyn aýdarǵan dúnie bolmasa, ihsanda qolym qysqa bolmasyn dep hám ózim bireýge tamǵyly bolmaiyn dep, malǵa mahabbatyn aýdarmai, izgilikke bola halal kásip birlán tapqan dúnie emes.

Biz ǵylymdy satyp, mal izdemek emespiz. Mal birlán ǵylym kásip qylmaqpyz. Óner - ózi de mal, ónerdi úirenbek - ózi de ihsan. Biraq ol óner ǵadaláttan shyqpasyn, sharǵyǵa mýafih bolsyn. Adamǵa hálinshe ihsandy bolmaq - qaryz is. Biraq ózgelerdiń ihsanyna súienbek durys emes. Mollalar tura tursyn, hýsýsan bul zamannyń ishandaryna bek saq bolyńdar. Olar - fitná ǵalym, bulardan zalaldan basqa eshnárse shyqpaidy. Ózderi húkim shariǵatty taza bilmeidi, kóbi nadan bolady. Onan asyp ózin-ózi áhil tariqat bilip jáne bireýdi jetkizbek daǵýasyn qylady. Bul is olardyń sybaǵasy emes, bulardyń jetkizbegi muhal, bular adam azdyrýshylar, hattá dinge de zalaldy. Bulardyń súigeni - nadandar, sóilegeni - jalǵan, dálelderi - tasbyǵy menen shalmalary, onan basqa eshnárse joq.

Endi bilińizder, ei, perzentter! Qudai taǵalanyń joly degen jol alla taǵalanyń ózindei nihaiatsyz bolady. Onyń nihaiatyna eshkim jetpeidi. Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol taza musylman, tolyq adam delinedi. Dúniede túpki maqsatyń óz paidań bolsa - óziń nihaiatlysyń, ol jol qudaidyń joly emes. Ǵalamnan jiylsyn, maǵan quiylsyn, otyrǵan ornyma aǵyp kele bersin degen ol ne degen nysap? Ne túrli bolsa da, ia dúnieńnen, ia aqylyńnan, ia malyńnan ǵadalát, shapaǵat sekildi bireýlerge jaqsylyq tigizbek maqsatyń bolsa, ol jol - qudanyń joly. Ol nihaiatsyz jol, sol nihaiatsyz jolǵa aiaǵyńdy berik bastyń, nihaiatsyz qudaǵa taǵyryp hasil bolyp has ezgý quldarynan bolmaq úmit bar, ózge jolda ne úmit bar? Keibireýlerdiń bar óneri, maqsaty kiimin túzetpek, júris-turysyn túzetpek bolady da, munysyn ózine bar dáýlet biledi. Bul isteriniń bári ózin kórsetpek, ózin-ózi bazarǵa salyp, bir aqyly kózindegi aqymaqtarǵa «bárekeldi» degizbek. «Osyndai bolar ma edik» dep bireýler talaptanar, bireýler «osyndai bola almadyq» dep kúiiner, munan ne paida shyqty? Syrtqa qasiet bitpeidi, alla taǵala qaraituǵyn qalybyńa, boiamasyz yqylasyńa qasiet bitedi. Bul ainaǵa tabynǵandardyń aqyly qanshalyq óser deisiń? Aqyl ósse, ol túpsiz tereń jaqsylyq súimektikpen óser.

Qudai taǵala dúnieni kámalatty sheberlikpen jaratqan hám adam balasyn óssin-ónsin dep jaratqan. Sol ósip-óný jolyndaǵy adamnyń talap qylyp izdener qaryzdy isiniń aldy - áýeli dos kóbeitpek. Ol dosyn kóbeitpektiń tabylmaǵy óziniń ózgelerge qolyńnan kelgeninshe dostyq maqamynda bolmaq. Kimge dostyǵyń bolsa, dostyq shaqyrady. Eń aiaǵy eshkimge qas saǵynbastyq hám ózine ózgeshelik beremin dep, ózin tilmen ia qylyqpen artyq kórsetpek maqsatynan aýlaq bolmaq.

Bul ózin-ózi artyq kórsetpek eki túrli! Áýelgisi - árbir jamanshylyqtyń jaǵasynda turyp adamnyń adamdyǵyn buzatyn jamanshylyqtan boiyn jimaqtyq, bul adamǵa nur bolady.

Ekinshisi - ózin-ózi ózgeshelikpen artyq kórsetpek adamdyqtyń nuryn, gúlin buzady.

Úshinshisi - qastyq qylmaq, qor tutpaq, kemitpek. Olar dushpandyq shaqyrady.

Hám ózi ózgeshe tutatyn demektiń túbi - maqtan. Árbir maqtan bireýden asamyn degen kúnshildik bitiredi de, kúnshildik kúnshildikti qozǵaidy. Bul úsh túrli istiń joqtyǵy adamnyń kóńiline tynyshtyq beredi. Árbir kóńil tynyshtyǵy kóńilge talap salady.

Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek: áýeli - nadandyq, ekinshisi - erinshektik, úshinshi - zalymdyq dep bilesiń.

Nadandyq - bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúniede eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaidy.

Bilimsizdik haiýandyq bolady.

Erinshektik - kúlli dúniedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, uiatsyzdyq, kedeilik - bári osydan shyǵady.

Zalymdyq - adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haiýan qisabyna qosylady.

Bulardyń emi, hallaqyna mahabbat, halyq ǵalamǵa shapqat, qairatty, turlaýly, ǵadalát isiniń aldy-artyn baiqarlyq bilimi, ǵylymy bolsyn... Ol bilim, ǵylymy qudaǵa muqtádi bolsyn. Ǵylym áýeli ǵalami ǵylymǵa muqtádi bolsyn. Iaǵni qudai taǵala bul ǵalamdy jaratty, erinbedi, kelisimmenen, hikmetpenen kámálatty bir jolǵa salyp jasady, sizderdiń isińiz de bir jaqsylyq bina qylyp, arqa súierlik sheberlikpenen bolsyn. Jáne qudai taǵala árne jaratty, bir túrli paidaly hikmeti bar. Seniń de isińnen bir zarar shyǵyp ketkendei bolmai, kópke paida bolarlyq bir úmiti bar is bolsyn. Bularsyz is is emes. Bálki, bularsyz taǵat taǵat ta emes.

Belgili, qudai taǵala eshbir nárseni hikmetsiz jaratpady, eshbir nársege hikmetsiz táklif qylmady. Báriniń hikmeti bar, báriniń sebebi bar, bizdiń ǵaýam bylai tursyn, ǵylymǵa mahabbaty barlarǵa sebep, paryzdardy bilmekke ijtihad lázim, sizder árbir ǵamal qylsańyz izgilik dep qylasyz, izgilikke bola qasd etip, niet etesiz. Niet onyń paryzynan hisap, paiǵambarymyz salallahý ǵalaihi ýássállamniń hadis sharifi «innama-l-aǵmal, bin-niet» degen. Endi niet ettińiz taharat almaqqa, namaz oqymaqqa, oraza tutpaqqa, bul taǵattardy nietińiz zahirynan qalypsyz ǵibadatqa jetpegendigi kemshilik emes pe? Sizdiń batinyńyz taza bolmaǵy áýeli iman bolyp, bul zahir ǵibadatyńyz imandy bolǵan soń ǵana, paryz bolǵan, sizdiń zahiryńyzdaǵy ǵibadat -batinyńyzdaǵy imannyń kóleńkesi, hám sol imannyń nurlanyp turmaǵyna kórik úshin buiyrylǵan. Onyń úshin ǵulamalar iman ekeý emes, bireý, biraq izgi taǵatpenen nurlanady, taǵat joq bolsa, kúńgirttenedi, bálki, sóný haýpi de bar degen. Eger nadandar ol ǵibadattyń ishki syryn eskermei qylsa, sony qylyp júrip, imany sóner degen.

Meniń haýpim bar, olar has osy ǵibadat eken, qudanyń bizge buiyrǵany, biz osyny qylsaq, musylmandyq kámil bolady dep oilaidy. Ol ǵibadat kúzetshisi edi. Já, kúzetshi kúzetken nárseniń amandyǵyn oilamai, bir ǵana oiaý turmaǵyn qasd qylsa, ol ne kúzet? Kúzetken nársesi qaida ketedi? Maqsat kúzetilgen nárseniń amandyǵy, tazalyǵy emes pe? Ei, isharattan habarsyzdar, qara! Bul ǵibadattan bir úlkeni - namaz, ol namazdan áýeli taharat almaq, onan soń namazǵa shurýǵ qylmaq, ol taharattyń aldy istinja edi. Muny bir berik oilap tur. Aiaǵy eki aiaqqa másihpenen bitýshi edi, bular hámmasy bolmasa kóbi isharat edi. Istinjada k...ińizdi jýa-syz, sizdiń k...ińizdiń eshkimge keregi joq edi. Onymen sezimdi tazalyqqa iirgendigińdi kámil yhlasyńdy kórsetip, ishimniń saflyǵynyń sońynda halyq kórer, syrtymdy da pák etemin hám kózge kórinbeitin aǵzalarymdy da pák etemin, bul páktiktiń ústinde allaǵa duǵa aitamyn dep ázirlenesiz.

Endi namazdyń aty - salaýat, duǵa maǵynasynda degen:

Aiaqta, moiynda bolǵan máshlar - ol jýmaq emes, ózderi de jýýly dep kórsetken isharaty.

