فوتو: ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
بٸرٸنشٸ حالىقارالىق جولبارىستاردى قورعاۋ فورۋمىندا (2010 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە) بارلىق جولبارىس ارەالى بار ەلدەر 2012 جىلعا دەيٸن جابايى تابيعاتتاعى جولبارىستار سانىن ەكٸ ەسە كٶبەيتۋگە (شامامەن 3000 باسقا) كەلٸستٸ, ال قازاقستان ٷكٸمەتٸ ەلدە جولبارىستى قايتا ەنگٸزۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىن رەسمي تٷردە جارييالادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنە سٸلتەمە جاساپ.
قازاقستان, رەسەي جەنە شۆەيتسارييانىڭ بٸرلەسكەن ەكسپەديتسيياسىنىڭ نەتيجەسٸندە, دٷنيەجٷزٸلٸك جابايى تابيعات قورى (WWF) جوباسى اياسىندا تۇران جولبارىسىن ورتالىق ازييادا قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ەڭ قولايلى ورىن رەتٸندە بالقاش كٶلٸنٸڭ وڭتٷستٸك جاعالاۋى, ەسٸل ٶزەنٸنٸڭ اتىرابى مەن ونىڭ شىعىس جاعالاۋى تاڭدالدى.
تۇران جولبارىسىنىڭ پوپۋلياتسيياسىنىڭ تىعىزدىعى (جولبارىسقا اڭشىلىق نەتيجەلەرٸ مەن جانۋارلاردىڭ كەزدەسۋٸ تۋرالى جاناما تاريحي دەرەكتەر بويىنشا) امۋر جولبارىسىنىڭ تىعىزدىعىنان ايتارلىقتاي جوعارى بولدى جەنە ٷندٸستانداعى جولبارىستاردىڭ تىعىزدىعىنا جاقىن. بۇل بالحاش ٶڭٸرٸندە كەمٸندە 100 جولبارىس پوپۋلياتسيياسىن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بۇل بٷگٸنگٸ تاڭدا ساقتالعان توپتاردان ەلدەقايدا كٶپ.
سوندىقتان جولبارىستىڭ بالحاش ٶڭٸرٸندە قالپىنا كەلۋٸ جولبارىستاردى قالپىنا كەلتٸرۋ باعدارلاماسىنا ماڭىزدى ٷلەس قوسادى.
2010-2015 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان, رەسەي جەنە باسقا ەلدەردٸڭ جەتەكشٸ ساراپشىلارى حتقو (حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعى) جانۋارلار توبىنىڭ كەلٸسٸمٸمەن قازاقستاندا جولبارىستى قايتا ەكەلۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەدٸ. باعدارلاما شەڭبەرٸندە باستاپقى پوپۋلياتسييانىڭ 3 ىقتيمال كٶزٸ قاراستىرىلعان:
- • جابايى تابيعاتتاعى جولبارىستار;
- • كونفليكتٸ جولبارىستار, سونداي-اق جالعىز قالعان تابيعاتقا بەيٸمدەلگەن جولبارىس بالالار;
- • زوولوگييالىق پاركتەردە ٶسٸرٸلگەن, تابيعاتقا بەيٸمدەلگەن جولبارىس بالالار.
2015 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جارييالانعان زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە بارلىق كونتينەنتالدى جولبارىستار بٸر پودۆيدكە, ياعني Panthera tigris tigris-كە جاتاتىنى تانىلدى. وسى پودۆيد 2021 جىلى قازاقستاننىڭ قىزىل كٸتابىنا ەنگٸزٸلدٸ.
"امۋر" جەنە "تۇران" اتاۋلارى قازٸرگٸ ۋاقىتتا عالىمدار مەن حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىمەن (حتقو) ەكولوگييالىق فورمالار نەمەسە گەوگرافييالىق پوپۋلياتسييالار رەتٸندە قاراستىرىلىپ, جەكەلەگەن جانۋار تٷرشەلەرٸ رەتٸندە سانالمايدى.
سوندىقتان رەينترودۋكتسييادان كەيٸن قازاقستانعا كٶشٸرٸلگەن امۋر پوپۋلياتسيياسىنىڭ جولبارىستارى, تۇراقتى پوپۋلياتسييانى قالىپتاستىرعان جاعدايدا, اۋماقتىق بەلگٸ بويىنشا تۇران پوپۋلياتسيياسىنىڭ جولبارىستارى بولىپ اۆتوماتتى تٷردە سانالادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا جولبارىستاردى رەينترودۋكتسييالاۋ باعدارلاماسى نيدەرلاندتان "ٸلە-بالقاش" رەزەرۆاتىنا امۋر جولبارىستارىنىڭ كەلۋٸمەن ماڭىزدى كەزەڭگە جەتتٸ. بۇل ماڭىزدى قادام باعدارلاما ماقساتىنا – جولبارىستاردىڭ تاريحي مەكەنٸندە پوپۋلياتسيياسىن قالپىنا كەلتٸرۋگە جاقىنداتادى.
