جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى. تاۋ ەلٸندەگٸ وقيعا (جاڭادان تابىلعان شىعارما)

(سەمەن چۋيكوۆتان تەرجٸما)

الاش كٶركەم ويىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ شىعارماشالىق  ەڭبەگٸ سان-سالالى. ەلٸ دە جارىق كٶرمەگەن حيكاياتتارى مەن ەڭگٸمەلەرٸ, اۋدارمالارى, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ, جەكە ماقالالارى بارشىلىق. سونىڭ ٸشٸندە 1934 جىلى عابيت مٷسٸرەپوۆتىڭ قولىنا ەۆگەنييا قاراباتىرقىزى ايماۋىتوۆا تابىس ەتكەن  جيىرماسىنشى جىلدارداعى قازاق قوعامى تۋرالى سەمەن چۋيكوۆتىڭ رومانىنىڭ تەرجٸماسى (قازاقستان  مەملەكەت باسپاسىنىڭ كٷنشىعىس بٶلٸمٸ. تەشكەن. 1925 جىل) ٸزدەنۋشٸلەردٸڭ ەرەكشە نازارىن اۋداراتىن اماناتتى مٸندەت بولىپ تابىلادى. سونداي عىلىمي ٸزدەۋ جۇمىستارىن تيياناقتى تٷردە جٷزەگە اسىرىپ جاتقان دوكتورانت  قارلىعاش ەۋبەكٸروۆا  ارحيۆ سٶرەلەرٸنەن تاۋىپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان تٶمەندەگٸ شىعارما, الداعى ولجالى ٸزدەنٸستەرگە جول اشادى دەپ ويلايمىن. بۇل تەرجٸما  ج.ايماۋىتوۆتىڭ  بەس تومدىق شىعارمالار جيناعىنان قالىس قالعان.  

                                                                                                تۇرسىن  جۇرتباي

تانىستىرۋ

ەۋروپا جازۋشىسى قازاق ٶمٸرٸن قالاي تٷسٸنەدٸ ەكەن, قالاي سۋرەتتەيدٸ ەكەن? ولاردىڭ ەڭبەگٸ قازاق ەدەبيەتٸنە قانشالىق ٶڭ بەرٸپ, قولعابىس ەتەدٸ ەكەن? وقۋشىلاردى از عانا تانىستىرا كەتەيٸك.

چۋيكوۆتىڭ بۇل ەڭگٸمەسٸ ەۋروپا جازۋشىلارىنىڭ كٶزٸندە ماقتاۋلى, قۇندى ەڭگٸمە. مۇنداي ەڭگٸمەنٸ وقىپ, قازاق ٶمٸرٸمەن تانىس بولدىق دەگٸزەرلٸك ەڭگٸمە.

انىعىندا, چۋيكوۆتىڭ بۇل ەڭگٸمەسٸنە بٸز قانداي باعا بەرۋٸمٸز كەرەك? قازاق ٶمٸرٸن جەتە بٸلٸپ, سۋرەتتەگەن جەرلەرٸ قانداي? بٸلە الماي, ٷستٸرت كەتكەن جەرلەرٸ قانداي? قاراستىرايىق...

چۋيكوۆ تٶڭكەرٸس اقىنى: ەڭگٸمەسٸنٸڭ سارىنى دا تٶڭكەرٸس, جەتٸسۋداعى  قازاقتار تٶڭكەرٸستٸ باسىنان قالاي ٶتكٸزگەنٸن, قانداي قاتىناسقانىن جازادى.

چۋيكوۆ تٶڭكەرٸستٸ قازاقتىڭ ٶزٸ جاساسقان, ٶزٸ ارالاسقان قىلىپ شىعارادى. قادىر دەگەن جەتٸسۋ مەن قاشقاردىڭ اراسىن شارلاعان تٶڭكەرٸسشٸل رۋ بولادى. ول ٶمٸرٸ قازاق-ورىستارمەن جۇلىسىپ ٶتەدٸ; تالايىنىڭ باسىن كەسەدٸ. قادىر وتارشىلارعا قارسى, قازاقتىڭ جەرٸن, سۋىن قورعايدى, قازاقتى مەدەنيەتكە سٷيرەمەك. بٸراق ٶزٸ قاراپايىم قازاق, تٶبەلەسكەننەن باسقا, كٸسٸ ٶلتٸرگەننەن باسقا قولىنان ٸس كەلمەيدٸ. قادىر تٶڭكەرٸستٸ كٷتەدٸ. تٶڭكەرٸستٸ ورىس جالشىلارى جاسايدى, سوعان قوسىلامىز دەپ كٷتەدٸ. قادىر كەدەيشٸل, بۇقاراشىل; ول  بۇقارانىڭ ٶزٸ, ەيتپەسە كٶزٸ. ول قازاقتىڭ بايلارىنا دا, ماناپتارىنا دا قارسى. تٶڭكەرٸس بولسا, قازاق بايىن ورىس بايلارىمەن قابات جانىشتاماقشى. سولاي بولۋى كەرەك دەپ, جاس مەمەتكە ساباق  بەرەدٸ.

قادىردىڭ ەتەگٸن ۇستاي مەمەت شىعادى. قادىر تٶڭكەرٸستٸ كٶرە الماي ٶلەدٸ, مەمەت تٶڭكەرٸستٸ قولىمەن جاساسادى. جالعىز مەمەت ەمەس. قازاق جٸگٸتتەرٸ (باي-كەدەي ارالاس) تٷگەل ەۋەلٸ قادىردىڭ سوڭىنان ەرٸپ, تٶڭكەرٸس كەزٸندە مەمەت وترياد بولادى. قازاق ورىستارمەن سوعىسىپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸن ورناتىسادى.

قازاق بۇقاراسى, قازاق كەدەيلەرٸ, جاستارى تٶڭكەرٸستٸ اڭساعان, كٷتكەن. تٶڭكەرٸس يدەياسىمەن ەرتەدەن  سۋارىلعان, تۇرمىس ٶزدەرٸن تٶڭكەرٸسشٸل ەتٸپ يتەرگەن. قازاق جاۋجٷرەك ەل بولىپ قولىنا پىشاعىن الىپ, جالاڭداپ تٶڭكەرٸستٸ كٷتٸپ وتىرعان. انىعىندا سولاي ما? قالىڭ بۇقارا تۇرسىن, تٶڭكەرٸس بولارىن, ودان كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورنارىن  ەۋەلٸ وقىعان ازاماتتاردىڭ, ساياساتشىلارىمىزدىڭ قانشاسى الدىن الا بولجادى?

راس, قازاق وتار بولدى, جەر سۋدان تارشىلىق, قازاق ورىستان, قاقولدان زورلىق كٶردٸ, جانشىلدى, ەزٸلدٸ. جارىق كٷندٸ كٷتتٸ. بٸراق جالپى بۇقارا تٶڭكەرٸسكە ەزٸرلەنٸپ, قولىنا  تٷكٸرٸپ وتىرعان جوق ەدٸ, ەڭسەسٸ تٷسٸپ, ۇيقىلى-وياۋ جٷر ەدٸ.  قادىر سىقىلدى ورىسپەن ٶش, بايلارمەن قاس, جالعىز-جارىم   ساڭىلاۋلى تٶڭكەرٸسشٸل ەرلەر, ۇرىلار بولعان, ھەم بار. بٸراق ولار ورىس تٶڭكەرٸسٸنەن حابارسىز بولدى; كٶبٸنەسە ەل اراسىنىڭ بارىمتاسىنان, ۇرلىعىنان, رۋ تارتىسىنان بويى اسىپ, قاناتىن شارىقتاپ سەرمەي المادى, ٶيتكەنٸ اقىل اۋدانى, دٷنيە تانۋى قازاقتان اسپايتىن ەدٸ. رومان بۇ جاعىنان قاراعاندا شىن رومانتيزم باعىتىنداعى رومان بولىپ جازىلعان. «بولعاندى» الماعان, «بولۋى كەرەكتٸ» العان.

روماننىڭ قازاق ٶمٸرٸنە قابىسپايتىن جەرلەرٸ كٶپ. باستى-باستىلارىن ايتايىق. قازاق ٶمٸرٸندە تاپ تارتىسى رۋ تارتىسىنان كٶرٸ كٷشتٸ بولعانعا ۇقسايدى.

قادىر, مەمەت كەدەيلەر, مالايلار تاياعىن سوعادى. بايلاردى باۋىزداماقشى. بٸراق كەدەي اقساقال جۇماباي ەلۋباي ماناپتىڭ قاس قاباعىمەن جٷرەدٸ. بۇل رۋ باسىنىڭ ىقپالى. ال, ەلۋباي ماناپتىڭ بالاسى تۇرعامبەك قادىردىڭ, مەمەتتٸڭ سوڭىنا ەرەدٸ. ماناپتىڭ ٶزٸ بٸر جاق, بالاسى بٸر جاق.

اقساقالداردا, كەرييالاردا رۋ ەسەرٸ باسىم سىقىلدى, جاستاردا تٶڭكەرٸس ەسەرٸ كٷشتٸ سىقىلدى. باي-ماناپتىڭ بالاسى كەدەيشٸل بولۋى ٷيلەسپەيدٸ. باي, كەدەي اراسى, جۋان اتا,  جٸڭٸشكە اتا اراسى, رۋ تارتىسى, قىسقاسى قازاقتىڭ ٸشكٸ  تۇرمىسى, جٸگٸ اشىلىپ, جٷيەلەنبەگەن,  شاتاسىپ كەتكەن. بٸر جەردە قازاق تٷگەل بولىپ قالادى, بٸر جەردە تاپ جٸگٸ سوپاڭ ەتە تٷسەدٸ. بۇل جازۋشىنىڭ قازاق ٶمٸرٸنە جەتٸك ەمەستٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.

قازاقتى تٶڭكەرٸسكە ارالاستىرۋ ٷشٸن تىم ەر جۇرت قىلىپ كٶرسەتەدٸ. وقىپ وتىرعاندا, قازاق ەمەس, كاۆكازداعى  چەركەستەر كٶزٸڭە ەلەستەيدٸ, ەيتپەسە قازاقتىڭ ەرتەگٸدەي ٶتكەن جاۋگەرشٸلٸك زامانى كٶز الدىڭا كەلەدٸ.

راس, ٶزٸ تٸلەنٸپ ەترەدكە جازىلعان قازاق جٸگٸتتەرٸندە جاۋجٷرەكتەر بولدى. وندايلار جالپى ەمەس. قازاقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەزٸلگەن, قورقاق, «جانى تەتتٸ» جۇرت. اشۋلانعان ەكەسٸ جۇماباي جالعىز بالاسىن پىشاقتاپ تاستاۋى قازاق مٸنەزٸنە ۇيقاسپايدى. سولدات الۋدان, مايدانعا, قارا جۇمىسقا  بارۋدان ٶلگەنشە قورقىپ, قيراتىلىپ قالاتىن قازاق بٸر ورىس كەلسە, بٸر تايپى اۋىل جىمداي بولاتىن. قازاق نەعىپ سونشا جاۋىنگەر بوپ كەتتٸ? مٷمكٸن, «اداي», «زايسان» ۋەزٸ سىقىلدى ورىس وتارشىلارىنىڭ شارپۋى تيمەگەن شەت ەلدەردە ونداي ەرلٸك بولار. جەتٸسۋ قازاقتارى ونداي جاۋىنگەر بولسا عاجاپ ەمەس. بٸراق جالپى قازاققا ٷلگٸ بولا المايدى.

قازاقتىڭ ەدەت-عۇرپى, مٸنەزٸ, سالتى قامتي الىنباي, ودان, بۇدان شىمعىلاپ جيناعان ماعلۇماتقا قاراي اندا-ساندا جەردەن بەتٸن شىرپىپ وتىرعاندىعى كٶرٸنەدٸ.

«جۇماباي كەدەي بولعان سوڭ, قاتىنى دا ەكەۋ-اق»  – دەگەنٸ, «ەيتەۋٸر قازاق كٶپ قاتىن الۋشى ەدٸ» دەگەندٸك. بٸر قاتىن دا الا المايتۇعىن كەدەي بار. ونىمەن قازاق ٶمٸرٸ كٶرٸنە مە? قاتىنعا ەت اساتسا اقساقال بٸتكەن ٶرە تٷرەگەلەدٸ. بۇل ٷلكەن قىلمىس سانالادى مىس... «ەل –  ەلدٸڭ زاڭى باسقا» بولماسا, وندايدى ەستٸگەنٸمٸز جوق. مەمەت ەلۋباي ماناپقا «قىزىڭ ماعان تيمەكشٸ ەدٸ, سەيٸتبايعا بەرمە, ماعان بەر» – دەيدٸ. كٷيەۋ بولاتىن جٸگٸت اتاسىنا سونداي سٶز ايتا ما ەكەن? «قۇراندا: قىزدى كٸم كٶپ بەرسە, سول السىن دەگەن ەكەن» دەپ, مەمەتكە قىزىن بەرمەكشٸ بولادى. سونداي شاريعات بولا ما? ەكٸنشٸ اتاقتى  ماناپ مەمەت سىقىلدى قۋ كەدەيگە, قوڭسىعا قىزىن بەرمەك تٷگٸلٸ, ماڭىنا دارىتا ما? سٷيەك نامىسى قايدا? اتاسىنىڭ باسىنا ماناپ بولىپ جٷر مە?

وسى تەرٸزدٸ, قازاقتىڭ ٸشكٸ سالتىنا كەلگەندە جازۋشىنىڭ وراشولاقتىعى, بٶگدە كٸسٸ ەكەندٸگٸ بايقالىپ قالادى. بەرٸن ساناۋدىڭ قاجەتٸ جوق.

قازاق تۇرمىسىنا جاناسپايتىن جەرلەرٸ بولعانمەن, بۇل ەڭگٸمەنٸڭ كەرەكتٸ, پايدالى جاقتارى كٶپ. ٶمٸردەن السىن, مەيلٸ, جانىنان شىعارسىن ەيتەۋٸر ەڭگٸمەنٸڭ سارىنى تٶڭكەرٸسشٸلدٸك. تىم قۇرعاق ەمەس, كەستەلٸ قيسىندى تٶڭكەرٸسشٸل.  بۇل سارىندى جازىلعان ەڭگٸمە قازاق جازۋشىلارىندا ەزٸر جوق. تٶڭكەرٸس رۋحىندا جازىلعان ەڭگٸمە زاماندىكٸ, كٶپتٸكٸ, بۇقارانىكٸ  بولادى. بۇقاراشىلدىق, ەلەۋمەتشٸلدٸك  – ەدەبيەتتٸڭ بٸر جاقسى قاسيەتٸ.

ەسكٸلٸكتٸ تاستاپ, جاڭا زامانعا اياق باسقان دەۋٸردە ادامعا جاڭا تالاپ, جاڭا جٸگەر كەرەك. جاسىماس قايرات, جالىندى جٷرەك, قايتپاس ەرلٸك كەرەك. يدەيانىڭ جولىنا باس بايلاۋعا, جان قييۋعا جاس بۋىندى ٷندەۋ كەرەك. كەلەشەككە تورىعىپ قاراماي, تٷڭٸلٸپ, جىلاماي, كەلەشەكتەن تاۋداي ٷمٸت كٷتۋ كەرەك. ٷمٸتسٸز, سەلقوس ٸستە ماردىم بەرەكە بولمايدى. جەمٸس شىقپايدى. ٶمٸر قالىپتالماعان دەۋٸردە ناعىز ٶمٸر ەمەس, ٶمٸردٸڭ سەۋلەسٸنە مەزدەنٸپ, سوعان ۇمتىلۋ كەرەك.

وسى جاعىنان قاراعاندا, بۇل ەڭگٸمە جاس بۋىنعا ٶتە پايدالى ٷلگٸلٸ كٸتاپ بولا ما دەپ ويلايمىن.