Namazdan áýeli qulaq qaqtyńyz - eger alla taǵalany joǵaryda dep, mákán isfat etpeseń de, begirek sozý ádepsiz bolyp, kúná dariiasyna ǵaryq boldym, iaǵni dúnie áýesine ǵaryq qylmai qolymnan tart, iaǵni qutylarlyq járdemderiniń isharaty*.

Onan soń qiiamda turyp qol baǵlamaq - qul qoja aldynda turmaq - buqara patsha aldynda turǵannan artyq allanyń qadirligine óziniń ǵajizdyǵyna ykrarynyń beriktigin kórsetken isharaty.

Qybylaǵa qaramaq - árine, qudai taǵalaǵa eshbir oryn múmkin emes bolsa da, ziratyn paryz etken orynǵa júzin qaratyp, sondaǵy duǵadai qabyldyqqa jaqyn bolar ma eken degen isharaty.

Onan soń qira át, iaǵni sýrahi fatiha oqisyń, munda biraq sóz uzarady. Ol fatiha súresiniń maǵynalarynda kóp syr bar.

Rýqúǵ bas urmaq - aldynda quda hazirge uqsas, ol da isharat.

Sájdeler - áýeli jerden jaralǵanyna yqyrary, ekinshisi - jáne jerge qaitpaǵyna yqyrary, bas kótermek jáne tirilip, suraý bermegine yqyrarynyń isharaty.

Qaǵadat ýl-ahir - duǵanyń aqyrynda allaǵa tahiiat, odan tásháhhýd, odan salaýat, paiǵambarymyz sallallahý ǵalaihi ýássállámge aitpaq úshin eń aqyrǵy sálemmenen taýysasyz, iaǵni alla taǵaladan ne tilep duǵa qyldyńyz. Ol duǵa qazinasy kúlli musylmandardy ortaqtastyryp, olarǵa da sálámátshilik tilep hám rahmet tilep bitiresiz.

Já, bul sózden ne ǵibrátlendik?

OTYZ TOǴYZYNShY SÓZ (1897)

Ras, burynǵy bizdiń ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵylardan bilimi, kútimi, sypaiylyǵy, tazalyǵy tómen bolǵan. Biraq bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bar eken. Endigi jurt ata-babalarymyzdyń mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, álgi eki ǵana táýir isin birjola joǵaltyp aldyq. Osy kúngiler ózge minezge osy órmelep ilgeri bara jatqanyna qarai sol atalarymyzdyń eki ǵana táýir minezin joǵaltpai tursaq, biz de el qataryna kirer edik. Sol eki minez joq bolǵan soń, álgi úirengen ónerimizdiń bári de adamshylyqqa uqsamaidy, shaitandyqqa tartyp barady. Jurttyqtan ketip bara jatqanymyzdyń bir úlken sebebi sol kórinedi.

Ol eki minezi qaisy deseń, áýeli - ol zamanda el basy, top basy degen kisiler bolady eken. Kósh-qondy bolsa, daý-janjaldy bolsa, bilik solarda bolady eken. Ózge qara jurt jaqsy-jaman ózderiniń sharýasymen júre beredi eken. Ol el basy men top basylary kalai qylsa, kalai bitirse, halyqta ony synamaq, birden birge júrgizbek bolmaidy eken. «Qoi asyǵyn qolyńa al, qolaiyńa jaqsa, saqa qoi», «Bas-basyńa bi bolsa, manar taýǵa syimassyń, basalqańyz bar bolsa, janǵan otqa kúimessiń» dep maqal aityp, tileý qylyp, eki tizgin, bir shylbyrdy berdik saǵan, bergen soń, qaityp buzylmaq túgil, jetpegenińdi jetiltemin dep, jamandyǵyn jasyryp, jaqsylyǵyn asyramyn dep tyrysady eken. Ony zor tutyp, áýlie tutyp, onan soń jaqsylary da kóp azbaidy eken. Bári óz baýyry, bári óz maly bolǵan soń, shynymenen jetesinde joq bolmasa, solardyń qamyn jemei qaitedi?

Ekinshi minezi - namysqorlyq eken. At atalyp, arýaq shaqyrylǵan jerde aǵaiynǵa ókpe, arazdyqqa qaramaidy eken, janyn salysady eken. «Ózine ar tutqan jattan zar tutady» dep, «Az arazdyqty qýǵan kóp paidasyn ketirer» dep, «Aǵaiynnyń azary bolsa da, bezeri bolmaidy», «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» desip, «Jol qýǵan qazynaǵa jolyǵar, daý qýǵan pálege jolyǵar» desip. Káneki, endi osy eki minez qaida bar? Bular da arlylyq, namystylyq, tabandylyqtan keledi. Bulardan aiyryldyq. Endigilerdiń dostyǵy - peiil emes, aldaý, dushpandyǵy - keiis emes, ne kúndestik, ne tynysh otyra almaǵandyq.