جىلدار بويى WWF پەن قازاقستان اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا ەكٸ امۋر جولبارىسى "ٸلە-بالقاش" مەملەكەتتٸك تابيعي رەزەرۆاتىنا نيدەرلاندتاعى "سۆياتوگو لۆا" جابايى جانۋارلاردى ساقتاۋ ورتالىعىنان (Stichting Leeuw) جەتكٸزٸلدٸ. بۇل وقيعا ەكوجٷيەنٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە جوعالعان بيوەرتٷرلٸلٸكتٸ قايتارۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. باعدارلامانى ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار ەلەمٸ كوميتەتٸ WWF جەنە بۇۇدب-نىڭ قولداۋىمەن جٷزەگە اسىرۋدا. بوگدانا مەن كۋما "ٸلە-بالحاش" رەزەرۆاتىنداعى WWF-تىڭ ارنايى قۇرىلعان ۆولەرلٸك ورتالىعىندا ٶمٸر سٷرٸپ, كەيٸن ولاردىڭ ۇرپاعىن تابيعاتقا جٸبەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
"وسىدان شامامەن 15 جىل بۇرىن, 2010 جىلى ٶتكەن جەر بەتٸندە جولبارىستاردى ساقتاپ قالۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا العاشقى حالىقارالىق فورۋمدا قازاقستان مىسىقتۇقىمداس جابايى جىرتقىشتى ەلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىنا قايتا ورالتۋعا دايىن ەكەندٸگٸن حابارلاعان بولاتىن. ارادا جەتٸ جىل ٶتكەننەن كەيٸن قازاقستان, رەسەي جەنە باسقا دا ەلدەردٸڭ عالىمدارىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگٸ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدە جولبارىستى قايتا جەرسٸندٸرۋدٸڭ بٸرەگەي باعدارلاماسى ەزٸرلەندٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا الاڭى 415 مىڭ گەكتار جەردٸ قامتيتىن "ٸلە-بالقاش" رەزەرۆاتىن قۇرۋدان باستاپ وڭتٷستٸك بالقاش ماڭى ەكوجٷيەسٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە دەيٸن ٷلكەن جۇمىس اتقارىلدى. قازٸرگٸ تاڭدا بٸز كٶپ ەڭبەكتٸ تالاپ ەتەتٸن جۇمىستىڭ جەنە قىزمەتكەرلەرٸمٸزدٸڭ ٶز ٸستەرٸنە ادالدىعىنىڭ نەتيجەسٸن كٶرٸپ وتىرمىز. قازاقستانعا العاشقى جولبارىستار جەتكٸزٸلدٸ جەنە وسى اتاۋلى وقيعا باعدارلاما مٸندەتتەرٸنٸڭ سەتتٸ ورىندالعانىن راستايدى", - دەدٸ ٶز سٶزٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ ەرلان نىسانباەۆ.
جولبارىستاردىڭ ۇرپاقتارى جابايى تابيعاتقا جٸبەرٸلۋٸ كٷتٸلۋدە, بۇل تٷرشە قازاقستاندا 70 جىلدان استام ۋاقىتتان كەيٸن قايتا پايدا بولايىن دەپ ورىت. بۇل جولبارىستار پوپۋلياتسيياسى مەن ايماقتىڭ بيوەرتٷرلٸلٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋدە ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
"WWF-تا بٸرنەشە ونداعان جىلدار بويى جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستان كەيٸن وسى جوبا – مەن ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەڭ ەرەكشە جوبالاردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. وسىدان 15 جىل بۇرىن جابايى تابيعاتتا جولبارىستار مٷلدەم جويىلىپ بارا جاتقان كەزدە مۇنداي جوبا ٸسكە اسىرىلادى دەپ ويلاعان? بۇل جوبا – جاي عانا جولبارىستارمەن جٷرگٸزٸلگەن ەسەرٸ مول جۇمىس ەمەس. بٸز جويىلىپ بارا جاتقان جىرتقىشتى ساقتاپ قالۋمەن شەكتەلمەي, سونىمەن قاتار ەرٸپتەستەرٸمٸزبەن بٸرلەسە وتىرىپ تۇتاس ەكوجٷيەنٸ قالپىنا كەلتٸرەمٸز, بۇل وسى جەرلەردە ٶمٸر سٷرەتٸن ادامدارعا وراسان زور ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك پايداسىن تيگٸزەدٸ. بٸرنەشە جىل بويعى جۇمىستىڭ وسىنداي نەتيجەگە جەتكٸزۋٸ فاكتٸسٸ بٷكٸل ەلەم بويىنشا تابيعات پەن جويىلىپ بارا جاتقان تٷرلەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە بولاتىنى تۋرالى ٷمٸت ۇيالاتادى", - دەيدٸ WWF نيدەرلاندتىڭ جابايى تابيعات جٶنٸندەگٸ ساراپشىسى گەرت پولەت.