ەڭگٸمەنٸڭ تاعى بٸر قاسيەتٸ: قازاق تۇرمىسىنىڭ سىرتقى كٶرٸنٸسٸ نەدەۋٸر كٶپ سۋرەتتەلگەن. تاۋ, اعاش, ٶزەن, جايلاۋ, كەشكٸ, كٷندٸزگٸ, تٷنگٸ اۋىل, تٷندەگٸ جورتۋىل اتتان, سوعىس قاشتى, قۋدى, قىسقاسى, قازاق دالاسىنداعى كٶپ سۋرەتتەر كٶرسەتٸلگەن.

ورىستىڭ بۇرىنعى جازۋشىلارىنان مۇنىڭ تٸلٸ جات. بەينەلەۋ, سالىستىرۋلارى ٶزگەشە. از سٶزبەن كٶپ نەرسەنٸ ايتىپ بەرەدٸ. قىسقا, دەمدٸ جازادى. قازاقتا قارا سٶزگە شەبەرلٸك ەدەبيەت مايدانىندا ەلٸ جەتە الماي كەلەدٸ. سۇلۋ, قىسقا, دەمدٸ, سۋرەتتٸ قارا سٶز, كٷيلٸ, ەۋەزدٸ, كەستەلٸ قارا سٶز بٸزدە ەلٸ جوق. قارا سٶز جازۋشىلارىمىز بٸر ويدى باستاسا, ۇشىعىنا شىعا المايدى, سٶزٸن تاۋىسا المايدى. قىسقا, دەل, تيٸمدٸ جازا بٸلۋ –  قالامشىلىقتىڭ بٸر شارتى عوي.

بۇل ەڭگٸمە سونداي قىسقا, دەمدٸ  جازۋعا ٷلگٸ بولعانداي تٷرٸ بار. بٸراق ورىس سٶزٸنٸڭ كەستەسٸ, سۇلۋلىعى قازاقشاعا اۋدارعاندا ٶزٸندەي بولىپ شىعا بەرمەيدٸ. ولاي شىعارۋ ٷشٸن تٸلگە اسا بايلىق, ٶزگەشە قۋات كەرەك. سوندىقتان بۇل اۋدارمامىزدىڭ كٶپ جەرٸ قۇلاق توساڭسىرلىق, جات بولىپ شىقسا عاجاپ ەمەس. ەيتسە دە ۇعىمدى بولۋ جاعى شاما كەلگەنشە ەسكەرٸلدٸ مە دەپ ويلايمىن. قازاق تٸلٸنە ورىنسىز بۇرالاپ, مەنٸسٸن ٶزگەرتكٸم كەلمەدٸ. ەدەبيەتكە تٷرلٸ سٶز دە كەرەك قوي. كٸتاپتى الدارىڭىزعا تارتقانداعى تانىستىرۋىم وسى. قالعانىن, وقۋشىلار, ٶزدەرٸڭٸز سىناي بەرەرسٸز.

اۋدارماشى.

بٸرٸنشٸ تاراۋ

ٸڭٸر قاراڭعىسىنىڭ كٶك شاپانىن جامىلعان تاۋلار... تٷپسٸز زىندانداي ٷڭٸرەيگەن قۇزدار...

قۇم بەل جايلاۋى الاي-دٷلەي, قىبىر-قىبىر. تەزەكتٸڭ تٷتٸنٸ, جاڭا سويعان قويدىڭ جىلى قانى مۇرىندى جارادى. وت مازدادى, وتباسىندا ەيەلدەردٸڭ كٶيلەگٸ كٶلبەڭدەدٸ.

بىقىرلاعان قارا-الا, تورى-الا تاۋدان ىلديعا, اۋىلعا قاراي اعىل-تەگٸل قۇلاپ بارادى. قوزىلار ۋ دا-شۋ ارپالىسىپ كٶگەندەتپەي جاتىر; ەنەلەرٸ تايانعان سايىن ەن قوسىپ, ماڭىراپ, بۇلقىنادى.

– ٷي, ارۋاق اتقىر – لاپ, بالاسىن قارعاعان ەيەلدٸڭ داۋىسى ساڭقىلدايدى. داۋىسى كٷرمەلٸپ, تٶبەت يتتەر بارقىلدايدى, قوي ماڭىرايدى, كەشكە تامان ٶلكە بويى ازان - قازان.

قاتىننىڭ جۇمىسى كٶپ, بارلىق ٷي شارۋاسى ونىڭ موينىندا. جالعىز ول ما? تٷزدەن بايى كەلسە, قارسى الادى, اتىن بايلايدى, ەرٸن الادى, دەرەتٸن الدىرادى, تاماعىن ەزٸرلەيدٸ. بەرٸن قاتىن ٸستەيدٸ. ەركەكتەر شە? ولاردىڭ جانى تيىش, راحات! كٷنٸ بويى قالادا شايحانادا شاي ٸشٸپ, ەڭگٸمە شەرتەدٸ; اۋىلعا كەلسە, اسىنا تويىپ الىپ, وتباسىنا وتىرىپ شىبىنداعان جىلقىنىڭ قۇيرىعىنداي تٸلدەرٸن قامشىلايدى. جاقسى ٶمٸر ەركەكتٸكٸ عوي!

جۇرت بٷگٸن بەيگەدەن قايتىستى. ەڭگٸمەسٸ –  بەيگە. بەيگەنٸ بەكە الىپتى. ونىڭ ساي ٶرلەپ  جٷرگەنٸ قادىردىڭ قاشقاردان قايتپاي جاتقانى عوي, ەيتپەسە وعان بەيگە قايدا? قادىردىڭ «تەڭٸرٸ»-سٸ  اتى جىلقى ما? جەل عوي! ونداي ات كٷللٸ قازاقتا ,تٷركٸستاندا, قاشقاردا, يراندا, قالا بەرسە, دٷنيەدە جوق!

قادىر بٷگٸن كەشكە ستانتسييادان  اتتاندى ما, تاڭەرتەڭ جاركەنتتە كٶرەسٸڭ. جاركەنت 250 شاقىرىم. شٸركٸن, جٸگٸت قوي, قادىر!

قادىر دەسە, جٸگٸتتەردٸڭ اۋىز سۋى قۇريدى, ەرلٸگٸنە, جٸگٸتتٸگٸنە سٷيسٸنەدٸ. جالعىز-اق ەلۋباي ماناپ قادىر دەسە, تىرجيىپ باسىن شايقايدى:

–  قادىردىڭ ارتى قاي جٶندٸ بولار دەيسٸڭدەر. ەنەۋكٷنٸ قازاق - ورىس تٶرەسٸن جارىپ كەتتٸ, جاڭادا عانا شٶمٸشبايدىڭ ٷش قويىن قۋىپ كەتتٸ. بٷگٸن بولماسا, ەرتەڭ بٸزدٸڭ تاۋعا تاعى ساپ ەتە تٷسەدٸ; جاتپايدى, كٶرەسٸڭدەر! شٸركٸن-اۋ,  جاسى بولسا كەلٸپ قالدى. ەندٸ بٸر مەزەت جاتساشى ...وسىندا بەرٸ اڭدۋلى, بٷگٸنگٸ ات جارىستا قازاق-ورىستار ٸزدەپ جٷردٸ عوي.

– كٶردٸڭدەر مە?

– ەە, ٸزدەي بەرسٸن! قىران بٷركٸتتٸ تۇرىمتاي ۇستاي الماس دەپ تٸكٸرەيدٸ ۇزىن جىرتىق كەمزالى¹ بار جاس جٸگٸت.

– قادىر بولماسا, بٷيتٸپ تٷتٸن تٷتەتٸپ وتىرا الماس ەڭ – دەپ, جٸگٸت قوشەمەت كٷتٸپ, قاسىنداعى جاستارعا قارادى.

– مەمەت, ەلٸ سەن بالاسىڭ عوي - دەپ جۋان ماناپ, ساقالى سەلكٸلدەپ.

– كٶپ تىڭدا دا, از سٶيلە!.. قادىرعا قالاي جابىسىپ جٷرگەنٸڭدٸ مەن بٸلەمٸن. بايقا! ەكەڭە ايتسام, قامشى بەرٸپ جٷرمەسٸن.

تال بويى قامىستاي تٸپ-تٸك, جٸپتٸكتەي جٸگٸت اتىپ تۇردى:

– ال, ايتا عوي. مەن ەكەم تٷگٸل ودان دا زوردىڭ قامشىسىن تاتقانمىن. باي, سەن بٸلمەيسٸڭ, مەن تٶرت جىل قازاق-ورىستىڭ بوقتىعىن سىپىرعام, مەنٸڭ جەگەن قامشىم سەنٸڭ جەگەن ەتٸڭنەن دە كٶپ. سودا ماعان جەتەدٸ. مەنٸڭ جاسىم ون سەگٸزگە كەلدٸ, – مەمەت باسىن شالقايتىپ, ۇزىن جەڭٸنەن قولىن شىعارىپ الىپ بەلٸندەگٸ بٷكٸر قانجاردى ۇستاپ;

–  ماعان ەندٸ تيٸپ كٶرسٸن! – دەدٸ.

– ەكەڭ  ۇرادى.

– ۇرا المايدى. سەنٸڭ جىلقىڭنان تاڭداعان  اتىمدى ۇرلاپ  مٸنەم دە, قادىرعا بٸراق تارتام.

– نە دەيسٸڭ? – دەپ قوپارىلدى دولى ماناپ.

– نە دەيسٸڭ? ٶي بوق ساسىعان كٷشٸك. مەنٸڭ جىلقىمدى ۇرلايسىڭ با? تۇرا تۇر...

ماناپ تاياعىن وقتانىپ, كٸجٸنٸپ, كٷڭكٸلدەي بوقتاپ, نىعارىلاي باسىپ,  مەمەتتٸڭ ەكەسٸ جۇمابايدٸكٸنە جٶنەلدٸ. جاستار مەمەتتٸ ورتاعا الىستى, قارتتار باستارىن شايقاسىپ ٷيدٸ – ٷيٸنە تارقاستى.

بٸر توپ جاستار مايىسقان شٶپتٸ جاپىرىپ, قوڭىر ٸڭٸرمەن ارالاسىپ, قىدىرىپ كەتتٸ.

 تٶمەنگٸ جاقتا, اياقتىڭ استىندا كٶبٸك اتىپ ٶزەن سارقىرايدى, تٷتٸن اراسىنان جىلت-جىلت وت جىپىلىقتايدى; بارقىت-جاسىل جايلاۋدىڭ ٷڭگٸرٸندە قوڭىر تەمبٸل كيٸز ٷيلەردٸ, ٷي اينالا ساقيناداي ورالعان قويلاردى ەرەڭ-ەرەڭ كٶرەسٸڭ.

اۋىل تىندى. ٷيلەرگە وت جاقتى. تىم-تىرىس. قويۋلانعان اۋىر قاراڭعىلىقتى اندا-ساندا لاقتىڭ اششى شىرىلى عانا جارىپ شىعادى, ەيتپەسە, «ورىنتاي-اي!» دەپ بالاسىن شاقىرعان قاتىننىڭ شاڭقىلداعان ايعايى جاڭعىرىپ, تاۋ-ٶلكەسٸن ساڭعىراتىپ, قييادان قيياعا سەكٸرٸپ بارىپ-بارىپ, باسىلادى.

سارقىراعان ٶزەننٸڭ ٷستٸندە, قييا شاتتىڭ  باسىندا, ٸشتەرٸ پىسىپ, الىسقا قاراپ جاستار وتىر... اتالار جايىنان, مۇڭ مەن زار جايىنان, كٷرسٸنٸپ كەڭەس قۇرادى. قادىر بٸزدٸ ٶزٸنە ەرتٸپ الىپ, قولىمىزعا ورىستىڭ مىلتىعىن بەرەر مە ەدٸ دەپ ويلايدى... ونداي دەۋرەن بولسا, ولار قويلارىن جاتقا قۋعىزباس ەدٸ, قىزدارىن تارتىپ الدىرماس ەدٸ, تاماق ٷشٸن جالدانعان مالايدى جاتقا ۇرعىزباس ەدٸ...

قادىر قاشقاردان كەلدٸ دەگەن لاقاپ بار اۋىلعا دٷڭك ەتتٸ. بۇل اۋىلعا جۋىردا كەلەتٸنٸن دە بٸلٸپ قويدى: ول جۇماباي قارتتىڭ ٷيٸنە بٸر سوقپاي كەتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ جۇمابايدىڭ مەمەتٸن قادىر تىم جاقسى كٶرەدٸ.

كٷننٸڭ كٶزٸ الماتى شوقىسىنان اسپاي-اق, مەمەت ٶزٸنٸڭ از عانا قويىن ايداپ كەلٸپ, يٸرٸپ, بوساعادا, كيٸز ٷستٸندە وتىر ەدٸ. جۇماباي بالاسىنا سەزٸكتەنٸپ قارايدى:

– ەي, وسى قادىر! بالاسىن دا, اۋىلدى دا قۇرتادى عوي. كەدەي جۇمابايعا قادىر ودان- بۇدان قوي ەكەپ بەرٸپ تۇرادى. ونىسى جاقسى. ەجەپتەۋٸر كٸسٸ تەرٸزدٸ... بٸراق قارت جۇمابايدى مەمەتكە بولا ماناپ نەگە بوقتاپ, ۇرسا بەرەدٸ, بالاڭدى ۇر, سوق, قادىرعا جولاتپا دەپ نەگە ايتادى?.. ونىكٸ دۇرىس بولعانى دا... ەلۋباي ماناپ باي كٸسٸ, ونىڭ تٸلٸن الۋ كەرەك... ەرٸ حات بٸلەدٸ. ول بەرٸن بٸلەدٸ.

– نەگە وتىرسىڭ? جۇمىس جوق پا? ەلٸ ادام دا قويىن ەكەلگەن جوق, سەن قىزىل ٸڭٸردەن ايداپ كەلٸپ وتىرا قالدىڭ. قويدىڭ وتى قانعان جوق... نەنٸ كٷتٸپ وتىرسىڭ?

–  قازٸر قادىر كەلەدٸ...

– قادىر? كٶرسەتەرمٸن مەن ساعان قادىردى! جاتاردا مەن ساعان نە دەدٸم? تاڭەرتەڭ ساعان كەرٸ ەكەڭ نە ايتتى?

– سەن وسى ەلۋباي شوشقاداي قورقىپ جٷرسٸڭ عوي... جۇماباي كٷيٸپ كەتتٸ:

– ەي انت اتقان-اي! تۇرا تۇر, بالام! مەن سەنٸمەن سوڭىرا سٶيلەسەيٸن. سورلى جۇماباي قۋ سٷيەك قولى قالتىراپ, ەسكٸ تۇرمانىن اۋدارىپ-تٶڭكەرە باستادى.

مەمەتتٸڭ قىراعى كٶزٸ بوزارعان تاس قيياعا ٷڭٸلٸپ, الىستان قادىردىڭ اقبوز اتىن سٷيرەپ الدى. جىلانداي يٸرٸلگەن جالعىز سوقپاقپەن, اق ارقارداي ويناقتاپ قادىردىن  «تەڭٸرٸسٸ» كەلەدٸ ەكەن. جاستار جۇمىستى تاستاپ, ٷيلەرٸنەن اتىپ شىعىپ, ەكەلەرٸنٸڭ ايعايىنا قولىن بٸراق سٸلتەپ, توپ -توبىمەن جۇمابايدىڭ ٷيٸنە قاراي جٶنەلدٸ.

– بەرٸڭ دە امانسىڭدار ما?  – دەپ قادىر جۇمابايدىڭ جامان ٷيٸنٸڭ قاسىنا كەلٸپ اتتان اتىپ تٷستٸ. اتتىڭ باسىن ۇستاعالى جاتقان كەرٸ ورىنتايدى قولىمەن قاعىپ جٸبەرٸپ, اۋىزدىعىن الىپ قويا بەردٸ. ورىنتاي تومسارىپ قىرىنداي بەردٸ. قادىرعا قايتا-قايتا ەڭكەيٸپ, ەسەندەسٸپ, اشۋلى ەسٸككە قولىمەن نۇسقاپ, جۇماباي:

– سەنٸڭ ارقاڭدا, بالام, بەرٸمٸز دە امانبىز, ەلحامدۋليللا!.. قوناعىم, ٷيٸمە كٸر, ەنەۋگٷندەي شالدى تاعى رەنجٸتٸپ كەتپە. ەت جە, ايران ٸش! – دەدٸ.