QYRQYNShY SÓZ (1897)

Zinhar, senderden bir suraiyn dep júrgen isim bar.

Osy, bizdiń qazaqtyń ólgen kisisinde jamany joq, tiri kisisiniń jamandaýdan amany joq bolatuǵyny qalai?

Qairaty qaitqan shal men jastyń bári bitim qylady, shaldar ózdi-ózi kóp qurbydan airylyp azaiyp otyrsa da, birimenen biriniń bitim qylmaituǵyny qalai?

Bir eldiń ishinde jamaǵaiyndy kisi birge týǵandai kórip, ishi eljirep jaqsy kórip turyp, elge kelse, ári-beriden soń qaita qashqandai qylatuǵyny qalai?

Jattyń bir táýir kisisin kórse, «jaryqtyq» dep jalbyrap qalyp, maqtai qalyp, óz elinde sonan artyq adam bolsa da tanymaituǵyny qalai?

Bir jolaýshy alys jerge barsa, barǵan eline óz elin maqtaimyn dep ótirikti sybap-sybap, qaityp kelgen soń sol barǵan, kórgen elin, jerin maqtap, ótirikti sybaituǵyny qalai?

Qai qazaqty kórsem de, balasy jasyraq bolsa, onyń basynan pármene bolyp júrip, erjetken soń sýyq tartatuǵyny qalai?

Bireýdiń aǵaiyny torqaly toi, topyraqty ólimde, adaldyq berekede alysýǵa tabylmai, barymta alalyq, urlalyq dese, tabyla qoiatyny qalai?

Báigege at qossań, atyńdy tartyspaituǵyn aǵaiyn, atyń kelse, báigesine ókpeleituǵyny qalai?

Baiaǵyda bireý bireýdi palen jasymda kele jatqanda pálen jerge jetkizip salyp edi dep, sony ólgenshe aita júrýshi edi. Osy kúnde bul jylǵy bergen endigi jylǵa jaramaituǵyny qalai?

Baidyń balasy kedei bolsa, urlyq qylýǵa arlanbaidy, baiǵa kirisýge arlanatuǵyny qalai?

Eki jaqsy bir elde súiisken dostyǵynda tura alyspaidy. Keibir anturǵandardyń tym-aq tatý bola qalatyny qalai?

Bireýdi dosym dep at berip júrseń, oǵan seniń bir dushpanyń kelip bir tai berse, buzyla qalatyny qalai?

Kúnde tilin alatuǵyn dostan keide bir til ala qoiǵan dushpanǵa kisiniń óle jazdaituǵyny kalai?

Kóp kisi dosym jetilse eken demeidi, egerde jetilse, baǵanaǵy dosyna bir bitimi joq dushpan sol bolatuǵyny qalai?

Kei jurt aqyl aitarlyq kisini izdep taba almaidy. Qylyǵynyń qylshyǵyn tanituǵyn kisiden qashyq júretuǵyny qalai?

Bireý bireýdikine kelgende úidegi malynyń bárin de aidap kelip, óz úiine kisi barǵanda bar malyn dalaǵa aidap jiberetuǵyny kalai?

Tynyshtyq izdep taba almai júrgen jurt tynyshtyq kórse, sátke turmai, tynyshtyqtan jalyǵa qalatuǵyny qalai?

Eldi pysyq bilegeni nesi? Pysyqtyń bári kedei keletuǵyny nesi?

Toqal qatyn ór keletuǵyny nesi? Keseldi kisi er keletuǵyny nesi? Kedei kisiniń ker keletuǵyny nesi?

Nápsisin tyiyp, boiyn toqtatqan kisiniń jaman atanyp, nápsisi bilep, maqtanǵa erip, pále shyǵarǵan kisi myqty atanatuǵyny nesi?

Qazaqtyń shyn sózge nanbai, qulaq ta qoimai, tyńdaýǵa qoly da timei, páleli sózge, ótirikke súttei uiyp, bar sharýasy sýdai aqsa da, sony ábden estip uqpai tynbaituǵyny qalai?

QYRYQ BIRINShI SÓZ (1897)

Qazaqqa aqyl berem, túzeimin dep qam jegen adamǵa eki nárse kerek.

Áýeli - bek zor ókimet, jarlyq qolynda bar kisi kerek. Úlkenderin qorqytyp, jas balalaryn eriksiz qoldarynan alyp, medreselerge berip, birin ol jol, birin bul jolǵa salý kerek, dúniede kóp esepsiz ǵylymnyń joldary bar, árbir jolda úiretýshilerge berip sen bul joldy úiren, sen ol joldy úiren dep jolǵa salyp, mundaǵy halyqqa shyǵynyn tóletip jiberse, hátta qyzdardy da eń bolmasa musylman ǵylymyna jiberse, jaqsy din tanyrlyq qylyp úiretse, sonda sol jastar jetip, bul atalary qartaiyp sózden qalǵanda túzelse bolar edi.