اعىمداعى جىلدىڭ جازىنىڭ باسىندا WWF قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷيەسٸ كوميتەتٸ مەن نيدەرلاندىنىڭ سۆياتوي لۆا ورتالىعى اراسىندا مەموراندۋم جاسالدى. مەموراندۋمدا 2 جولبارىستى اقىسىز بەرۋ جەنە ولاردى قازاقستانعا جەتكٸزۋ تۋرالى كەلٸسٸم بولدى, ال ولاردىڭ ۇرپاقتارىن جابايى تابيعاتقا قايتا جٸبەرۋ ٷشٸن ودان ەرٸ ٶسٸرۋ كٶزدەلدٸ.
"نيدەرلاند ورتالىعىمەن اراداعى مەموراندۋم قازاقستاندا جولبارىستاردى ٶسٸرۋ ماقساتىندا بٸرلەسكەن ٶنٸمدٸ جۇمىستىڭ باستاماسىنا جول اشتى. ول ەلٸمٸزدە بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاپ قالۋ جەنە قايتا الپىنا كەلتٸرۋ جولىندا ماڭىزدى قادامعا اينالدى. سونىمەن قاتار, بۇل قۇجات تابىستى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ٷلگٸسٸن پاش ەتەدٸ. «ٸلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنىڭ قارىشتى دامۋى, قايتا جەرسٸندٸرۋ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق بەلگٸلەنگەن جوسپارلارىنىڭ ناقتى ٸسكە اسىرىلۋى جەنە حالىقارالىق ەرٸپتەستەردٸڭ قولداۋ كٶرسەتۋٸ بولاشاقتاعى ەكولوگييالىق باستامالارعا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ تابيعاتتى قورعاۋ سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸنە سەنٸمدٸ نەگٸز قالىپتاستىرادى", - دەپ اتاپ ٶتتٸ قر ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى دانييار تۇرعامباەۆ.
"بٸز ٶز ورتالىعىمىزداعى بارلىق اڭداردىڭ بولاشاعى جاقسى, مٷمكٸندٸگٸنشە ولاردىڭ تابيعي تٸرشٸلٸك ورتاسىنا بارىنشا جاقىن بولۋى ٷشٸن بارىمىزدى سالۋعا تىرىسامىز. بٸزدٸڭ ۇيىمىمىزدىڭ باستى ارمانى – جولبارىستاردىڭ بۇرىن ٶزدەرٸ مەكەندەگەن قازاقستانعا قايتا ورالۋى باعدارلاماسىنا ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋ", - دەيدٸ Lion Foundation قورىنىڭ ديرەكتورى روبەرت كريۋيفف.
وسى دەمالىس كٷندەرٸ جولبارىستار تۇراقتى كٷزەتشٸلەردٸڭ باقىلاۋىمەن جاڭا ٷيٸنە جٷك ۇشاعى مەن ۆەرتولەت ارقىلى ارنايى ترانسپورتتىق كونتەينەرلەردە جەتكٸزٸلدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ولار «ٸلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنىڭ قورىقتىق ايماعىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان كٸشٸ ۆولەردە اككليماتيزاتسييادان ٶتۋدە. بٸرنەشە اپتادان كەيٸن ولاردى كەڭٸرەك ۆولەرلەرگە شىعارادى.
"بۇل اتاۋلى جەنە تاريحي وقيعا – قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ WWF جەنە بۇۇدب قولداۋىمەن ٸلە-بالقاش ساعاسى ەكوجٷيەسٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە ٶڭٸردە جولبارىستاردى جەرسٸندٸرۋ بويىنشا ٶرشٸل باعدارلاماسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ. ورتالىق ازييادا بۇل جىرتقىشتار 70 جىلدان استام بۇرىن جويىلىپ كەتتٸ جەنە بٷگٸنگٸ تاڭدا بٷكٸل ەلەم وسىنداي سالتاناتتى وقيعانىڭ كۋەگەرٸ بولىپ وتىر. جولبارىستاردى جەرسٸندٸرۋ ولاردىڭ تاريحي وتانىنا قايتا ورالۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە تۇراقتى ەكوجٷيەنٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ماڭىزدى قادام بولىپ سانالادى, بۇل ادامدارعا عانا ەمەس, ەلدٸڭ تابيعاتىنا دا ٷلكەن پايداسىن تيگٸزەدٸ. بۇل جوبا بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاپ قالۋ جەنە ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدٸكتٸ قولداۋ ٷشٸن عالامدىق كٷش-جٸگەر سالۋدى بٸلدٸرەدٸ", - دەيدٸ WWF ەۋروپا جەنە سولتٷستٸك افريكا ەلدەرٸ جٶنٸندەگٸ ٶڭٸرلٸك ديرەكتورى ادجاي باراي.
اۋقىمدى جوبانى ٸسكە اسىرۋ كەزٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نيدەرلاندىداعى ەلشٸلٸگٸ بەلسەندٸ كٶمەك كٶرسەتتٸ.
