Foto: Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrliginiń baspasóz qyzmeti
Birinshi halyqaralyq jolbarystardy qorǵaý forýmynda (2010 jyly Sankt-Peterbýrgte) barlyq jolbarys arealy bar elder 2012 jylǵa deiin jabaiy tabiǵattaǵy jolbarystar sanyn eki ese kóbeitýge (shamamen 3000 basqa) kelisti, al Qazaqstan úkimeti elde jolbarysty qaita engizý jumystarynyń bastalǵanyn resmi túrde jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat" Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligine silteme jasap.
Qazaqstan, Resei jáne Shveitsariianyń birlesken ekspeditsiiasynyń nátijesinde, Dúniejúzilik jabaiy tabiǵat qory (WWF) jobasy aiasynda Turan jolbarysyn Ortalyq Aziiada qalpyna keltirý úshin eń qolaily oryn retinde Balqash kóliniń ońtústik jaǵalaýy, Esil ózeniniń atyraby men onyń shyǵys jaǵalaýy tańdaldy.
Turan jolbarysynyń popýliatsiiasynyń tyǵyzdyǵy (jolbarysqa ańshylyq nátijeleri men janýarlardyń kezdesýi týraly janama tarihi derekter boiynsha) Amýr jolbarysynyń tyǵyzdyǵynan aitarlyqtai joǵary boldy jáne Úndistandaǵy jolbarystardyń tyǵyzdyǵyna jaqyn. Bul Balhash óńirinde keminde 100 jolbarys popýliatsiiasyn qurý múmkindigin baǵalaýǵa múmkindik beredi, bul búgingi tańda saqtalǵan toptardan áldeqaida kóp.
Sondyqtan jolbarystyń Balhash óńirinde qalpyna kelýi Jolbarystardy qalpyna keltirý baǵdarlamasyna mańyzdy úles qosady.
2010-2015 jyldar aralyǵynda Qazaqstan, Resei jáne basqa elderdiń jetekshi sarapshylary HTQO (Halyqaralyq tabiǵatty qorǵaý odaǵy) janýarlar tobynyń kelisimimen Qazaqstanda jolbarysty qaita ákelý baǵdarlamasyn ázirledi. Baǵdarlama sheńberinde bastapqy popýliatsiianyń 3 yqtimal kózi qarastyrylǵan:
- • Jabaiy tabiǵattaǵy jolbarystar;
- • Konflikti jolbarystar, sondai-aq jalǵyz qalǵan tabiǵatqa beiimdelgen jolbarys balalar;
- • Zoologiialyq parkterde ósirilgen, tabiǵatqa beiimdelgen jolbarys balalar.
2015 jyldyń maýsymynda jariialanǵan zertteý nátijesinde barlyq kontinentaldy jolbarystar bir podvidke, iaǵni Panthera tigris tigris-ke jatatyny tanyldy. Osy podvid 2021 jyly Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizildi.
"Amýr" jáne "turan" ataýlary qazirgi ýaqytta ǵalymdar men Halyqaralyq tabiǵatty qorǵaý odaǵymen (HTQO) ekologiialyq formalar nemese geografiialyq popýliatsiialar retinde qarastyrylyp, jekelegen janýar túrsheleri retinde sanalmaidy.
Sondyqtan reintrodýktsiiadan keiin Qazaqstanǵa kóshirilgen amýr popýliatsiiasynyń jolbarystary, turaqty popýliatsiiany qalyptastyrǵan jaǵdaida, aýmaqtyq belgi boiynsha turan popýliatsiiasynyń jolbarystary bolyp avtomatty túrde sanalady.
Qazirgi ýaqytta jolbarystardy reintrodýktsiialaý baǵdarlamasy Niderlandtan "Ile-Balqash" rezervatyna amýr jolbarystarynyń kelýimen mańyzdy kezeńge jetti. Bul mańyzdy qadam baǵdarlama maqsatyna – jolbarystardyń tarihi mekeninde popýliatsiiasyn qalpyna keltirýge jaqyndatady.