Ekinshi - ol adam esepsiz bai bolarǵa kerek. Atalaryn paralap, balalaryn alyp, bastapqy aitqandai jolǵa salyp, taǵlym berse, sonda túzeler edi.

Endi mundai halyqty eriksiz qorqytyp kóndirerlik kúsh-qýat eshkimge bitpeidi. Ol balany qazaqtyń bárin paralap kóndirerlik dáýlet bir kisige bitýge múmkin de emes.

Qazaqty ia qorqytpai, ia paralamai, aqylmenen ne jyrlap, ne syrlap aitqanmenen eshnársege kóndirý múmkin de emes. Etinen ótken, súiegine jetken, atadan miras alǵan, ananyń sútimenen bitken nadandyq áldeqashan adamshylyqtan ketirgen. Ózderiniń yrbańy bar ma, pysh-pyshy bar ma, gýildegi bar ma, dúrildegi bar ma - sonysynan dúniede eshbir qyzyqty nárse bar dep oilamaidy, oilasa da buryla almaidy, eger sóz aitsań, túgel tyńdap tura almaidy, ne kóńili, ne kózi alańdap otyrady. Endi ne qyldyq, ne boldyq!

QYRYQ EKINShI SÓZ (1898)

Qazaqtyń jamanshylyqqa úiir bola beretuǵynynyń bir sebebi - jumysynyń joqtyǵy. Eger egin salsa, ia saýdaǵa salynsa, qoly tier me edi? Ol aýyldan bul aýylǵa, bireýden bir jylqynyń maiyn surap minip, tamaq asyrap, bolmasa sóz ańdyp, qýlyq, sumdyqpenen adam azdyrmaq úshin, iaki azǵyrýshylardyń keńesine kirmek úshin, paidasyz, jumyssyz qańǵyryp júrýge qumar. Dúnielik kerek bolsa, adal eńbekke salynyp alǵan kisi ondai júristi ittei qorlyq kórmei me? Óziniń kásibin tastap, kezegendikke salyna ma? Maldylar malyn óńkei malshylarǵa, bala-shaǵaǵa tapsyryp, qoldaǵy qudai bergen azdy-kópti dáýleti qyzyqsyz kórinip, onyń ury-bórige jem bolyp, qarǵa-jarǵa ushyraýyna shydaidy. Pysh-pysh keńesten qalyp, bir aýylǵa baryp, qýlyq, sumdyq jasap júrip, tegin tamaq jep, yrjyńdasýdy qysyratýǵa shydamaidy. Ne úshin deseń, halyqqa ádet jol bolǵan soń, sharýaǵa pysyq, mal baǵýǵa, mal tabýǵa pysyq ol ónerli kisige qosylmaidy, ia ózi pále shyǵarýǵa pysyq, ia sondailardyń sózin «estigenim», «bilgenim» dep elge jaiyp júrip, yrbańdaýǵa pysyq ónerlilerge qosylǵandai kórinedi.

Sol úshin osy kúngi qazaqtyń iske jaraimyn degeni óziniń azdy-kóptisin bireýge qosa salyp, «kóre júr, kózdei júr» dep basyn bosatyp alyp, sóz ańdyp, tamaq ańdyp, el kezýge salynady.

Bul kúndegige bailyq ta maqtan emes, aqyl, abuiyr da maqtan emes, aryz bere bilý, aldai bilý - maqtan. Bul ekeýi qolynan kelgen kisi salt atty, sabaý qamshyly kedei de bolsa, az da bolsa orny tórde, maily atqa, maily etke qoly jetedi. Jelókpeleý, maqtanshaq bailardy: «siz aitsańyz, otqa túsýge barmyn» dep jeldendirip alyp, sharýasyn qylmai-aq, malyn baqpai-aq, sodan alyp kiimin búteitip kiip, táýir atyn minip alyp, qatarly bir qurmetke jetip júre beredi.