قادىردىڭ جالپاق بۇجىر بەتٸ كٷلٸمسٸرەدٸ:

– ٷيدە نە بار, وسى جەردە بولادى عوي, مٸنە بٸر شٶپ جاقسى ەكەن, تاماق بولسا قايتاراتىن ەمەسپٸن, ٶزٸمدە اشپىن.

جۇماباي ابىرجىپ, قورقىڭقىراپ, قاسىندا تۇرعان ماناپقا قارادى.

– قارتايعاندا بوساعامنان قوناقاسى جەمەي كەتكەنٸڭ جاراماس. ساعان بەرمەگەندە قايتەمٸن. ورىنتاي,  ماناعى اياعى سىنعان قوزىنى مەمەتكە كٶرسەت, مەمەت سەن مەنٸڭ پىشاعىمدى ال, ٶتكٸرلەۋ شىعار.

– ەلدە دايار ەت جوق پا ەدٸ? – دەدٸ قادىر, القا-قۇتان جٸگٸتتەردٸڭ ورتاسىنا وتىرىپ جاتىپ.

– قادىر, سەن ٶزگەلەردەي ەمەس, قايدا بولسا سوندا جٷرگەن ادامسىڭ عوي. ٶيتكەنمەن بەرٸمٸز دە مۇسىلماننىڭ بالاسىمىز, سەن بٸزدٸڭ ەلگە كەلگەلٸ بٸرتالاي جىل بولىپ بارادى. سەن سىقىلدى سىي قوناققا قوي سويماي, ٶلٸ ەت بەرگەنٸمٸز كەلٸسپەس.

– وتاعاسى, ول كەرەك ەمەس, – دەپ قادىر قولىن سەرمەدٸ.

–  سىي دەگەن نە, ەت بولسا بەرٸ بٸر داعى. مەن ونشا سىنايتۇعىن جات قوناق پا ەدٸم? ٶزٸڭنٸڭ دە قويىڭ شاعىن ەمەس پە?

جۇماباي اقساقال مەسەلٸ قايتىپ قالدى. باسىن شايقاپ, ەلۋبايعا قارادى دا, شارۋاسىنا اينالا باستادى. جاستار قادىردى قامالاپ, ونى-مۇنى سۇراسىپ جاتىر: قاشقاردا نە حابار بار? وندا دا وسىنداي تۇرمىس اۋىر ما? وندا دا ورىستاردان قورلىق كٶرە مە ەكەن?

«وندا ورىس جوق. و جاق جاقسى» – دەدٸ ەلۋباي ماناپتىڭ بالاسى تۇرعانبەك. قاشقارلىقتار سەندەردەن جاقسى تۇرادى. ول راس. نەگە? ولاردىڭ جەرٸ بار, بەرٸ جەردەن عوي. ادامعا جەر كەرەك; جەرٸ بولسا قازاق تا ورىستاي باي بولار ەدٸ.

قازاق-ورىستار نەگە بايىپ وتىر? ولار بٸزدٸ قالاي ۇرىپ-سوعىپ وتىر? ولاردى ۇراتىن جان بار ما?

–  جوق. نەگە  دەسەڭ, ولاردا اقشا كٶپ, ولاردا مىلتىق بار.

 – اقشا مەن مىلتىق قايدان كەلٸپ وتىر?

جەر كٶپ, استىق كٶپ. ولار جۇمىس قىلادى. جەردەن استىق شىعارادى. ال قازاق جۇمىس قىلمايدى; ول جەردٸڭ شٶبٸن عانا جەيدٸ. قازاق ٷيٸندە جاتىپ, بەتٸن قاراعاندى تەۋٸر كٶرەدٸ...ونىمەن اقشا تابىلمايدى عوي.

– قادىر موينىنان اسپالى قامشىسىن الىپ, ەڭگەزەردەي ەتتٸ كەۋدەسٸنە ارتىپ قويدى.

– سەن ارامنان جارالعان ورىسقا ۇقساپ سٶيلەيسٸڭ – دەدٸ ايبارلى ەلۋباي قالشىلداپ. قازاق بٸر جەردە وتىرىپ جەر قازعىسى كەلمەيدٸ. وعان جەر نەگە كەرەك? جەر ورىسقا كەرەك. قازاققا نە كەرەگٸ بار? قازاققا قوي كەرەك, جىلقى كەرەك. يە, قازاققا جەردٸڭ كەرەگٸ جوق, قادىردىڭ ساقالىنا ەلٸ اق كٸرگەن جوق, ەلۋبايدىڭ ساقالىندا بٸر تال دا قارا تٷك جوق. ەلۋباي ون بەس جاسىنان بەرٸ قازاقتىڭ قالاي دەۋرەن سٷرگەنٸن بٸلەدٸ. قازاقتىڭ  دەۋرەنٸ قانداي ەدٸ... مىڭداعان مال ايداپ ەدٸ, ساناسا تاۋسىلماۋشى ەدٸ, ەشكٸم جەر شۇقىپ كٶرگەن جوق تا, سوندا دا كەدەي بولعان جوق.

– ال? نەمەنە? نەگە ولاي بولدى?

وندا ورىس جوق ەدٸ, مٸنە سوندىقتان قازاق باي بولىپ ەدٸ!

ەلۋباي جاقسى ايتتى, كەرٸ سايتان دۇرىس ايتقان جوق پا? بۇعان قادىر نە دەر ەكەن? تٷك ايتا المايدى. ەلۋبايدٸكٸ تٸپتٸ دۇرىس... ەرينە, بٸز بٸر جەردە وتىرعىمىز كەلمەيدٸ, ونىڭ نەسٸ جاقسى?

قادىر قاپساعاي يٸر دەنەسٸن قاسقىرشا بۇرىپ الىپ, قويۋ كٸرپٸكتٸڭ اراسىنان وقتى كٶزٸن ەلۋبايعا قادادى. كٷن كٷركٸرەگەلٸ تۇر... جاسىل ٸڭٸر جاي تاپتى. دەنە بٸتكەن قالشيدى. قىسىق كٶزدەر جىلتىراپ, بۇجىر بەتتٸ سيپالادى. اڭىرعان, تىم-تىرىس, ادامداردى قادىردىڭ سايقى مازاق داۋىسى قوزعادى...

– ماناپتاردىڭ داناسى – اقساقالىم, سەنٸڭ سٶزٸڭ ساقالىڭنان دا كەرٸ, سٶزٸڭ اناۋ تۇرعان قاردان - دا اق دەپ, الماتىنىڭ الا باس تاۋىن نۇسقادى; قادىردىڭ سالماقتى قولىمەن بٸرگە وتىرعان كٶپتٸڭ كٶزٸ تاۋعا قاراي بۇرىلدى.

توپ دەنەسٸن بوساتىپ, قيمىلداستى, سىعىلىستى. قاراڭعى ىمىرت سەلك - سەلك ەتتٸ.

– جاڭا اي تۋعان سايىن, قارعالىنىڭ سۋى – دا ٶزگەرەدٸ... كٶكتەم سايىن جايلاۋدىڭ شٶبٸ دە جاڭارادى, كٷن سايىن سەنٸڭ قۇرىمتاي سۇلۋىڭنىڭ ەمشەگٸ دە تولا بەرەدٸ. دانىشپان مانابىمىز كەشەگٸ ٶتكەن بٷگٸندە بولسىن دەيدٸ... ەشكٸم پىشاق سالماسىنشى, مەن دە پىشاق سالمايىن. كٶرشٸنٸڭ پىشاعى بولىپ, سەندە بولماسا, كٶرشٸڭ ساعان ەتٸن استىرادى, اتىن ەرتتەتەدٸ, ٶزٸ شالقاسىنان جاتىپ جەيدٸ. اقىلدى دەگەن ماناپتىڭ ٶزٸ ايتىپ وتىر, ورىس جوق زاماندا, جەر تىرناۋدىڭ-دا قاجەتٸ جوق ەدٸ دەپ وتىر... ەندٸ مٸنە كٶرٸپ وتىرمىز, كٶرشٸڭ  جەردەن نان الىپ جەپ وتىر, بٸز ونى ٸستەي الماي وتىرمىز, كٶرشٸڭدە پىشاق بار, بٸزدە جوق. قازاقتىڭ قازاق-ورىسقا مالاي بولىپ جاتقانى سول...

– راس ايتادى قادىر! – دەپ مەمەت سٸلكٸندٸ.  – ورىس قايتسە, بٸز دە سٶيتۋ كەرەك. سوندا بٸز اق تاس بولات ٷي سالامىز, مەيرام بولسا, ساپتالىپ قاتار تٷزەپ, ورىستارعا ۇقساپ, بٸز دە سىرناي كەرنەي تارتامىز...

كەمزالدار قوزعالدى, قىلي كٶزدەر جاينادى,تاماقتان شىققان قوڭىر داۋىستار سىڭعىرلادى. جٸگٸتتەردٸڭ وقتى كٶزدەرٸ ٶڭمەنٸنەن ٶتٸپ ەلۋباي دا, شالدار دا اشۋلانىپ, شٶپتٸ تٸلە جٶنەلدٸ. جۇماباي قارت, جاداۋ جاۋىرىنى بٷگٸلٸپ: – قۇرمەتتٸ قوناعىم, ٷيگە كٸر: ىستىق ەت پەن سالقىن ايران بٸزدٸ كٷتٸپ قاراپ تۇر – دەگەنٸ گۋٸلدەگەن جۇرتتىڭ قۇلاعىنا دا كٸرمەدٸ, داۋىستار قۇيىنداي ەسٸپ, كٶككە شاپشىپ, قولدار جارقىلداعان جايداي يرەك - يرەك سەرمەلٸپ جاتتى; يتتەردٸڭ قارلىققان داۋىسى قوڭىر ىمىرتتى ارامەن كەسكەندەي بولدى... جالما - جان...شۋ!

– ى-ى-ى, و-حو-حو-حو... –  دەگەن قوڭىراۋداي سىلدىراعان جىلقى داۋىسى ساڭعىرلاعان جۇرتتى كيدٸ دە كەتتٸ.

قادىر ٷيرەتتٸ... مىلتىقتىڭ سەرٸپپەسٸندەي شالقىپ, قۇلاعىن تٸگٸپ, قالشيىپ قالدى. ەبٸگەرلەنٸپ كەمزالدار دا كٶتەرٸلدٸ.

– ى-ى-ى, وحو-حو-حو!..

– ارۋاق اتقىر! مەنٸڭ اتىم! – قادىر دٷرس قويدى; تۇيعىنداي قۇنتيىپ, بەتكەلگەن اتقا اقىرا جارماستى. دەرەۋ اتىپ مٸندٸ. بٸرنەشە ادام اتتارعا ۇمتىلىستى. اتتىڭ دٷرسٸلٸ ىمىرتتىڭ جاسىل قايماعىن شايقالتىپ, ٶلكە بويىن دٷرلٸكتٸردٸ. اتتىلار قادىردىڭ ارتىنان كٸسٸنەگەن جاققا قاراي قۇيىنداي دەلەگەيلەنٸپ كەتٸپ جاتىر.

«ا-ە-ە-ەي!» اششى ايعاي ەۋەنٸ جاڭعىرىقتىرىپ, جارتاسقا سوعىلادى.

شابالانعان يتتەر...

قادىردىڭ بوز اتى قايناعان سٷتتەي بۇرق-سارق. اسپانعا اتىپ, اينالا تۋلاپ, ارقاسىنداعى مىقتى جٸگٸتتٸ تٷسٸرە الماي جٷر.

– بەكەي! ويباي, تاعى بەكەي! – دەپ, جىلقىعا تيگەن ۇرى قادىردىڭ بەيگەدە باق كٷندەسٸ بەكە ەكەنٸن تاني كەتتٸ. قۋعىنشىلاردى كٶرٸسٸمەن, بەكەي بوز اتتان ىرعىپ ٶزٸنٸڭ قارا اتىنا مٸنٸپ, جوق بولدى.

– مەن اتىمدى جارىپ كەتە مە دەپ قاۋپٸلەپ ەدٸم – دەدٸ قادىر جەيمەن تۇرىپ, – مەنٸڭ اتىمدى ەشكٸم الىپ قاشا المايدى.

تەزەك قىزىل شوق بولىپ قىزارعان. قىلدىرىقتاي تٷتٸن تٷندٸككە تىرمىسادى. ەتتٸڭ, تەرٸنٸڭ قىشقىل يٸسٸ شىعادى. ەرقايسىسىندا بٸر پىشاق سٷيەك ۇستاپ, قازاندى اينالا ەركەكتەر ەت جەپ جاتىر. ٷلكەندەردٸڭ قولىنداعى سٷيەك جاستارعا,ودان ەيەلدەرگە جاعالايدى (ٷلكەندەر سٷيەكتٸ ىعىنان اسىرىپ ۇسىنادى), قولىن قۋسىرىپ ورىنتاي كەمپٸر قازان باسىندا وتىر; يٸسٸ جاقسى مايلى جاپىراق ەتتەردٸ كٸسٸلەر اۋزىنا اپاراعان سايىن ورىنتايدىڭ اش كٶزٸ اۋىزدارعا بٸرگە ەرٸپ بارادى: ونىڭ قولىنا مٷجٸلگەن قۋ سٷيەك قانا تيەدٸ. تٷكپٸردە جۇمابايدىڭ جاس توقالى وتىر. جۇماباي كەدەي: قاتىنى ەكەۋ-اق.         

شالدار قادىردان كٶپ تاتقان, ەسكٸ زاڭعا قادىردىڭ تٸلٸ كٶپ تيگەن, شالداردا ٷن جوق... قادىر بەيبٸشەگە اتىنىڭ باسىن دا ۇستاتپادى. و دا سٶز ەمەس قوي...ٷي يەسٸن رەنجٸتٸپ جۋىردا ٷيگە دە كٸرگەن جوق. ودا تۇرسىن. «قوي سويىپ كەرەك ەمەس» دەپ, شالدارعا دا اقىل ٷيرەتتٸ, ونى دا كەشۋگە بولادى. ونىڭ بەرٸ وقا ەمەس, شالدار ٷندەمەس ەدٸ عوي. قادىر دوبالداي مايلى ەتتٸ جۇمابايدىڭ قاتىنى ورىنتايعا ۇستاتا بەرگەندە بەرٸنەن دە شالداردىڭ شىمبايىنا وسى باتتى, شىداي المادى... ماناپ جۇمابايعا كٶزٸن الارتىپ ەدٸ, جۇماباي جانى شىعىپ كەتكەندەي, جۇمىرىعىن تٷيٸپ قاتىنىنا اقىردى:

– ەي, الما! – دەپ ساسقالاقتاپ, اق ساقالى سەلكٸلدەپ, ٷرەيلەنٸپ ەلۋبايعا قارادى.

ىزبارلى ماناپ قويدىڭ قۇيرىعىنداي دومالاق مايلى باسىن قالتاقتاتىپ, وقتى كٶزٸمەن قادىرعا قاراپ:

– قادىر, مۇنىڭ ۇيات. جارامايدى, ساقالىڭا اق كٸرگەنشە بالانىڭ ٸسٸن ٸستەيسٸڭ – دەدٸ.

قادىر ۇيالعان جوق, بۇقانىڭ موينىنداي سٸڭٸرلٸ موينىن كٷجٸرەيتٸپ, قاۋعا باسىن تٶمەن سالبىراتتى. كٶپكە دەيٸن بادىراق كٶزٸ تەزەكتٸڭ شوعىنا قادالىپ, سودان كەيٸن ەلۋبايدىڭ تىشقان كٶزٸنە تٷستٸ. قادىر كەيٸن شەگٸنٸپ, اۋىر كٷرسٸندٸ.