Jyldar boiy WWF pen Qazaqstan arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyqtyń arqasynda eki amýr jolbarysy "Ile-Balqash" memlekettik tabiǵi rezervatyna Niderlandtaǵy "Sviatogo lva" jabaiy janýarlardy saqtaý ortalyǵynan (Stichting Leeuw) jetkizildi. Bul oqiǵa ekojúieni qalpyna keltirý jáne joǵalǵan bioártúrlilikti qaitarý jolyndaǵy mańyzdy qadam boldy. Baǵdarlamany ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi komiteti WWF jáne BUUDB-nyń qoldaýymen júzege asyrýda. Bogdana men Kýma "Ile-Balhash" rezervatyndaǵy WWF-tyń arnaiy qurylǵan volerlik ortalyǵynda ómir súrip, keiin olardyń urpaǵyn tabiǵatqa jiberý josparlanyp otyr.
"Osydan shamamen 15 jyl buryn, 2010 jyly ótken Jer betinde jolbarystardy saqtap qalý máseleleri boiynsha alǵashqy halyqaralyq forýmda Qazaqstan mysyqtuqymdas jabaiy jyrtqyshty elimizdiń tabiǵatyna qaita oraltýǵa daiyn ekendigin habarlaǵan bolatyn. Arada jeti jyl ótkennen keiin Qazaqstan, Resei jáne basqa da elderdiń ǵalymdarynyń tynymsyz eńbegi nátijesinde elimizde jolbarysty qaita jersindirýdiń biregei baǵdarlamasy ázirlendi. Osy ýaqyt aralyǵynda alańy 415 myń gektar jerdi qamtityn "Ile-Balqash" rezervatyn qurýdan bastap ońtústik Balqash mańy ekojúiesin qaita qalpyna keltirýge deiin úlken jumys atqaryldy. Qazirgi tańda biz kóp eńbekti talap etetin jumystyń jáne qyzmetkerlerimizdiń óz isterine adaldyǵynyń nátijesin kórip otyrmyz. Qazaqstanǵa alǵashqy jolbarystar jetkizildi jáne osy ataýly oqiǵa baǵdarlama mindetteriniń sátti oryndalǵanyn rastaidy", - dedi óz sózinde Qazaqstan Respýblikasynyń Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri Erlan Nysanbaev.
Jolbarystardyń urpaqtary jabaiy tabiǵatqa jiberilýi kútilýde, bul túrshe Qazaqstanda 70 jyldan astam ýaqyttan keiin qaita paida bolaiyn dep oryt. Bul jolbarystar popýliatsiiasy men aimaqtyń bioártúrliligin qalpyna keltirýde mańyzdy ról atqarady.
"WWF-ta birneshe ondaǵan jyldar boiy júrgizilgen jumystan keiin osy joba – men eńbek sińirgen eń erekshe jobalardyń biri bolyp sanalady. Osydan 15 jyl buryn jabaiy tabiǵatta jolbarystar múldem joiylyp bara jatqan kezde mundai joba iske asyrylady dep oilaǵan? Bul joba – jai ǵana jolbarystarmen júrgizilgen áseri mol jumys emes. Biz joiylyp bara jatqan jyrtqyshty saqtap qalýmen shektelmei, sonymen qatar áriptesterimizben birlese otyryp tutas ekojúieni qalpyna keltiremiz, bul osy jerlerde ómir súretin adamdarǵa orasan zor ekologiialyq jáne áleýmettik paidasyn tigizedi. Birneshe jyl boiǵy jumystyń osyndai nátijege jetkizýi faktisi búkil álem boiynsha tabiǵat pen joiylyp bara jatqan túrlerdi qaita qalpyna keltirýge bolatyny týraly úmit uialatady", - deidi WWF Niderlandtyń jabaiy tabiǵat jónindegi sarapshysy Gert Polet.