Ol bai óz tynyshtyǵyn da bilmeidi, bos shyǵyndanǵanyn da eskermeidi. Bir kisimen sóilesse, «muny qaitemiz?» - dep baǵanaǵy anturǵanmen aqyldasady. Ol siyrdyń jorǵasy sekildenip, qaraiǵanda jalǵyz ózim bolsam eken deituǵyn nietimen jáne de aqyldasar dosy kóbeise, qadirim ketip qalady dep oilap: «Oi, táńir-ai, sony bilmei tursyz ba? Ol ana qýlyq qoi, bul myna qýlyq qoi» dep, «oǵan búidei salsań bolmai ma?» dep bar ońbaǵan jaýapty úiretip, amalshylyqtyń jolyn úiretem dep, ol baidyń ózin kisige senbeituǵyn qylady. Jáne baidyń ózine de adam senbeituǵyn bolady. Baidyń óz jaýaby, óz minezi ońbai turǵan soń, baǵanaǵy kisi buzylsa, álgi anturǵan baǵanaǵy baiǵa: «Men aitpap pa edim, onyki qýlyq sóz dep, mine, kórdiń be?» - dep, ekinshide tyrp etpeituǵyn qylyp alady. Endigi jurttyń aqyly da, tileýi de, hareketi de - osy.

QYRYQ ÚShINShI SÓZ (1898)

Adam uǵyly eki nárseden: biri - tán, biri - jan. Ol ekeýiniń ortalarynda bolǵan nárselerdiń qaisysy jibili, qaisysy kásibi - ony bilmek kerek. Ishsem, jesem demektiń basy - jibili, uiyqtamaq ta soǵan uqsaidy. Az ba, kóp pe, bilsem eken, kórsem eken degen arzý, bulardyń da basy - jibili. Aqyl, ǵylym - bular - kásibi. Kózbenen kórip, qulaqpen estip, qolmen ustap, tilmen tatyp, murynmen iiskep, tystaǵy dúnieden habar alady. Ol habarlardyń unamdysy unamdy qalpymenen, unamsyzy unamsyz qalpymenen, árneshik óz sýretimenen kóńilge túsedi. Ol kóńilge túsirýshi baǵanaǵy bes nárseden ótken soń, olardy jaiǵastyryp kóńilde sýrettemek. Ol - jannyń jibili qýaty dúr. Bir umytpastyq jaqsy nárseden kóńilge jaqsy áser hasil bolyp, jaman nárseden kóńilge jaman áser hasil bolý sekildi nárseler. Bul qýattar áýelde kishkene ǵana bolady. Eskerip baqqan adam úlkeitip, ulǵaityp, ol qýattardyń qýatyn zoraitady. Eskerýsiz qalsa, ol qýattyń qaisysy bolsa da joǵalady, tipti joǵalmasa da, az-máz nárse bolmasa, úlken eshnársege jaramaityn bolad

Kimde-kim syrttan estip bilý, kórip bilý sekildi nárselerdi kóbeitip alsa, ol - kóp jiǵany bar adam: synap, oryndysyn, orynsyzyn - bárin de baǵanaǵy jiǵan nárselerinen esep qylyp, qarap tabady. Bulai etip bul hareketke túsingen adamdy aqyldy deimiz. «Qudai taǵala ózi aqyl bermegen soń qaiteiik?» demek, «qudai taǵala senimenen meni birdei jaratyp pa?» demek - qudai taǵalaǵa jala jaýyp, ózin qutqarmaq bolǵandyǵy. Bul - oisyz, ónersiz nadan adamnyń isi. Oǵan qudai taǵala kórme, esitpe, kórgen, estigen nárseńdi eskerme, esińe saqtama dep pe? Oiyn-kúlkimen, ishpek-jemek, uiyqtamaqpen, maqtanmen áýre bol da, ishińdegi qazynańdy joǵaltyp, haiýan bol degen joq.

Keibireýler aitady: «Aqyl jibili bolmasa da, talap - jibili. Talap bergen adam aqyldy tapty, talaby joq kisi taba almady», -deidi. O da beker. Talap balada da bar, oǵan talas qylýǵa bolmaidy. Baǵana aittyq qoi, qýaty basynda kishkene bolady, eskermese joǵalyp ta ketedi, eskerse, kútip ainaldyrsa, zoraiady dep. Jan qýatymenen adam hasil kylǵan ónerleri de kúnde tekserseń, kúnde asady. Kóp zaman teksermeseń, taýyp alǵan ónerińniń joǵalǵandyǵyn jáne ózińniń ol mezgildegiden bir basqa adam bolyp ketkenińdi bilmei qalasyń. Qai joǵalǵan óner: «al, men joǵaldym» dep, habar berip joǵalady. Endi qýsań, baǵanaǵy áýelgi tabýyńnan qiynyraq tiedi.

Jan qýaty deituǵyn qýat - bek kóp nárse, bárin munda jazarǵa ýaqyt syiǵyzbaidy. Biraq árbir ónerdiń tystan taýyp alyp, ishke salǵanyn, sonyń tamyryn berik ustap turýǵa jaraýshy edi. Kóp zaman eskermegen adamnan ol baǵanaǵy ónerdiń óziniń eń qyzyqty, qymbatty jerleri joǵala bastaidy. Onan soń kóp zaman ótse, sol ónerdi saqtaituǵyn qýattyń ózi de joǵalady. Onan soń qaita kásip qylýǵa bolmaidy.