سەندەرمەن كٶپ سٶيلەسۋ كەرەك... وي, كٶپ سٶيلەسۋ كەرەك. بٸراق مەن كٶپ سٶيلەي المايمىن ...

ەلۋبايعا بۇرىلىپ: – كەمەڭگەر اتاي, نە ايتايىن ساعان? قارا تانيتىن ادامسىڭ, مەنٸڭ سٶزٸمدٸ تىڭدامايسىڭ دا. سٶزبەن ماعان تٷك ٸستەي المايسىڭ. ەلٸ تاياقتى از جەگەن ەكەنسٸڭدەر. سەندەردٸ ەلٸ دە ۇرا تٷسۋ كەرەك! كٶبٸرەك ۇرۋ كەرەك. سەندەر سوندا تٷسٸنەسٸڭدەر. قادىردى سوندا ەستەرٸڭە الارسىڭدار دەي, قاقپاقتاي جاۋىرىنىن بٷگٸپ ەسٸككە تامان بارىپ.

مەمەت  اتتاندىرۋعا ۇمتىلدى.

– وتىر! – دەدٸ ەكەسٸ كەلتە زەكٸرٸپ. بولمادى. شىعىپ كەتتٸ.

– قادىر, قونىپ كەتسەڭ بولماي ما?

– شىبىنسايعا بارۋ كەرەك, وندا قازاق-ورىستىڭ يٸسٸ كەم. قولىڭدى بەر. شىدا مەمەت, مەن تاعى كەلەمٸن.

قادىر مەمەتتٸ باۋىرىنا قىستى دا, اقىرىن ىسقىردى.

اياق استىنان قۋانىشتى داۋىسپەن  «تەڭٸرٸ»  وقىرانىپ قويا بەردٸ. دەرەۋ كيٸكتەي ورعىپ, كٸلەمدەي شٶپتەن اياعىن مايدا سىرعىتىپ, يەسٸنە جەتٸپ كەلدٸ.

الىستاپ بارا جاتقان بوز اتتىنى كٶرگەلٸ, ارتىندا قالعان مەمەت. قويۋ, مايدا قارا تٷندٸ ەكٸ كٶزٸمەن ەكٸ جاققا يتەرٸپ تۇر ەدٸ.

ٷيگە كٸرگٸسٸ كەلمەدٸ.

***

مەمەت ٷيگە كٸرگەن كەزدە, شالداردىڭ اشۋى اۋزىنا تىعىلىپ وتىر ەدٸ.

تىمىرايىسقان, سٸرەسكەن.

جۇماباي قولىندا قامشى دٸر-دٸر ەتەدٸ. دٶڭكيگەن مايلى بەتتٸڭ تٷكپٸرٸنەن ماناپتىڭ تىشقان كٶزٸ, «قولعا تيدٸڭ بە?» دەگەندەي, تٶڭكەرٸلٸپ, جىلتىلدايدى.

قادىرشىلاپ, سەندە قۇراننىڭ شاريعاتىن ورىندامايىن دەپ جٷرمٸسٸڭ? – دەپ قىرىلداپ سۇرادى جۇماباي ۇلىنان.

– مەن شاريعاتقا قارسى ٸس قىپ جٷرگەم جوق, قادىر دا...

سەن  ەلدە بٸزدەن ارتىق بٸلەتٸن شىعارسىڭ? بالا اتانىڭ ايتقانىن قىلسىن دەگەن سٶز قۇراندا ايتىلماپ پا  ەكەن? مەن ساعان «وتىر!» دەپ جاڭا عانا ايتتىم عوي. سەن شىعىپ كەتتٸڭ. ونىمەن تۇرماي, قادىر جاقسى ٸستەپ جٷر, شاريعاتقا قارسى ەمەس دەيسٸڭ.  –  جۇماباي ەلۋبايعا تاعى قارادى. – سەن جىلقى ۇرلايمىن, قادىرمەن قوسىلىپ قاراقشى بولام دەيسٸڭ عوي? ۇلىڭ جامان بولسا, قامشىمەن جۇمسات دەپ قۇراندا ايتپاپ پا?

بايقاپ كٶر... – دەپ,  مەمەت تٸپ-تٸك بولىپ, جەلگە مايىسقان شىبىقتاي, سولقىلداپ تۇرا قالدى. ىزا كەرنەپ, تاماق بۋلىقتى. اششى سٶزدٸ ايتا الماي تٸل كٷرمەلدٸ.

قازٸر ...بايقايىن!... قاربالاڭداپ جۇماباي جەردەن تۇرىپ, تەلتٸرەكتەپ بالاسىنا ۇمتىلدى.

مەمەت ەكەسٸنە قاراپ, بٷلك ەتپەستەن, قاسقايىپ تۇر. قولىن دا كٶتەرگەن جوق. جاس جٸگٸتتەر باستارىن اقىرىن سالبىراتتى. كەرييالار «قيمىلدا!» دەگەندەي باس يزەدٸ.

مە!..

پىشاقپەن بەتكە سالىپ جٸبەردٸ. تۇلا بويى شٸمٸرٸكتٸ. قان بۇرق ەتتٸ. كٶزٸن جاپتى. ەرنٸن جىبىرشىتتى. مەمەت بەتٸن ۇستاي الدى, قولى جابىسىپ قالدى... تۇرا ۇمتىلدى ەسٸككە.

– باي, جىلقىڭ قايدا ەدٸ?

– جىلقى قايدا?

 كەش بولعالى ەكٸ بالا كٷزەتتە - دەپ ەلۋباي مىرس ەتتٸ.  – بارا بەرسٸن. جاقسى ٸستەدٸڭ, جۇماباي! وعان سو كەرەك ەدٸ. ەكە بولسا جۇمابايداي بولسىن دەپ قاشاننان ايتپاۋشى مەم, ٶسكەن سوڭ ٶزٸ جالعاسىن ايتار.

مەمەت   ٷي-ٷيدٸڭ اراسىمەن جىلقىعا تارتتى.

بۇل ونىكٸ ەمەس. بۇل شٶمٸشبايدىڭ جامان اتتارى ەكەن... مىناۋ سەيٸتبايدىڭ جىلقىسى... ٸشٸندە ەلۋبايدىڭ ايعىرى جٷر عوي... اياعىنا قويۋ شالعىن سىقىر-سىقىر ەتەدٸ. جەردٸڭ بەتٸ كٶك بارقىتتاي تٶسەلگەن قاراڭعىلىق. گٷلدٸڭ يٸسٸ, جىلقىنىڭ تەرٸ ساسيدى. كٶك كٷمبەزدٸڭ بەتٸندە التىن تامشىداي جۇلدىزدار دٸرٸلدەيدٸ...

– بۇ كٸم?

مەمەت جالپ ەتٸپ, شٶپكە باۋىرىن تٶسەدٸ.

– مەمەت, سەنبٸسٸڭ? – دەدٸ مەمەتكە ەڭكەيگەن سىبىر داۋىس.

– سەن, تۇرعانبەكپٸسٸڭ?

– تەز اتتاندا, جەت. بٸز ەزٸرلەپ ەرتتەپ قويدىق. ەكەل. تۇرلىبەك! بول جىلدام, مەمەت! قادىرعا سەلەم ايت. قادىر قايدا بولسا, بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸ دە سوندا بولامىز. ول بٸزگە ۇستاز بولسىن, بٸز ونىڭ سوڭىنان ەرەمٸز.

قالقام, باۋىرىم! تەڭٸر جارىلقاسىن... – دەپ, مەمەت قاندى بەتٸن تۇرعانبەكتٸڭ جاستى بەتٸنە باسىپ, باۋىرىن قۇشتى دا, ىرعىپ ەرگە مٸندٸ.

– ايتارمىن... بەرٸن ايتارمىن... كٶپ ايتارمىن...

اياعىن بٸر تەبٸنٸپ, قولىن بٸر سەرمەپ, قاراڭعى تٷنگە سٷڭگٸپ كەتتٸ. شٶپتٸ باسقان اتتىڭ جۇمساق تىقىرى دا, كەشٸكپەي باسىلدى.

III

«ٸلە»-نٸڭ ارعى قاباعىندا جوتانىڭ ەكٸ ادىرىنان مەمەت قۇستاي ۇشىپ ٶتتٸ.

قۋعىنشى جوق ەكەنٸنە كٶزٸ جەتكەن سوڭ, اتتىڭ باسىن تەجەپ, اياڭدادى. ەنتٸككەن دەمٸن بٸر الىپ, تٸزگٸندٸ بوساتتى. تٶڭٸرەكتٸ بٸر شولدى.

جامجول جوتاعا شىعىپ, كٷدٸستەنٸپ بارادى. ەكٸ جاعى قاراۋىتقان تەرەڭ شات. تٶمەندەگٸ سۋدىڭ سىبىرى قۇلاعىنا ەرەڭ ەستٸلەدٸ. اتتىڭ جالىن ۇيتقىتىپ, جەل وينايدى. گٷلدەردٸڭ يٸسٸ ماس قىلعانداي اڭقيدى. جۇلدىزدار كٷلەدٸ.تىم-تىرىس.

– وي, اللا-اي!جاقسىلىقتى مۇنشا كٶپ ٸستەرمٸسٸڭ? ادامدار دەيٸم جاۋىزدىقتى نەگە ٸستەيدٸ? – دەپ  سۇرادى مەمەت جۇلدىزدى كٶكتەن. جۇلدىزدار كٷلٸپ تۇر, كٷلگەنٸنەن بولار-بولماس سەلك-سەلك ەتەدٸ.

مٸنە «شىبىنساي». مەمەت اتتان تٷستٸ.

–  بۇ كٸم? مەمەت سەنبٸسٸڭ? مۇندا نەگە كەلدٸڭ?

–  مەن اۋىلىمدى تاستادىم. سەنٸمەن بٸرگە بولامىن...

– مىناۋىڭ نە? نەعىلدى? قان نەنٸكٸ?

– بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ بارلىق جٸگٸتٸ سەن نە قىلساڭ, سونى قىلامىز دەدٸ... قازاق-ورىستىڭ باسىن كەسەمٸز. كەدەي قازاقتاردى...

مەمەتتٸ جاس بالاشا قادىر كٶتەرٸپ الىپ, ٷيگە كٸرگٸزدٸ. ۋاتتى. بەتٸن جۋدى. ٷي يەسٸ جاس جٸگٸت بولىستى. مەمەت قولىن سەرمەپ, بٸر وتىرىپ, بٸر تۇرىپ, كەپتٸڭ قالاي بولعانىن سٶيلەدٸ. قادىر تارى تٷيەتٸن كەلٸنٸڭ ٷستٸندە, وتقا قاراپ وتىرىپ «مٸنە بٷلٸك!» دەپ ويلادى.

قادىر تۇرىپ جاتىپ :

– سەن اۋىلعا قايت! جٸگٸتتەرگە ايت, ولاردىڭ ويىنداعىسىن ٸستەۋگە ەلٸ ەرتە دەپ ايت...ۇقتىڭ با? سولاي دە: ەرتە... جارامايدى.

– مەن اۋىلعا بارمايمىن. ەندٸ ەكەممەن پىشاقتاسقىم كەلمەيدٸ... – دەدٸ مەمەت.

– وقا ەتپەيدٸ. مەنٸڭ بٸر جۇمىسىمدى ورىنداپ كەل, سودان كەيٸن تىپ-تىنىش اۋىلىڭا قايتا بەر. قوي باعۋ كەرەك.

تٷن ورتاسى كەزٸندە مەمەتتٸڭ  قاراگەر اتى, اق بۇلتپەن ايقاسقان قارا بٷركٸتتەي, قادىردىڭ بوز اتىمەن قاتار اياڭداپ كەلە جاتتى. ەڭگٸمەلەرٸ اقىرىن شىقتى. شٶپكە تۇياقتارىن جۇمساق باسىپ كەلەدٸ.

يتتٸڭ ٷرگەنٸ ەستٸلمەيدٸ; ٶزەندە سىلدىرامايدى. جاپان تٷز. تىم-تىرىس. ەلەۋسٸز جەل ەنتەك ەسكەندەي...

– مٸنە! قال وسى جەردە! – دەپ سىبىر ەتتٸ مەمەتكە.

 – ٶل! بٸراق جٷرەكتٸڭ قاققانىنا دايار بول!.. – دەدٸ دە قادىر جوق بولدى.

***

– اقىرىن, ەنەسٸن ۇرعان...

– ۇقتىم, تاقسىر...

– ٷندەمە!

– التى قازاق-ورىس, الدىندا اتامان كٸسٸ ٶلەتٸن قاراڭعىدا قىبىرلاپ, ەپتەپ باسىپ, ىلديعا تٷستٸ. بٸرەۋٸنٸڭ الدىندا ەرگە بٷكتەپ ٶڭگەرگەن قول-اياعى تاڭۋلى قىزدىڭ دەنەسٸ. اۋزىندا اق كٶبٸكتەي ورامال اعاراڭدايدى.

ىلديعا تٷسٸسٸمەن لاپ قويىڭدار-دەپ سىبىرلادى اتامان.

– ...ى-ى-ى-عى قاراڭعىدا جۇلقىسىپ قالدى. قازاق-ورىس قولىنداعى قىزدان ايىرىلىپ, قاپشا دومالاپ, اتتان ۇشتى. ات قورس ەتٸپ, جارق بەردٸ, ٷستٸندەگٸ ٶلٸكتٸ سٷيرەتٸپ, ويعا قاراي الدى دا جٶنەلدٸ.

ولجانى قاعىپ الىپ, اق تۇيعىنداي سىمپىلداپ, قادىر اعاراڭ ەتتٸ.

كٶز الدىندا بۇلت بەرٸپ, اعاراڭ ەتٸپ, سايتانداي جوق بولعان ادامدى كٶرٸپ, قازاق-ورىستار: –  قادىر !قا-دى-ىر! – دەپ باقىردى. تاۋ ەلەم  – تاپىرىق, تاس تارسىلداپ  تٶمەن دومالادى. كٶگەرگەن تٷندە تٸتٸرەدٸ. ٷنسٸز, تٸلسٸز اق قۇستىڭ سوڭىنان تٷسٸپ, وردى, جاردى تىڭداماي, اياعىنىڭ سىنعانىنا قاراماي, تاۋ مەن تاستى تالقانداپ, اتتار شاۋىپ بارادى.

***

مەمەت دٸر-دٸر ەتەدٸ. قاراگەر ات  تا پىسقىرىپ, دٸر-دٸر ەتەدٸ. جاقىندادى, تاياندى... دٷرسٸل, ايعاي...

– مە! – شاپ اۋىلعا – ەلۋبايعا! مەمەت ولجانى قۇشاقتاي الدى.

– قۇرىمتاي?!. قاراعىم!..

– تەز!

قازاق-ورىستار تاياۋ. بٸراق مەمەت جوق بولدى. مەمەتتٸ قاراڭعى تٷن جۇتتى. تٶسٸنە كەشكٸ ارمانى بالدىرعانداي مايىسقان جىلاڭقىسىپ, جىلان ەمەس, تاۋداعى جاستىقتىڭ حوش يٸستٸ ەنٸن قۇشىپ, قاراڭعى تٷندە, قاراڭعى كٶلەڭكەدە ەلبەلەكتەپ, مەمەت اۋىلىنا تارتتى.

قازاق-ورىستار قادىردى كٶرٸپ قالدى:

– ەنە! – دەپ بەزەلەكتەدٸ; باسى-كٶزٸن تەر جاپقان اتتارىنا تەپەكتٸ سالدى.

– ۇستا! ات!

دەر كەز.  قادىر اتتىڭ موينىنا ەڭكەيدٸ دە, تاقىمىن قىستى. «تەڭٸرٸ» دٸر ەتٸپ, قوزعالىپ كەتتٸ. سٷيرٸكتەي اق اياقتارى تاسپەن وينادى; دٶڭدەردەن دٶڭ اسىپ, اق بۇلتتاي سىرعاناپ, قارا تٷنگە بۇراعان بەنتتەي سٸڭٸپ كەتتٸ. قادىر جوعالدى.