Aǵymdaǵy jyldyń jazynyń basynda WWF qoldaýymen Qazaqstan Respýblikasynyń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúiesi komiteti men Niderlandynyń Sviatoi Lva ortalyǵy arasynda Memorandým jasaldy. Memorandýmda 2 jolbarysty aqysyz berý jáne olardy Qazaqstanǵa jetkizý týraly kelisim boldy, al olardyń urpaqtaryn jabaiy tabiǵatqa qaita jiberý úshin odan ári ósirý kózdeldi.
"Niderland ortalyǵymen aradaǵy memorandým Qazaqstanda jolbarystardy ósirý maqsatynda birlesken ónimdi jumystyń bastamasyna jol ashty. Ol elimizde bioalýantúrlilikti saqtap qalý jáne qaita alpyna keltirý jolynda mańyzdy qadamǵa ainaldy. Sonymen qatar, bul qujat tabysty halyqaralyq yntymaqtastyqtyń úlgisin pash etedi. «Ile-Balqash» rezervatynyń qaryshty damýy, qaita jersindirý baǵdarlamasynyń barlyq belgilengen josparlarynyń naqty iske asyrylýy jáne halyqaralyq áriptesterdiń qoldaý kórsetýi bolashaqtaǵy ekologiialyq bastamalarǵa jáne elimizdiń tabiǵatty qorǵaý salasyndaǵy jetistikterine senimdi negiz qalyptastyrady", - dep atap ótti QR Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi komitetiniń tóraǵasy Daniiar Turǵambaev.
"Biz óz ortalyǵymyzdaǵy barlyq ańdardyń bolashaǵy jaqsy, múmkindiginshe olardyń tabiǵi tirshilik ortasyna barynsha jaqyn bolýy úshin barymyzdy salýǵa tyrysamyz. Bizdiń uiymymyzdyń basty armany – jolbarystardyń buryn ózderi mekendegen Qazaqstanǵa qaita oralýy baǵdarlamasyna óz úlesimizdi qosý", - deidi Lion Foundation qorynyń direktory Robert Kriýiff.
Osy demalys kúnderi jolbarystar turaqty kúzetshilerdiń baqylaýymen jańa úiine júk ushaǵy men vertolet arqyly arnaiy transporttyq konteinerlerde jetkizildi. Qazirgi ýaqytta olar «Ile-Balqash» rezervatynyń qoryqtyq aimaǵynyń shekarasynda ornalasqan kishi volerde akklimatizatsiiadan ótýde. Birneshe aptadan keiin olardy keńirek volerlerge shyǵarady.
"Bul ataýly jáne tarihi oqiǵa – Qazaqstan úkimetiniń WWF jáne BUUDB qoldaýymen Ile-Balqash saǵasy ekojúiesin qaita qalpyna keltirý jáne óńirde jolbarystardy jersindirý boiynsha órshil baǵdarlamasynyń bir bóligi. Ortalyq Aziiada bul jyrtqyshtar 70 jyldan astam buryn joiylyp ketti jáne búgingi tańda búkil álem osyndai saltanatty oqiǵanyń kýágeri bolyp otyr. Jolbarystardy jersindirý olardyń tarihi otanyna qaita oralýyna ǵana emes, sonymen birge turaqty ekojúieni qalpyna keltirý úshin mańyzdy qadam bolyp sanalady, bul adamdarǵa ǵana emes, eldiń tabiǵatyna da úlken paidasyn tigizedi. Bul joba bioalýantúrlilikti saqtap qalý jáne ekologiialyq tepe-teńdikti qoldaý úshin ǵalamdyq kúsh-jiger salýdy bildiredi", - deidi WWF Eýropa jáne Soltústik Afrika elderi jónindegi óńirlik direktory Adjai Barai.
Aýqymdy jobany iske asyrý kezinde Qazaqstan Respýblikasynyń Niderlandydaǵy Elshiligi belsendi kómek kórsetti.