Bul qýattyń ishinde úsh artyq qýat bar, zinhar, sony joǵaltyp alý jaramas, ol joǵalsa, adam uǵyly haiýan boldy, adamshylyqtan shyqty.

Bireýi oryssha «podvijnoi element» dep atalady. Ol ne nárse? Ne kórdiń, ne esittiń, árneshik bildiń, sony tezdikpenen uǵyp, uqqandyqpenen turmai, arty qaidan shyǵady, aldy qaida barady, sol eki jaǵyna da aqyldy jiberip qaramaqqa tez qozǵap jiberedi. Eger bul bolmasa, kóp bilýge kóp oqý ońdy paida da bermeidi. Kerekti ýaqytynda oilamai, kerekti ýaqytynda qylmai, kerekti ýaqytynda aitpai, dáiim ýaqytynan kesh qalyp, «Ái, áttegen-ai. Úitýim eken, búitýim eken» dep, ómir boiy ǵafil bolyp-aq otyrǵanyń.

Bireýin oryssha «sila pritiagatelnaia odnorodnogo» deidi. Ol - bir nárseni estip, kórip bildiń, hosh keldi, qazir soǵan uqsaǵandardy tekseresiń. Túgel uqsaǵan ba? Iaki bir ǵana jerden uqsaǵandyǵy bar ma? Árneshik sol iske bir kelisken jeri bar nárselerdiń bárin oilap, bilgenin tekserip, bilmegenin surap, oqyp, bótennen habarlanyp bilmei, tynshytpaidy.

Úshinshisi, oryssha «vpechatlitelnost serdtsa» deidi, iaǵni júrekti maqtanshaqtyq, paidakúnemdik, jeńildik, salǵyrttyq - bul tórt nársebirlán kirletpei taza saqtasa, sonda syrttan ishke barǵan ár nárseniń sýreti júrektiń ainasyna anyq ráýshan bolyp túsedi. Ondai nárse tula boiyńa jaiylady, tez umyttyrmaidy. Egerde baǵanaǵy tórt nársemen júrekti kirletip alsań, júrektiń ainasy buzylady, ia qisyq, ia kúńgirt kórsetedi. Endi ondai nárseden ońdy uǵym bolmaidy.

Árneshik tán qýatymenen syrttan taýyp, syrttan saqtaisyz, onyń aty dáýlet edi. Onyń da neshe túrli keseli, kesepaty bar nárselerin bilmeseń, saqtai almaýshy ediń ǵoi. Soǵan uqsaǵan ishtegi jan qýatymenen jiǵan nárseniń aty aqyl, ǵylym edi ǵoi. Onyń da neshe túrli keseli, kesepaty tier nárseleri bar. Ony bilmeseń, baqpasań - airylasyń. Jáne árbir jaqsy nárseniń ólsheýi bar, ólsheýinen assa - jaramaidy. Ólsheýin bilmek - bir úlken kerek is. Oilanbaq jaqsy, iske tipti salynyp ketken kisi oiyn bailai almai, qiiali bolyp ta ketkeni bolady. Ishpek, jemek, kimek, kúlmek, kóńil kótermek, qushpaq, súimek, mal jimaq, mansap izdemek, ailaly bolmaq, aldanbastyq - bul nárselerdiń báriniń de ólsheýi bar. Ólsheýinen asyrsa, boǵy shyǵady.

«Neniń qyzyǵyn kóp izdeseń, sonyń kúiigin bir tartasyń» degen. Baz mahfi olmaia ol, men aitqan úsh qýattyń ishinde ekeýi, iaǵni «sila pritiagatelnaia odnorodnogo» birlán «podvijnoi element» - bul ekeýi qosylyp tura turǵan nárse, kúlli paida da bulardan shyǵady, ýa kúlli zarar da bulardan shyǵady. Mansap súigishtik, maqtanshaqtyq, ashýlanshaqtyq, ótirikshilik, osyǵan uqsaǵan árbir maskúnemdikke tartyp, qumar qylyp, aqyldan shyǵaryp jiberetuǵyn nárseler osy ekeýinen bolady. Bulardy túbegeiletkende jaqsy nárselerdi túbegeiletip, jaman nárselerden, iaǵni joǵarǵy aitylmysh sekildi adamshylyqtan shyǵaryp, qumarpazdyqqa salyp jiberetuǵyn nárseden boidy erte tyiyp alýǵa kerek. Paida, zalaldy aiyratuǵyn qýattyń aty aqyl edi ǵoi. Bir aqyl qýatybirlán muny toqtatyp bolmaidy. Hám aqyl, hám qairat - eki myqty qýat qosylyp toqtatady. Ol ekeýi kimde bar bolsa, baǵanaǵy eki qýattyń ekeýi de az bolsa, iaki biri bar, biri joq bolsa, baǵanaǵy eki qýattar - bir basy qatty asaý at, júgensiz taýǵa ura ma, tasqa ura ma, sýǵa ura ma, jarǵa ura ma - qudai bilsin, áiteýir jolda kórgen esti, aqyly durys adamdar áli de suramai da qalady. Sende erik joq. Eki etek jaiylyp, eki kóziń aspanda, masqara bolyp ketkeniń ólgenińshe.