– تفۋ,ەيت!

– ۋ-ۋف-فف! مىلتىقتى سۋىرۋعا دا مۇرشانى كەلتٸرمەدٸ...

– اتىڭا بولايىن! – قازاق-ورىستار توقتادى.

تٷن تىمىق. اتتار تاناۋراتقان: بٷيٸرٸن سوعادى, بۋى بۇرقىراپ, ىستىق تەر پۇشپاعىنان اعىپ, سٷمەكتەي.

– ەي, يازبي – تەبە ... سوعىلعان... تۇرا تۇر, بەلەم! اتامان قىلاتىن كٸم ەكەنٸن تانىتارمىن – دەدٸ دولدانعان اتامان. «ەندٸ پولكوۆنيك كٷلكٸ قىلادى-اۋ!» دەپ ويلادى تىرجيىپ... « مەن ايتپاپ پا ەدٸم ساعان...» دەيدٸ اۋ! تفۋۋ-ۋ!

– كٸسٸ ەمەس, قۇدايدىڭ بٸر بەلەسٸ عوي!..

– ٷندەمە!

– قويدىم, تاقسىر...

IV

اۋىل جىم-جىرت. جان جوق. تاۋدىڭ قارىن كٷن ەرٸتٸپ جاتىر. قار جىلت-جىلت ەتەدٸ; قييا تاستار تاناداي جالتىرايدى, جايلاۋدىڭ جاسىل كٸلەمٸنە دەنەسٸ جالاڭاش, قولا تەرٸزدٸ بالالار اسىر سالادى, يتتەر سٸلەكەيٸن شۇبىرتادى.

كەش جاقىن با?..

تٷننٸڭ قارا كٶك شاپانىن جامىلىپ, ەكٸ قارا كٶزدٸڭ جولىعۋى جاقىن با?..

قۇرىمتاي مەن مەمەت.

– كەش تاياۋ ما?...

كٷنٸ بويى كٶككە كٶزٸن سٷزٸپ, قوي كٶزدە دە وتىر. قوي باعۋ قۇرىمتايدىڭ قارا كٶزٸنە قاراعانىنان لەززاتتى ما?  مەمەتتٸڭ دە كٸبٸرٸ قالماي: قويىن اۋىل قاسىنداعى قىرقاعا تامان قاپتاتىپ سالىپ, تٶبە باسىنا شىعىپ,  جەر باۋىرلاپ جاتتى. ەكٸ كٶزٸ اۋىلدا. وندا سەۋلەسٸ بار عوي; ونى كٶرمەي, قالاي شىداسىن?..

قوشقىل ارقانى كٷنگەيگە قارسالاپ, كٶيلەكپەن جەل وينايدى. بۇيرا قويلار شٶپتٸ بىرت-بىرت جۇلادى. باۋراي جىم-جىرت. تەك اندا-ساندا دالاداي بايتاق, جولداي ۇزىن, جالعىز كٸسٸنٸڭ سالعان ەنٸ بەتكەيدەن-بەتكەيگە سورعالاپ, قۇلاققا جىلى قۇيىلادى.

بٸراق... بۇل نە?

يت شابالاندى: اۋىل ەبٸگەر, اۋىل قىرىلدادى. اۋىل ساقشىسى يتتەردٸڭ كەدٸر-بۇدىر داۋىسى جەلپٸلدەتٸپ, جارىسا-جارىسا ۇلىپ ەستٸلەدٸ. يتتەر ورىسقا عانا بۇلاي ٷرۋشٸ ەدٸ... جاسىل زٷمرٸتتەي جايناعان جايلاۋ كٷرٸلدەدٸ, دٸرٸلدەدٸ; اۋىلعا قيمىل كٸردٸ.

نايزالارى جارقىلداپ, قامشىلارى زۋىلداپ, تاۋدان قازاق-ورىستار قۇلادى. قارا اتتى, قىزىل بٶرٸكتٸ جٸگٸت الدىندا كەلەدٸ ويناقتاپ.

بەكەي! – تاني كەتتٸ مەمەت, كٶكٸرەگٸندە  بٸردەمە قولعا تٷسكەن قۇستاي تىپىرلادى... «قادىردى ٸزدەپ جٷرگەن»  دەگەن وي ساپ ەتە تٷستٸ. قۇلاعىن تٷرٸپ, شٶپكە بۇقتى. تامىر بٸتكەن سٸرەستٸ, قارشىعا كٶزٸ بۇرعىداي تەسٸپ بارادى.

قازاق-ورىستار توقتادى. قاۋتاڭداپ, دٸرٸلدەپ ٷيلەرٸنەن شالدار دا شىقتى. شۇلعىپ جاتىر. يىعىن قىسادى. «بٸلمەيمٸز» دەگەندەي قولدارىن ەكٸ جاققا سوزادى, بٶرٸكتەرٸن الدى. قازاق-ورىستار ات ويناتادى, اقىرادى.

قازاق-ورىستىڭ قامشىلارى بٷگٸلگەن ارقاعا, تاقىرباستارعا  زۋ-زۋ شىپىلدادى. يتتەر قىڭسىلايدى, جان شوشىرلىق ۇلىدى. ويبايلاعان قاتىنداردىڭ, جىلاعان بالالاردىڭ داۋىسىمەن تاۋ جاڭعىرىپ, سىڭسىدى.

مەمەت قالتىراپ قاراپ تۇر.

ەنە بەكەيدٸڭ قىزىل بٶركٸ ٷي-ٷيدٸڭ اراسىمەن سٷڭگٸپ جٷر. ەلۋباي ماناپتى بەكەي اتامانعا الىپ كەلدٸ. اتامان ەڭكەيٸپ قامشىسىن كٶتەرٸپ, بٸردەمە سۇرادى... ماناپتىڭ سەمٸز قولى كٶتەرٸلٸپ, «شىبىنساي» جاقتى نۇسقادى...

مەمەت جەردەن مىسىقشا سەكٸرٸپ تۇردى, سەكٸرٸپ اتقا مٸندٸ. قازاق-ورىستار قوزعالدى. ماناپقا قارعىس ايتىپ, اتىن باسقا-كٶزگە تٶپەلەپ, تٶتە جولمەن مەمەت قادىرعا, شىبىنسايعا تارتتى. جەتسە جارار ەدٸ... اتى جىعىلماسا جارار ەدٸ...تەزٸرەك... ٶزەننەن ٶتٸپ تاستى – تاس, توماردى-تومار دەمەي سالدى...

مٸنە, شىبىنساي. ٷي قاسىندا – «تەڭٸرٸ», كٷندەگٸدەي ەرتتەۋلٸ.

تەز اتتان, قادىر! قاش! قازاق-ورىستار وڭ جاقتان كەلٸپ قالدى! جاقىن! ٷي تەڭسەلدٸ, قادىر كيە-جارا شىعا كەلدٸ.

– مەمەتپٸسٸڭ?! قادىر اتتاندى.

وڭ جاقتا ما? ۋاقا ەتپەس: سول جاقتاعى جول اشىق. تىڭدا. مەمەت!

قادىر قاباعىن تٷيٸپ-مۇنىڭا الدا رازى بولسىن, بٸراق, ەندٸگەرٸ بۇنى قىلما... ەسٸڭدە بولسىن, مەنەن دە سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ قىمبات, ٶزٸڭ ماعان كەلۋشٸ بولما... مٸنە ولار ... ال كەتەلٸك, اتىمىزدى جارالاپ جٷرەر.

قادىردىڭ بەلٸ ساداقتاي بٷگٸلدٸ, اتتىڭ جالىنا جاتا قالدى. اتى ىرشىپ, قايىستاي سوزىلىپ, جەلدەي ەسٸلٸپ, شٶپكە جابىسىپ, كٶسٸلٸپ سالا بەردٸ. تاۋدىڭ ٷڭگٸرٸنە قاراي اتقان وقتاي زىمىراپ, قادىر كٶزدەن عايىپ بولدى.

مىلتىق تارس ەتتٸ.

بٸراق كەش اتتى.

V

ەي, تاۋلارىم, تاۋلارىم, مۇنارلانعان تاۋلارىم! ەرٸ جاتىم, ەرٸ جاقىن – تاۋلارىم! كٷمٸس باستى-قاسقىر تٸستٸ...  تاۋدىڭ الىسى اق ساندىرعى-الىستاعى  باقپەن تەڭ. گٷلدٸ-بالدى جاسىل جايلاۋ – ٸلەنٸڭ بەينە كٸلەمٸ. كەشكٸ اۋىلدىڭ بوزعىل تٷتٸنٸ, اتتىڭ كٸسٸنەگەنٸ, القاپتىڭ جەلٸ... سٷيەمٸن سەندەردٸ; اڭىزعاق جانىمنىڭ جاسىل مۇڭىمەن سٷيەمٸن.

قوڭىر كامىز ٶلدٸ سٷيەكتٸ. قوشقىل, كٷدٸس جاۋىرىندارىم! تاقىر, كٶك اياز باستارىم, اسقاردىڭ تاڭىنا, الىستاعى باقىتقا سەرمەڭدەر قولدى...

سوزىلعان جەلدەر, قاسقىرداي يٸسشٸل, سەكەك قوي جەلدەر... بٸراق... ەلٸ ەرتە; ەرتەڭ  يٸسٸ شىقپايدى, سوناۋ قىردىڭ استىنان ەزٸر تاڭ كٶرٸنبەيدٸ. نايزا تاستار ەزٸر قانعا شومىلمايدى...

ەرتە. سٷيەكتٸ جاۋىرىندار, قامشىعا ەلٸ جونىڭدى توسىپ, بٷگٸلە تٷس, شىداي تۇر.

كٷتٸڭدەر, كٸمدە-كٸم بٷگٸلە الماسا – ول ەلسٸز, ول كەرەكسٸز قيرادا, جوعال...

قادىر كٷرسٸلدەپ دەم الدى. تٶسكەيدەي كٶكٸرەگٸنە باقىرداي باسى سالبىرادى. قولا موينىنىڭ بٸلەۋ تامىرلارى بٷلكٸل قاقتى. قىل ارقانداي  ساۋساقتارى بۇدىرماق بولىپ ايقاسىپ, اۋىر شىقىرلادى.

جۇلدىزدى تٷن قارا بارقىت بوپ جايقالدى.

اق بۇلت بوپ, تىقىرى بٸلٸنبەي, ات جاقىندادى. ەركەلٸ ەرٸنٸمەن يەسٸنٸڭ قۇلاعىن جىبىرلاتىپ, قىتىقتادى.

بۋىلدىق ساۋساقتار تارقاتىلدى. سٷيٸكتٸ اتىڭنىڭ كٷلٸمسٸ يٸستٸ اق اتلاس تەرٸسٸن ەركەلەتٸپ سيپادى; اقىلدى اتتىڭ تۇمسىعى تٸكەنەك بەتكە جابىستى.

«دوسىمنىڭ اياعى ەلٸ دە شابىسقا جارايدى ەكەن, - دەپ ويلادى قادىر.

– كەڭ جاۋىرىنىمنىڭ ەلٸ دە كٷشٸ كٶپ ەكەن. ٸلە الاتاۋىندا وسىنشا جىل مەنٸ جاسىرىپ, ساقتاپ كەلگەن وي, شۇقىر, قۋىس ٷڭگٸر از ەمەس. ەلٸ دە الىسۋعا بولادى. بٸراق... الىسۋعا تۇرا ما? كەرەگٸ نە? كٷنٸ جەتپەي جاس گٷلدەردٸ دەمٸممەن جىلىتتىم. اۋىلدىڭ جامان شاپانى ٸشٸندە قارا بارقىن قان قايناپ, جالعىز جارىم باستار كٶتەرٸلٸپ جٷر... ٶيتكەنمەن... ەرتە... تاۋ جەلٸنٸڭ لەبٸ ەلدە بولسا, اياز بەن قار; ەلٸ دە بٸر ادامنىن باسىنا جٷزدەگەن مىلتىق, نايزا, قازاق-ورىستىڭ قامشىسى تٶنٸپ تۇر.

بٸرٸ قالماي, قىرىلسا سوندا جالعىز مەن جازىقتى...» – دەگەن ويلار تاستى سەڭدەي ويىن كەرنەپ, بۋلىقتىردى...

قارا جەل قييا تاسقا قالىقتايدى.

قاراڭعى.

جىم-جىرت.

– بۇ كٸم? – قادىر پىشاققا تاپ بەردٸ,

– بۇل مەن, مەمەت, –  دەدٸ اقىرىن قارا تٷن.

مەمەت اتتان تٷسٸپ, جاقىن كەلٸپ, قاتار وتىردى.

– مەنٸ قالاي تاپتىڭ?

– ٷش كٷندەي شاپتىم...تاپتىم.

– ەسٸڭدە جوقپا? مەن ٷشٸن باسىڭدى قاتەرگە سالما, ماعان بولا كەلمە دەگەنٸم قايدا?

– قادىر, مەنٸ جاقىن دوس قىلعىڭ كەلمەي مە? – دەپ, جاستىڭ داۋىسى دٸرٸلدەدٸ.

تەگەۋرٸندٸ قول جىلى ەركەلٸكپەن مەمەتتٸڭ ارىق ارقاسىن ايالادى.

– بالام, مەمەت! توپتى كٷيكەنتاي كەرٸ تۇيعىنعا جابىلسا, كٶك شىمشىق نە قايران قىلماق; تۇيعىننان بۇرىن ٶزٸ ٶلەدٸ عوي.

مەمەت, قايناعان سۋداي, بۇرق-سارق ەتتٸ:

– قادىر, كٷللٸ اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸ سەنٸ كٷتٸپ جٷر, بەرٸمٸزدٸ ٶزٸڭە ەرتٸپ الساڭ...

– جٸگٸتتەر تٷگٸلٸ «بٷكٸل» قازاق قولىنا پىشاق السا دا, تٷك ٶنبەيدٸ, – دەپ قادىر باسىن شايقادى. – ەلٸ ەرتە... كٸمدٸ پىشاقتاۋدى, نە ٷشٸن پىشاقتاۋدى, ارتى نە بولارىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. بايلار ەشكٸممەن قىرقىسپايدى, ٶزدەرٸنٸڭ تۇرمىسى جاقسى: نە قىلسىن; كەدەيدٸ قايدا اپارساڭ دا, كٸممەن سوعىستىرساڭ دا دايار... بٸراق كٸممەن كەسكٸلەسەرٸن بٸلمەيدٸ.

– نەگە بٸلمەيمٸز? ورىستى كەسكٸلەۋ كەرەك!

– مٸنە, قولعا پىشاق الۋ ەرتە دەگەنٸم وسى, جۇرتتىڭ كٶبٸ سولاي ويلايدى... ورىستى نەگە كەسكٸلەۋ كەرەك?

– نەگە دەسەڭ, ورىس ەمەس پە بٸزدٸ قامشىنىڭ استىندا شٸرٸتٸپ, جۇمىسىن تەككە ٸستەتەتٸن, قويىمىزدى قۋىپ كەتەتٸن...

– قازاق بٸرٸن-بٸرٸ ۇرماي ما? جۇمىسىن ٸستەتپەي مە? بٸرٸنٸڭ قويىن بٸرٸ تارتىپ الماي ما? بٸزدٸڭ بايلارىمىز, ماناپتارىمىز مالايلارىن ۇرماي ما? جۇمىستى تەككە قىلدىرماي ما?

–ەندٸ كٸمدٸ كەسكٸلەۋ كەرەك?

– بٸلمەيمٸن. مەندە بٸلمەيمٸن, – دەپ قادىر ماڭدايىن قىسىپ, قىنجىلىپ تاعى سٶيلەدٸ. – بۇرىن مەن كٷللٸ ورىستى قىرىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ويلاۋشى ەم; مٸنە مەن جاز وسى تاۋدى جايلاپ, قىس قاشقاردى قىستاعانىما ون جىلعا اينالىپ بارادى; سودان بەرٸ ويلاۋدامىن: «كٸمدٸ قىرۋ كەرەك», ەلٸ كٷنگە شەيٸن بٸلمەيمٸن, ويلاسام دا تابا المايمىن. و-و-ي, داريعا-اي! ەگەر مەن كٶپ-كٶ-ٶ-پ بٸلسەم! ورىستارداي بٸلسەم... مەن وندا... ٸم-م!.. مەن وندا... -ەھ!..

مەمەت قادىردى اياپ كەتتٸ.

–  باي بٸتكەن جارلىنى جانشادى... ورىستا, قازاقتا... بەرٸ دە-ەندەشە باي بٸتكەندٸ قىرۋ كەرەك! – دەپ ىشقىندى مەمەت اقىرىپ. – ورىستى دا, قازاقتى دا!

–  مٸنە! ورىستىڭ مالايلارى نەگە ٷنٸن شىعارمايدى, تاياققا ارقاسىن توسىپ جٷرە بەرەدٸ, ٶز بايلارىن اتپايدى? ە? قازاق مالايىنان ولار ەلدە قايدا اقىلدى ەمەس پە? ولاردىڭ قولىنان بەرٸ كەلەدٸ, ولار اتۋدى دا بٸلەدٸ. ولار نەگە كٶتەرٸلمەيدٸ? ورىستىڭ بەرٸن قازاق نەگە قىرادى? قىرا الا ما? ونىڭ ارتى نەگە سوعادى? – بٸزدە مىلتىق جوق, مىلتىق اتۋدى بٸلمەيمٸز... نە شىعادى?

– ەندٸ قايتۋ كەرەك?..

«قايتۋ كەرەك?» – دەپ كٷرسٸندٸ قارا تٷن. – «قايتۋ كەرەك?» – دەپ سۇرادى قييا تاس.

–  ورىس مالايى نە قىلسا, بٸز دە سونى قىلۋ كەرەك... مىلتىقتى قاشان قولعا الۋ كەرەك ەكەنٸن ولار بٸلەدٸ; ولاردىڭ اقىلى كٶپ. مٸنە سولار باس كٶتەرگەن كەزدە, بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸ دە قولىنا پىشاق الۋ كەرەك... ەزٸر شىداۋ كەرەك,  جونىڭدى توسىپ, بەلٸڭدٸ بٷگۋ كەرەك...  – يە... مەنٸڭ جونىمدى... كٶرمەيسٸڭ بە, – دەپ ٸلەنٸڭ جوتاسىنداي يٸر-يٸر جوتاسىن قىرىنداتتى. – مۇنداي ارقا مايىسپايدى, – مٸنە... مەنٸڭ باسىمداعى قىرسىق وسى... مايىسپاعان نەرسە, سىنىپ كەتەدٸ.

قادىر مەمەتتٸ يىقتان قاتتى ۇستادى.

– مەمەت, سەن - مەنٸڭ سەنگەنٸم... سەن – قازاقتىڭ, مالايدىڭ الدىنداعى ىرىس بولاسىڭ. قۇلاعىڭدى سال ايتقانىمدى ۇعىپ ال:

–  مەنٸڭ ٸستەگەنٸمدٸ سەن ٸستەمە... مەن قازاق-ورىستىڭ باسىن كٶپ كەستٸم... تەگٸننەن تيگەم جوق, جازىعى بولدى, ولارعا سول كەرەك ەدٸ... بٸراق ودان نە پايدا شىقتى? تٷك شىققان جوق... ول كەرەك ەمەس. مەمەت, سەنٸڭ ساڭىلاۋىڭ بار, بۋىنىڭ ەلٸ قاتقان جوق... سەن ورىسقا بار, بەلٸڭدٸ بٷك, ولارمەن بٸرٸك. ولار نە ٸستەسە ونىڭ بەرٸن سەن دە كٶر, ٷيرەن, سەن بەرٸن بٸلسەڭ: حات تانىساڭ, ورىستىڭ بٸلگەنٸن تٷگەل ٷيرەنسەڭ, كٸممەن جاۋلاسۋ, قالاي جاۋلاسۋ كەرەك ەكەنٸن سوندا بٸلەرسٸڭ... سوندا مەنٸڭ جەتە الماي كەتكەن ارمانىما, مەنٸڭ ٸستەي الماعانىما سەن جەتەرسٸڭ... بۇل كٷندە ەلٸ ەرتە... سەن ٸلە  تاۋىنىڭ كٷللٸ جٸگٸتٸن جيناپ, باسىن قوساسىڭ...

قادىردىڭ جىلقىداي دەنەسٸنە بۇراڭداپ, سٷيەنٸپ, كٶزٸ باجىرايىپ مەمەت تىڭدادى. قارا سەڭسەڭدەي قارا تٷن قاراڭعىلىعىنا ەكەۋٸن دە بٶلەدٸ. مەمەت ۇزاق تىڭدادى...

VI

شىلعي تەرٸدەي اۋىر اسپان, قاسقىردىڭ تٸسٸندەي سٷڭگٸ تاستارعا قارنىن تٸلەدٸ. قىشقىل-قوشقىل  سەڭسەڭدەي قارا بۇلتتار دالبا-دۇلبا بولىپ, دەنٸ سورعالايتىن تەرٸزدٸ. تەزەك تٷتٸنٸ سارى زەرگە اۋىل وراندى... الۋان ايقاي قيقى-جيقى دٷرلٸگۋ مال تۇياعىنىڭ دٷرسٸلٸ جايلاۋدى كٷڭگٸرلەتتٸ. ٷيدە يت, تٷزدە قاسقىر ۇلىدى. وتتىڭ وقتارى شاتقا شاپشىدى. سىنىق قيقىم, ۋاق تاستار بٸرٸنە بٸرٸ شاقىلداپ; ويعا دومالادى. جاسىل كٶبٸك بوپ, ٶزەندەر شاشىرادى. قوي تەرٸسٸندەي بۇلتتار سورعالادى, ساۋىلدادى.

الدا كەرٸنە مٸندٸ – جاقسى بولماس...

مۇنداي نٶسەر سيرەك بولادى. شىلقىلداعان, قۇرىم ساسىعان كيٸز ٷيلەردە سار ساقالدار سىبىرلادى.

مەمەت تۇنشىعىپ بارادى. تىنىشتىق جوق.

قادىر ەسٸنە تٷسسە  – كەۋدەسٸ قارسى ايىرىلادى... ٷيدەن شىقتى. تاستان جاساعان زاڭعار كيٸز ٷيدەي «قۇمبەل» تاۋى مۇنارلانادى. تۇرعانبەككە قادىردىڭ سٶزٸن تٷگەل ايتتى. ٶز كٷيٸگٸن دە سٶيلەدٸ.

– وعان ٶزٸمٸز بارايىق – دەدٸ تۇرعانبەك.

–  كەلمە دەدٸ...

– بارايىق, كٶرەيٸك: امان با ەكەن, سونسوڭ قايتارمىز.

جٷرٸپ كەتتٸ. سابالاق بۇلتتىڭ استىندا ەكٸ جٸگٸت قانشا جورىتتى. سۋ كيٸمدٸ سۇرقىل جەلدەر ايىردى. اتتىڭ جالى مەن قۇيرىعى ارالاستى. ۇزاق جٷردٸ.

– ەندٸ جاقىن, – دەدٸ مەمەت.

–  ٷي! – تۇرعانبەك باج ەتٸپ, بوربايعا كٶمٸپ قالدى, – مىنا قارا مەمەت! قازاق-ورىستار!

...دىبىسسىز, شىنجىرداي تٸزٸلٸپ, قاراڭعىدا ەرەڭ كٶرٸنٸپ جاۋعا شاباتىن تٷردە قادىر جاتقان ٷڭگٸرگە قاراي قازاق-ورىستار قىبىرلاپ كەلەدٸ.

– تەز, تەزٸرەك! – دەپ دٸرٸلدەپ مەمەت سىبىرلادى, - قادىر جوعالدى... قۇرىدى قادىر... وعان  بارىپ, اتتان دەلٸك تە - اۋىلداعى جٸگٸتتەرگە شابايىق...

– ا, ا, ا-ى-ەەەى!.. – جارالانعان اڭداي ۇلىعان زارلى ايعاي تاۋدان تاۋعا جاڭعىرىعىپ, قيياعا كەتتٸ. قىرعاۋىلداي قىرق ەتٸپ, ەكٸ قولدار ەربەڭدەپ, اتتارى ىرسىلداپ, ەكٸ جٸگٸت اۋىلعا قاراي ات قويدى.

***

قادىر ەستٸدٸ. ايعايدى سەزدٸ. ەرگە ىرعىپ مٸنٸپ, تاراسۋعا زىمىرادى. قازاق - ورىستار قيقۋدى سالدى. جاراقتارى سىڭعىرلاپ, جٷزە ۇمتىلدى. الدىندا بەكەي.

– اتپا, اتامان! ايتقانىمدى قىل! قادىر قۇتىلمايدى, الدىندا جول جوق... حا-حا-حا! «قاسقىرسايعا» ٶزٸ كەتٸپ بارادى.

ٸلەنٸڭ تاۋىن قادىر  جاقسى بٸلەتٸن, بەكەي ودان دا جەتٸك... ول مۇندا تۋعان. قادىر قاقپانعا تٷستٸ... قاشار جەرٸ شامالى-اق. الدىندا «قاسقىرساي», ار جاعى تەرەڭ قۇز, ەكٸ جاعى تٸك جارتاس.

– ەي! ۇمتىل! احا, قولعا تٷستٸ! قاراقشى!

–  اتپا, اتامان! – دەپ بەكەي باقىرىپ كەلەدٸ: - اتىن ٶلتٸرەسٸڭ! تٸرٸدەي ۇستايىق! مٸنە. بٸتتٸ. قادىر توقتادى. قۇز ايداھارداي اۋزىن اشتى. قاراڭعى اۋزىن. اتى پىسقىردى, ىرشىدى.

– ە-ەي! – قازاق ورىستار دا توقتادى.

قادىر ارتىنا بۇرىلىپ, قاراڭعى تاسقا باياۋ قاراپ كٶزٸمەن بٸر شولدى. قازاق-ورىستار توسىپ تۇر. سالماقپەن قىلجىر مىرس ەتٸپ, قاسقىرشا بۇرىلىپ, اقىردى:

– ەي! اڭشىنىڭ يتتەرٸ! قاسقىر ٶلگەنٸن تٸلەيسٸڭدەر مە? جاقسى. كەرٸ قاسقىر ٶلسٸن. تىڭداڭدار! ول ٶلگەنمەن, ٸلە الاتاۋىندا ونىڭ تولىپ جاتقان بٶلتٸرٸكتەرٸ قالادى... بٸلدٸڭدەر مە? بٶلتٸرٸگٸندە ەسەپ جوق. قاسقىر قازٸر ٶلەدٸ. بەكەي, سەن ەر جٸگٸت ەدٸڭ, وسىنشا قىر سوڭىمنان قالماي, كٸمنٸڭ قامىن ويلاپ جٷرسٸڭ? ە? قىزىققانىڭ مەنٸڭ استىمداعى اياۋلى اق بوز اتىم با? حا-حا-حا-حا! بٸلەمٸن مەن! جوق, شىراعىم! سەن جاقسى اتقا مٸنۋگە جەتكەن جوقسىڭ... ال, ەي!..

الىستا دٶڭ باسىندا جٸگٸتتەر دە كٶرٸنٸپ قالدى. ولار تەك قادىردىڭ ات جالىن قۇشىپ, اتىن اسپانعا شاپشىتىپ, قۇزدىڭ ٷستٸندە اق جاۋلىقشا  قالبانداپ, جوق بولعانىن كٶرٸپ قالدى.

جٸگٸتتەر دٸر ەتتٸ. بەرٸنٸڭ «اح!» دەگەن اۋىر ىڭقىلى بٸراق شىقتى... بەرٸ بٸراق ٶكٸردٸ,  اتوي بەردٸ, اقىردى, تۇياقتارى دٷڭگٸرلەپ, اتتاي پىسقىرىپ, قارا بۇلتتاي, جاندى ەتتەي قازاق -ورىستارعا قاپتادى.

ىڭقىل. ىڭىرانىس. زار. شىقىر...

قورقىراۋ...

– ا-ە-ەي! ەي!

– توقتا!

– بەكەيدٸ! بەكەيدٸ!

–  ەگا!

–ۋۋح-ح!

– م م – م م...

– اي!

– اقىماقتار! حا-حا-حا-حا!

– وحو-حو-حو!

– وح!

تاۋ ىڭقىلداپ ىڭىراندى. جەر سولقىلداپ, ٸشٸن تارتادى. كەمزال ٸشٸندەگٸ ەتتەر شاپقىلانادى, كەسكٸلەنەدٸ, قورقىراۋ, اششى كٸسٸنەۋ, قىلىش سىڭعىرلاۋ,  جٸگٸتتەر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ باۋداي تٷسەدٸ, ٶلٸ ەتتەي دومالايدى; باس سٷيەكتەر ساقىرلاپ جارىلادى. ەۋە تەر, قان, تەرٸ, كەمزال ساسىدى. اتىس بولمادى...

جارالى مەمەت پەن تٶرت-اق جٸگٸت اۋىلعا قايتتى.

« ەرتە دەپ قادىر شىن ايتقان ەكەن».

ەكٸنشٸ تاراۋ

I

ەسكەري نەزٸرەتتٸڭ تٶرتٸنشٸ شاتىرى جىم-جىرت شاتتىقتا. سىرلى ەدەن ايناداي جارقىرايدى. مەشٸتتٸڭ قان - قىزىل كٶمەيٸ شىرت-شىرت ەتەدٸ. جىلى, تازا تٸزٸلگەن اق تٶسەكتەر. دەرٸ يٸسٸ اڭقيدى. سەنەكتە دٷڭگٸرلەگەن اياقتىڭ تىقىرى كٶپكە شەيٸن باسىلمايدى. مەمەت ەبدەن وڭالدى. ٷلكەن دەرٸگەر ەلدەقاشان شىعارماق ەدٸ, بٸراق كٷتۋشٸ ەيەل ايالداتىپ جٷر. ول مەمەتتٸڭ بارار جەرٸ جوعىن بٸلەدٸ. كٶشە قىس. قارالى قازاقتار  دالاعا, قىستاۋلارىنا كٶشٸپ كەتكەن.

نەزٸرەتتە جاتۋ مەمەتكە اۋىر. «كٶڭٸلٸڭ نەگە شابادى? اس ٸش...» – دەپ سۇراعانى, كٷتكەنٸ, مەپەلەگەنٸ, بەرٸ جات, مەمەت وعان ٷيرەنە المايدى. بەرٸ مازاق ەتكەندەي كٶرٸنەدٸ. ەرٸگەدٸ, ەركٸندٸك تٸلەيدٸ... قانداي جۇمىس بولسا دا شاماسى كەلەتٸن.

بٸر كٷنٸ مەمەت شەلەك الىپ, اس ٷيگە شەي الۋعا باردى; ارتقى قورادا ەكٸ قازاق تىماقتارىن جەلكەسٸنە كەكجيتٸپ, تەرٸ بۇرقىراپ وتىن كەسٸپ جاتىر ەكەن.

«مٸنە جۇمىس!»

شەيدان كەيٸن مەمەت نەزٸرەتتٸڭ شالجيعان كەبٸسٸن سٷيرەتٸپ, توڭ كٶشەمەن جٷرٸپ قوراعا باردى. ات قوراعا كٸردٸ.

–  وتىن كەسەيٸن دەپ پە ەدٸڭ? نەزٸرەتتەن شىعاسىڭ با? شىعا سالا جۇمىسقا تٷسەيٸن دەپ پە ەدٸڭ? جٸگٸت! سەنٸڭ تۋىسقاندارىڭ كٶبٸ جۇمىسقا قىرباي عوي...