QYRYQ TÓRTINShI SÓZ (1898)

Adam balasynyń eń jamany - talapsyz. Talap qylýshylar da neshe túrli bolady. Hám talaptyń ózi de túrli-túrli. Hám sol talaptardyń qaisysynyń sońyna tússe de, birinen biri ónerli, turlaýlyraq keledi. Ýa, lákin adam balasy ia talapty, ia talapsyz bolsyn, áiteýir «bárekeldini» kerek qylmaituǵyny bolmaidy. Árneshik, orynsyz ba, oryndy ma, «bárekeldi» deýshini kóńil izdep turady. Adam balasy ózi qai jolda, qai maidanda júrse, sol maidandaǵy kisimen syrlas bolady. Onyń úshin ózge joldaǵylardan «bárekeldini» ońdy kútpeidi. Maǵan «bárekeldi» dese, osy ózimmenen seriktes, syrlas osylar «bárekeldi» der deidi.

Talaptyń ishinde adam balasy kóbinese basyna qadir izdep, sol talapta bolady. Bireý mal qýyp jatyr. Sarańdyqpen, aramdyqpen, áiteýir mal tapsam, «Mal tapqan erdiń jazyǵy joq» deituǵyn, «Maldynyń beti jaryq» deituǵyn maqalǵa senip, halyqtyń túrine qarai, it te bolsa, maldyny sóge almaidy dep, bul mal hám paida, hám qasiet bolady boiyma deidi. Munysy ras, qazaqtyń óz qulqyna qaraǵanda. Biraq adamdyqqa, aqylǵa qaraǵanda, qazaq túgil, kóńil jiirkenetuǵyn is. Osyǵan orai bireý er atanamyn, bireý qajeke atanamyn, bireý moldeke atanamyn, bireýler bilgish, qý, sum atanamyn dep, sol harekette júr. Árqaisysy qazaqqa iaki biri bar, biri joq bolsa, baǵanaǵy eki buldamaq ta bolyp, basyna «osynym birsypyra eleý azyq bolar» degen talappenen qylyp júr. Munysy qazaqtyń tamyryn ustap-ustap qaraidy daǵy, «mynany alyp kelip berse, qymbat alǵandai eken, osy kúnde myna bir istiń biraz puly bar eken» dep, qazaqtyń óz betinen oqyp, izdengen talap bolmasa, kitap betinen oqyp izdegen talap emes. Onyń úshin kitap sózimenen izdengen talap bolsa, áýeli kókirekti tazalaý kerek deidi, onan soń ǵibadat qyl deidi. Qazaqtyń betine qarap, sodan oqyǵan bolsa, ol talabyńdy qyla ber, kókirekti tym tazalaimyn deme, ony kim kórip jatyr, ishinde qatpar kóp bolmasa, qut-berekege jaǵymdy bolmaidy deidi. Endi osyǵan qarap, qaidan oqyp, bilip, umtylǵan talap ekenin bilersiń.

QYRYQ BESINShI SÓZ (1898)

Qudai tabaraka ýataǵalanyń barlyǵynyń úlken dáleli - neshe myń jyldan beri árkim ártúrli qylyp sóilese de, bári de bir úlken qudai bar dep kelgendigi, ýa hám neshe myń túrli dinniń bári de ǵadalát, mahabbat qudaiǵa laiyqty degendigi.

Biz jaratýshy emes, jaratqan kóleńkesine qarai biletuǵyn pendemiz. Sol mahabbat pen ǵadalátke qarai tartpaqpyz, sol allanyń hikmetin bireýden bireý anyǵyraq sezbekpen artylady. Inandym, sendim demek inandyramyn, sendiremin degen emes.

Adamshylyqtyń aldy - mahabbat, ǵadalát, sezim. Bulardyń kerek emes jeri joq, kirispeituǵyn da jeri joq. Ol - jaratqan táńiriniń isi. Aiǵyr biege ie bolmaqta da mahabbat pen sezim bar. Bul ǵadalát, mahabbat sezim kimde kóbirek bolsa, ol kisi - ǵalym, sol - ǵaqil. Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaimyz, jaralyp, jasalyp qoiǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqylmen bilip.