مەمەت اتشىمەن سٶيلەستٸ. جەل قاققاننان بولسا كەرەك, اتشىنىڭ سٸڭٸرلٸ قىزىل مويىنى, اياز قارىپ تٷلەگەن مۇرىنى, اق كٸرپٸكتٸڭ استىندا سىعىرايعان, مۇڭدى ويلى كٶزدٸ اتشى ەكەنٸن كٶرسەتۋشٸ ەدٸ. بۋى بۇرقىراعان بوقتىققا اشاسىن قاداپ قويىپ, مايلى شينەلٸنٸڭ ٶڭٸرٸن قايىرىپ, اتشى قالتاسىنان كەستەلٸ كٶك دورباسىن سۋىردى. نەلٸكتەن ەكەنٸ بەلگٸسٸز, مەمەتكە ورىسپەن ەڭگٸمەلەسۋ بٸر تٷرلٸ جەڭٸل كٶرٸندٸ. ەڭ العاش سەزگەنٸ وسى.

– ال, ەندٸ مىناۋ... نەزٸرەتتەن شىق, بٸزگە ات قوراعا تٷس. مۇندا بٸز نٷنزا ەكەۋمٸز تۇرامىز.

نٷنزا – دٷڭگەن, اياۋلى جٸگٸت. تٷندە – وتىن كەسٸپ, ٷيٸمٸزگە تەبەن-تيىن تابامىز. سەن كەلسەڭ, بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەيٸك.

شاپانىنىڭ ەتەگٸنە سٷرٸنٸپ, مەز بولعان مەمەت قايتا جٷگٸردٸ. ايازدى كٶك اۋانى سۋداي جۇتىپ شاشالدى. شاتىرعا كەلٸپ, جۇمساق كٶرپەگە ورانىپ, ەرتەڭ ٷلكەن دەرٸگەرگە قالاي شىعام دەپ ايتاتىنىن, قالاي جاقاۋراتىپ كٶندٸرەتٸنٸن ويلادى. (پاڭسىعان قاتال شالدى مەمەت جاراتپايتىن). سونى ويلاپ جاتىپ, قولىن جاستىقتىڭ استىنا جٸبەرٸپ كٶزٸ ٸلٸنٸپ كەتتٸ.

***

اي جٷرگەن كٶگٸلدٸر تٷن سامالاداي - مەيلٸڭ كەستە تٸك, سىقىرلاعان كٶك قار جىلت-جىلت ەتەدٸ. شىقىرلاعان وتىننىڭ ٷستٸندە شىنىداي اياز قۋجاڭداپ,  اعاشتان-اعاشقا سەكٸرەدٸ. ٶتكٸر ارا شىڭىلداپ ەن سالادى. مىقىر كەلدەكتٸ اۋناتىپ, كەلدەك بالتا گٷرس-گٷرس ۇرادى. جابىسقاق شايىرى سورعالاپ ٷيەڭكٸنٸڭ كەسٸندٸسٸ ورمان يٸسٸن مٷڭكٸتٸپ, كٷرسٸنەدٸ.

مەمەت ىستىقتادى. تاماشا. جىلى قولعاپتىڭ ٸشٸندە قولدارىن ىستىق قان كەۋلەدٸ. بالتانىڭ سابىن مىقتاپ قىستى. قۇلاعى قىز-قىز جانادى.

– ا ا-اپ!

اعاش شىتىرلاپ جارىلادى.

– ا ا اپ!

– جات سولاي! ا-بەلەم!

جۇمىس قىزدى. قول دۋىلدادى. شولاق توننىڭ بۋى تەرلەگەن اتتاي بۋداقتايدى.

– ەي, جٸگٸتتەر! بٸتٸرٸڭدەر! ساعات ٷش. تاماق سۋىپ قالدى!

– پازلوۆ باقىرىپ تۇر. راس قوياتىن مەزگٸل: قاراشى, قانشا ٶكٸرتٸپ تاستادىق! بولار. جٷرٸڭدەر تاماققا. اسپاپتى الا جٷر.

– مەمەت! قارنىڭ اشتى ما, قۇلىنىم?

ويناپ, قالجىڭداسىپ, اسپاپتارى سىلدىرلاپ, تەرلەگەن ارقاسىن جازىپ, قاردى سىقىرلاتتى.

– تٷفۋ, شايتان! وسىنشا جاعىپ! دەم الارلىق ەمەس قوي!

ات قورامەن استاسقان كٸشكەنە بٶلمە, مونشاداي قاينايدى, قۋىرعان ەتپەن سارىمساق يٸسٸ تىم قويۋ, جەمەي تويعىسىز. قابىرعادا جٷگەن, ايىل-تۇرمان ٸلۋلٸ, بۇرىشتا قامىت, ەرشٸكتەر, بٶلمە تار, تٷتٸن, بٸراق تۇياناداي جىلى, سۋىق كٶشەدەن كەلگەن كٸسٸگە مەشٸتتٸڭ ٷستٸ تەرٸزدٸ.

تاماقتانىپ الىپ, بەرٸ دە كيٸز ٷستٸنە تىراڭداپ جاتىپ قارا ماي ساسىعان ماحوركٸ تەمەكٸلەرٸن تارتتى; جاتار الدىندا راحاتتانىپ كەرٸلٸپ قۇرىسقان دەنەلەرٸن جازىپ, كەشكٸ كەڭەستەرٸن شەرتەدٸ.

كەڭەستەرٸ: قىزمەت, تٶرە, «تاماق» جايىنان.

مەمەت مالداسىن قۇرىپ وتىر. ٷن جوق. تىڭدايدى. جىلى: بۇيرىق. وعان قىزىق: مىناۋ ادامداردى العاش كٶرگەنٸ وسى, ولار جاقىن باۋىر تەرٸزدٸ... لوگينوۆ, نٷنزا, پازلوۆ, ورىس, دٷڭگەن, نوعاي, بەرٸ بٸر تۋعانداي... تۇرعانبەكتەن دە جاقسى جوق... تٸپتٸ  قادىر تەرٸزدٸ... ەسٸنە تٷسٸپ كەتتٸ... بٸردەڭە كٶكٸرەگٸن قىسقانداي بولدى, سون سوڭ مۇرنى جىبىرشىدى. مەمەت قىزارىپ كەتتٸ, تەرٸس اينالىپ, قاراڭعى بۇرىشقا قارادى.

قىسقى ٸڭٸر قۇلپى كٶك ەلەس بولىپ جٷزدٸ. سورايعان تالدىڭ باسىندا شاتىردىڭ قارايعان ٷستٸندە, ٶلگەن تامنىڭ كرەشٸندە سابالاق قۇزعىندار تاماعىنان قارقىلدادى.

مەمەت سۋاتتان قايتتى. ات قورانىڭ ٸشٸ جىلى, اتتىڭ تەرٸ, كٶك, جوڭىشقا يٸسٸ مٷڭكٸدٸ.

شٶپ سالىپ جاتىپ, اتتاردى مەمەت ەركەلەتٸپ قاقتى. ولاردى جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸ.

«ولار دا بٸزدەر, مالايلار سىقىلدى, ٷندەمەي جۇمىس قىلا بەرەدٸ»... مەمەت لاشىعىنا كٸرگەندە, اڭ-تاڭ بولىپ, قالتيىپ قالدى; لوگينوۆ قادىر جايىنان سٶيلەپ وتىر ەكەن.

مەشٸتتٸڭ اۋزىندا نٷنزا مەن پازلوۆ تەك وتىر. باجىرايعان قىلي كٶزدەر جايناعان وتتاي قۇلپىرادى. ەڭگٸمەنٸ تىڭداپ, ويعا قالىپ, باس يزەستٸ...  مەمەتتٸ لوگينوۆكە بٸر ماگنيت تارتقانداي...

بٸر كٷنٸ ەكەۋٸ مەشٸتتٸڭ اۋزىندا كەشٸ ٸستەپ, قالادان نٷنزانى توسىپ وتىر ەدٸ. مەمەت: - ايبان, سەن قادىردى قايدان بٸلەسٸڭ? – دەپ سۇرادى. لوگينوۆ جانعان شوقتى شىمشۋىرمەن الىپ, سابالاق شىلىمىنا جاقىنداتتى, بٸراق تۇتاتا المادى; مەمەتكە تولىقسىعان التىنداي سارى باسىن بۇرىپ (جارىقتان جاسقانىپ كٶزٸن قىسىپ), زەكٸپ ايتتى:

– قادىردى بٸلمەۋ بٸزگە ۇيات.

شىلىمىن تۇتاتتى دا, قادىر قازاق - ورىستاعا قانداي قىلعانىن سٶيلەدٸ.

كٶپ سٶيلەستٸ. قازاق ورىستار نەگە باي, سولدات پەن مۇجىق نەلٸكتەن كەدەي. سولداتتار «قامشىتارتقىشتار» - دى (ونىسى قازاق - ورىستاردى) نەگە جاراداي كٶرەدٸ. بۇدان ون جىل بۇرىن لوگينوۆ رەسەيدە ٷيٸندە جٷرگەندە, زاۋىتتا جۇمىس قىلعانىن – بۋنت (بٷلٸك) بولعانىن, جۇمىسشىلار جۇمىستى بايلار ٷشٸن تەككە ٸستەمەيمٸز دەگەنٸن, ولاردى قازاق - ورىستار قامشى, نايزانىڭ كٷشٸمەن جۇمىسقا  ايداعانىن ەڭگٸمە قىلدى.

سولدات نەمەنە... ولاردىڭ ٶزٸ دە قاراقاسقا, ٶزدەرٸ دە مالاي... نەمەنە? ونىڭ ساۋ دەسە جەرٸ بارما? سولدات ٶز تۋىسقانى جۇمىسشىنى اتا ما?..

لوگينوۆ رەسەي تۋرالى, زاۋىت, جۇمىسشىسى تۋرالى سٶيلەدٸ. مالايلار نەگە ٷلكەن بٷلٸك شىعارمايدى? لوگينوۆ مەمەتتٸڭ باقىرايعان قىلي كٶزٸنە قادالا قاراپ, ەنتەك جىميىپ, يىققا قاقتى.

– مەمەت, سەن اياۋلى جٸگٸتسٸڭ... كٷتە تۇر, باۋىرىم... ەر نەنٸڭ مەزگٸلٸ بار... ەندٸ ٶزٸ دە تاياۋ...

مەمەت ايبانمەن شىن دوس بولدى. بەرٸن ايتتى; قادىر جايىنان, اۋىلداعى ٶمٸر جايىنان... قىس تٷندەرٸندە ات قورا جوڭىشقا ساسيدى; پەش قىزۋ گۋلەدٸ, قىزىل سەۋلە قامىتتارعا سەكٸرەدٸ. ەسٸك كٶزٸ بۋداقتاعان بۋ; پەش ٷستٸندە پازلوۆ ىڭىرسىپ ٶلەڭ ايتىپ وتىر, مەمەت لوگينوۆتىڭ كەڭەسٸن تىڭداپ وتىر.

ٶزٸ دە كٶيتتٸ كەڭەستٸ: قادىر, تۇرعانبەك  جايىنان, ەكەسٸ جايىنان, قۇرىمتاي جايىنان... سٶيلەدٸ.

–  سەن ورىسشا جاقسى سٶيلەيسٸڭ, حات ٷيرەنۋ كەرەك - دەدٸ لوگينوۆ.

– مەنٸ كٸم وقىتادى?

– مەن شە.

– سەن حات بٸلەسٸڭ بە ?

– احا! – دەدٸ مىنا جاقتان نٷمزا. – ول ەلدەقاشان پراپەسسەر بولار ەدٸ, ٶزٸ بولمايدى, اتشى بولعانىن تەۋٸر كٶرەدٸ.

– نەگە?

– بٸردەمە عىپ, جىلتىراۋىقسىز - اق كٷنەلتەرمٸز – دەدٸ لوگينوۆ وتقا تٷكٸرٸپ سون سوڭ قاباعىن تٷكسيتٸپ:

«ٶزٸمدە كٶرٸنگەن يتتەردٸڭ جاعاسىنان الۋعا قولىم قىشىپ جٷر»  – دەدٸ.كروۆاتتان دورباسىن الىپ, قارا مايلى كٷس قولىمەن تارقاتتى دا, كەستەلەگەن قارىپتى كٶرسەتتٸ: مىنانى كٶردٸڭ بە... قالاش تەرٸزدەنگەن... بۇل «ۋۆ» (ۆ), «ۋ ۋ ۋ...» ۇقتىڭ با? «ۆ ۆۆ» شىراعىم بۇل ونشا قيىن ەمەس...

– يە... مىناۋ سكاميەنٸڭ اياعى تەرٸزدەنگەن «ا» (ا).

– بۇعان نەگە سالىپ قويعان?

– بۇ ما? جەي ەشەيٸن... – دەپ جىميدى لوگينوۆ.

نٷنزا كٷلدٸ:

– ال... ايت, ايت.

بۇ ما? بۇنى رەسەيدەن زاۋىتتان قالىڭدىعىم جٸبەرگەن... سول بەلگٸگە تٸككەنٸ عوي, «سٷيٸكتٸ ايبانعا»... بٸراق ول حاتتى جٶندٸ بٸلمەيدٸ... مەن ونى وقىتىپ بولعان جوق ەدٸم.

ەلٸپبي وقىتۋ باستالدى. قارا تاڭبالار مەمەتتٸڭ ميىنا جاسىرىنعانداي جابىسىپ تٷندە قيمىلداپ ايعاي سالىپ جٷردٸ.

II

قىس بٸتۋگە اينالدى. جەر يٸسٸ, تاۋ يٸسٸ اڭقىدى. مەمەت باياعى ات قوراسىندا, قامىتتارمەن ارالاس كٸشكەنە بٶلمەسٸندە تۇرىپ جاتتى.

نٷنزامەن ەرٸپ, بٸر كٷنٸ قالاعا بارىپ, سۇلى الىپ قايتتى. قاباعى تٷسٸپ, ىزالى قايتتى. لوگينوۆ بٸلە قويدى دا, «نە بولدى?» – دەپ سۇرادى.

– تۇرعانبەكتٸ كٶردٸم. ينتەرناتتا وقىپ جٷر ەكەن... ورىس كٶيلەگٸ بار, التىن تٷيمەلٸ, التىن بەلبەۋلٸ...

– ونىڭ نەسٸ بار? – دەدٸ لوگينوۆ.

– ماعان وندا تٷسۋگە بولمايدى ەكەن, كٶپ اقشا كەرەك - دەيدٸ.

– تۇرعانبەك ايتىپ ەدٸ, ۇمىتتىم. ەيتەۋٸر كٶپ اقشا كەرەك...

«راس, ەكەۋمٸزگە ونداي اقشا تابۋ وڭاي ەمەس...» – دەپ ويلادى لوگينوۆ,

نەزٸرەتتەن شىعىستى: نەزٸرەتتٸڭ قىزمەتشٸلەرٸ اق كيٸمدەرٸن كيٸپ, شەلەكتەرٸ, شىنىلارى سالدىراپ, سىقىرلاعان قاردى باسىپ جٷگٸرٸسٸپ جٷر. دەرٸ ساسىدى. قار ەرٸپ جاتىر.

شۇرىق-شۇرىق, كەۋدٸرلەك قاردىڭ استىنان ٶرٸستٸ جاسىل تٶمپەيلەر شىعىپ كالىپتى. ەكٸ جەل بٸرٸن-بٸرٸ قۋادى: بٸرٸ كٶگٸلدٸر, بٸرٸ جاسىل, بٸرٸ سۋىق, بٸرٸ جىلى. سەنٸڭ اسقارى اسپانداعان قورعانداي كٶنەدٸ.

اقساقال الىپتىڭ اجىمدانعان جٷزٸنە مەمەت عاشىقتارشا تەسٸرەيدٸ. قار استىنان تانىس اجىمداردى ٸزدەدٸ. ويعا باتىپ:

–  جيىرما شاقتى كٷننەن سوڭ ەل جايلاۋعا, تاۋعا كٶشەدٸ عوي – دەدٸ.

اقىرىن قىدىرىستى. ويلاستى. سٶيلەستٸ. ٸڭٸرگە شەيٸن. ەكەۋٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە دە قاياۋ تٷستٸ.

قايتىپ كەلگەن سوڭ, نٷنزانىڭ قارعىسىن ەستٸدٸ.

قىتايدىڭ كٶزٸندەي تىشقان كٶزٸ بۇرىنعىدان بەتەر سىعىرايىپ, كٷلگٸن كٷرەڭ بەتٸنە بۇعىپ كەتٸپتٸ.

«سەلەم بەرمەدٸڭ, تۇرپايىلىق ەتتٸڭ» - دەپ ٷلكەن دەرٸگەر ۇرعان ەكەن.

مەمەت تىم-تىرىس بولدى. لوگينوۆتا ٷن جوق. نٷنزانىڭ قىڭسىلاعان كٷشٸكتٸڭ داۋىسىنداي, شىرىلداعان داۋىسىن ەستٸپ, جٸڭٸشكە جيرەن مۇرتىن تٸستەپ, كٶك ساسىعان جۇمىرىعىن قاتتى تٷيٸپ, كٶگەرگەن تەرەزەگە تٷكسيٸپ قارادى. سولاي كٶپ وتىردى, بٸر اۋىز سٶز ايتپادى.

لوگينوۆ تٸستەنگەن, تٸسٸنەن سىزىقتاتىپ, كٷبٸرلەپ, بوقتادى دا, قولىن جەلكەسٸنە قويىپ, شالقاسىنان جاتتى. ول مۇنداي كەپتٸڭ تالايىن كٶرگەن. بۇدان دا سوراقىسىن بٸلەتٸن.

ٷي تٶبەسٸ, كٶگٸ, قوڭىرى ارالاس تەمبٸل تاڭبالار. سونداي تاڭبالارمەن كٷندەردەن كٷن ٶتەدٸ.

***

مەمەت بٸر جۇماداي سالبىرىپ, ەڭسەسٸ تٷسٸپ جٷردٸ. اپ سوققانداي بولدى. وقۋدى دا دوعاردى.

– يۆان!.. سەن نەگە نٷنزاعا ۇقساپ ساپ-سارى بولىپ كەتتٸڭ?

لوگينوۆ ٷندەمەي از وتىردى دا, جان-جاعىنا قارادى.

– مەمەت ساعان مىنا بٸر سٶز...

 –سەن قورقاق ەمەسپٸسٸڭ?

– جوق! – دەپ قىلي كٶزٸنٸڭ وتى جارق ەتتٸ.

لوگينوۆ نە ويلاپ جٷرگەنٸن مەمەتكە ايتتى.

مەمەت قىزايىن دەدٸ دە, قايتا باسىلدى.

قادىر جارامايدى دەپ ەدٸ...

بۇل ول ەمەس باسقا جۇمىس... بۇل ٷلكەن جۇمىس. بۇنى  ٸستەيتٸن سەن ەمەس, «بٸز»...كەلٸستٸك بە?  بەرٸنە جاۋاپ بەرەتٸن مەن... زەۋدە بٸردەڭە بولسا... قالادان ونى مەن الىپ شىعايىن...

...ەكٸ كٷننەن كەيٸن, گازەتتە باسىلعان توسىن حابار قالانى سٸلتٸلەي تىندىردى:

« وسى جىلدىڭ جيىرماسىنشى مارتىندا قالانىڭ شەتٸندەگٸ جول ٷستٸندە ەسكەري نەزٸرەتتٸڭ باس دوكتورى لينەتسكييدٸڭ دەنەسٸ تابىلعان. مەلٸمسٸز قانٸشەر قولى قالتىراماستان ەڭگەزەردەي دوكتوردىڭ تاماعىن بٸراق ورىپ جٸبەرگەن, ۇزاماي ٶلتٸرگەن قارۋىن, نەزٸرەتتٸڭ  لٶكەت پىشاعىن تاستاپ كەتكەن. ٶلتٸرۋ ماقساتى توناۋ بولسا كەرەك, ٶيتكەنٸ كٶپ سوماسى ۇرلانعان... نەزٸرەت ٸشٸندە تەرگەۋ جاسالىپ جاتىر, جاقىن ارادا ايۋان قانٸشەردٸڭ ٸزٸ...» تاعى تاعىلار.

بۇل ەڭگٸمە ەلەۋمەت ورتاسىندا دا, بازاردا دا, نەزٸرەتتە دە سٶز بولدى. جۇرتتىڭ سەزٸكتٸ قىلعان ادامى نٷنزا بولدى.

لوگينوۆ تٷندە اقشانى قالاعا اپارىپ جىتىردى, مەمەتكە ٶلسەڭ اۋزىڭنان شىعارما دەپ شەگەلەپ, تەرگەۋ بولعاندا, ٶزٸ ايىپتى موينىنا الىپ قاراڭعى ٷيگە قامالدى. مۇنىڭ الدىندا مەمەت جىلادى, لوگينوۆ ايتتى:

– تٷك ەتپەيدٸ,  ۇزاققا ٶزٸ دە بارمايدى... كٷزدٸگٷنٸ سەن بارىپ ينتەرناتقا تٷس, اقشانى ورىس تٶلەيدٸ. قازٸر قار كەتٸسٸمەن, ەلدەرٸڭ جايلاۋعا كٶشكەندە  اۋىلىڭا قايت, مەن ٶزٸڭە نە ايتىپ ەم, سول تۋرالى جٸگٸتتەرمەن ەپتەپ سٶيلەسٸپ, دايارلانا بەرسٸن... ساق بول... مەن قۇساپ قولعا تٷسٸپ قاپ جٷرمە.

***

تاۋ تامىلجىپ تۇر. ساي, سالا سالماقتى جاسىل تٶسەك. اۋىل تىندى. وت بىقسىمايدى. ٶزەن ٶلشەۋمەن سىلدىراپ ەندەتەدٸ. وقتا-تەكتە ساڭق ەتكەن يت, پىسقىرعان جىلقى, سىبايلاس اۋىلدان: « ە-ە-ە-ە-ەي! اي-تا-ا-اق!» دەگەن داۋىس قانا ەستٸلەدٸ.

جاقىن ٷيدەن دىڭعىلداعان دومبىرا داۋىسى شىعادى. جۇلدىزدى كٶرپە جامىلىپ, كٶكشٸل تٷن جٷزەدٸ. – قۇرىمتاي, سەن نەگە جىلايسىڭ?

– جاسىم ون بەسكە كەلدٸ. جۋىردا سەيٸتبايعا قاتىن بولام دەپ جىلايمىن...

– بولمايسىڭ... ۇزىن قارا شاشىنا تاعىلعان تەڭگە شولپىسى سىلدىر قاعىپ, ٶكشەسٸن سوعادى. ەركەلٸ, قىسىق قارا كٶزٸ جۇلدىز بوپ جىلتىلدايدى.

سەيٸتباي شوشقاعا سەۋلەسٸن, جۇلدىزىن, جانىنداي جارىن مەمەت بەرٸپ قويا بەرگەنٸ مە? – جوق بەرمەيمٸن, جانىم...

قۇرىمتايدىڭ تىيناقتاي اشاڭ قولىن مەمەت قولىنا الدى. تٶبەدەن ەكەۋٸنە جۇلدىزدار جايدارى جىپىلىقتادى...

– قۇرىمتاي-اي! ويباي! – قۇرىمتاي سەلك ەتتٸ, قولىن جۇلىپ اپ, شولپىسى سىلدىراپ ٷيگە جٷگٸرٸپ جٶنەلدٸ. ەرتەڭٸندە مەمەت ەلۋبايعا: قۇرىمتايدى سەيٸتبايعا بەرمە - دەدٸ.

– نەگە? قالاي «بەرمەيمٸن?» قۇرىمتاي ونعا كەلمەي تۇرعاندا سەيٸتبايعا قۇدا بولعانىمدى بٸلمەيسٸڭ بە? ەلدە سەن قۇدايدىڭ قۇرانىن ۇمىتتىڭ با? مەمەت قالتىراپ كەتتٸ. – قۇراندى شايتانعا جٸبەرەيٸن - دەپ بٸر وقتاندى دا قايتا ويلاندى. قۇرىمتايدىڭ ٶمٸر بويى كٶزٸنەن جاس كەتپەيدٸ عوي; ونى بٸلمەيسٸڭ بە, ەلۋباي? ٶز قىزىڭدى ٶزٸڭ اياماعانىڭ با? قۇرىمتاي ماعان تيگٸسٸ كەلەدٸ ونى بٸلمەيسٸڭ بە?

– نە دەيسە-ە-ڭ?!

مەمەت كٶپ سٶيلەستٸ. مەمەت قالىڭدى ەكٸ ەسە ارتىق تٶلەيمٸن دەگەن سوڭ عانا, ماناپ كٶندٸ. قايتسٸن? قۇراندا سولاي دەگەن: قىزدى كٸم كٶپ بەرسە سول الادى...

قار باياعىسىنداي جارقىلدادى, كٶز شاعىلىستىرادى, جاسىل جايلاۋدا باياعىداي شىمىرلاپ جاتىر, اۋىل بىقسىپ مال دٷرٸلدەيدٸ.

جٸگٸتتەر دە بۇرىنعىداي تاۋعا شىعىپ وتىر, تٶڭٸرەككە كٶز سالادى, قارايدى... الىسقا دا ەمەس, كٶگەرگەن قىرعا دا ەمەس, تىماعىنىڭ استىنان كٶزدەرٸن جىلتىراتىپ مەمەتتٸڭ اۋزىنا قارايدى, سٶزٸن تىڭدايدى...

مەمەت ورىس كٸتابىن اقتارىپ, ٸشٸندەگٸ ەڭگٸمەنٸ سٶيلەيدٸ... ورىستان ەستٸگەن بٸلگەنٸن ايتادى... اياقتىڭ استىندا ٶزەن دە بۇرىنعىداي سارقىرايدى...

***

مٷك شٶپتٸ تاستار دا, جاسىل-قوڭىر شاتتار دا, قاتتى سارقىراعان تاۋ ٶزەنٸ دە مەمەتتٸ قولىنداعى كٸتابىمەن كٶردٸ.

مايىسقان بالى تامعان گٷلدەر دە مەمەتتٸڭ كٸتاپشاسىن كٶردٸ.

كٷزدٸگٷنٸ ٶرٸم-ٶرٸم, ٷستٸ-باسى شاڭ مەمەتتٸ ينتەرناتتا بورداقىلانعان ماي تۇمسىق بالالار مازاقتاپ قارسى العاندا, مەمەتكە ٸستەيتٸن دەنەمە بولمادى: ول بەرٸنەن جاقسى وقي, بەرٸنەن تازا سٶيلەي بٸلۋشٸ ەدٸ.

مەمەتتٸ تۋرا پانسيونگە تٷسٸردٸ.

III

پانسيون ٷي قاراڭعى, سىز. قاراڭعى, ۇزىن سەنەكتەر تىم-تىرىس, ٷرەيلٸ كٶزٸلدٸرٸكتٸ مولدالار قاتال.

مەمەت قورقادى... قاتال مولدالاردان قورقادى, كٶڭٸل سٷيمەيدٸ, ەدەپتٸ شەكٸرتتەردٸ ودان جامان جەك كٶرەدٸ. التىن تٷيمەلەر دە, مىسىقتىڭ ارقاسىنداي بەلٸنە جابىسقان سۇر كەمزال دا, مەمەتتٸڭ كٶڭٸلٸن جۇباتپايدى.

بٸرەسە قادىر ەسٸنە تٷسەدٸ, بٸرەسە ٷلكەن دوكتور... بٸرەسە لوگينوۆ... قايدا جٷرگەنٸن ۇمىتىپ, مەمەت اندا-ساندا مۇڭدى, ۇزىن قوڭىر ەنٸنە سالىپ قويادى...

بٸر مەيرامدا رۇقسات الىپ,  تٷرمەدەگٸ لوگينوۆتٸ بٸلۋگە باردى.

– نەمەنە? پانسيوندامىسىڭ? ەي,ٸنٸم -اي, وندا پەلەندەي بٸلٸم ٷيرەنە المايسىڭ عوي... تۇرمىسى ساعان اۋىر شىعار?

بٸر تٷرلٸ قاپا...

ساعان وندا تٷسٸپ كەرەگٸ جوق ەدٸ. مەن ايتايىن. سەندەردٸڭ پانسيوندارىڭنىڭ جانىندا ۋچيتەلسكيي سەمينارييا بار, كٶردٸڭ بە?

– كٶردٸم. ونداعى بالالار بٸزدٸكٸندەي ەمەس, تەۋٸر سيياقتى...

 اپ-ايقىن... ساعان سوندا كٶشۋ كەرەك.

–  قالايشا?

– كەلتٸرەرمٸز ەسەبٸن. سەمينارييادا مەنٸڭ تانىس ۋچيتەلٸم بار. مەن وعان حات جازايىن. ول جانىن سالىپ كٶرەر.

لوگينوۆ حات سىزدى.

– مٸنە. وندا ميلوسلاۆ دەيتٸن ۋچيتەل بار. سوعان تاپسىر, ول سەنٸ بٸلەدٸ.

اباقتى. باقىلاۋشى حاتتى ولاي وقىدى, بۇلاي وقىدى. ەيتەۋٸر بوساتتى...

***

پانسيوندا قاتال, سۋىق, سۇر كٷندەر كٶپ ٶتتٸ. كلاستا وتىرىپ, ٶز اۋىلىن مەمەت تالاي ويلادى... اتقوراداعى بىقسىعان ٷيشٸگٸن دە ەسٸنە تٷسٸردٸ... جوڭىشقانىڭ, جىلى تەزەكتٸڭ, قوي ەتٸنٸڭ يٸستەرٸن دە ساعىندى; كەش بولۋىن كٷتتٸ.

كەشكە ميلوسلاۆتىڭ بٶلمەسٸندە, جاسىل قالپاقتى لامپى قاسىندا, مولداسىنىڭ بارىلداق داۋىسىن تىڭداپ, اڭساعان كٶزٸ تسيسٸينگەردٸڭحوزيايكەسٸنكيسەلوۆتىڭەلجەبٸرٸن اقتارىپ, تەسٸرەيٸپ وتىردى. كٶرشٸ بٶلمەدە ماتسۋتسىن دەگەن سەميناريس رويال تارتىپ جاتتى.

تاۋدا ەسكەن جاسىل جەل گٷلدەردٸڭ بال يٸسٸن جاڭادان مۇرىنعا اڭقىتقاندا, قىزارا بٶرتكەن گيمنازيستەر سۇر كەمزالدارىن كيٸپ, ساباق اراسىندا دوپ سوعىپ جاتقاندا, «گەپسيمانس باعىنىڭ جولى كەۋٸپ, سەرۋەندەگەن جانداردىڭ ساڭقىلداعان كٷلكٸسٸمەن گٷلدەنگەندە يىقتى, كٶككٶز ۋچيتەل مەمەتكە :

– ال, جازدىگٷنٸ دە وسىلاي وقىساق, كٷز-سەميناريياعا كٸرۋٸڭ دە سٶز جوق –  دەدٸ.

***

وقۋ توقتادى. پانسيونداعىلار ٷيدٸ-ٷيٸنە تارادى. ەكٸ-ٷش اق كٸسٸ قالدى.

بۇيرا باقشا مەن جاسىل قالا گٷلدەندٸ. دىمقىل كٶلەڭكە الما باقشاسىندا كٷننٸڭ كٶزٸنەن جاسىرىندى. شٶپ باسقان كٶشەلەر-تاۋىق پەن شوشقا. اربا سىقىرلاپ قاڭسىلايدى. باقشاشى قارت دٷنگەن: « لۋ-ۋعا-ا... مارعاۋعا-ا... رەدٸزگە-ە-ە-!» –  دەپ  ەن سالادى.

قامشى زۋى قۇلاقتى جارادى. الما, قاۋىننىڭ تەتتٸ يسٸ اۋانى الادى. كٷن ىستىق. تاۋ باسىنان جٷيرٸك جەل دومالاپ, حوش يٸستٸ اڭىزعاقتى الاي-دٷلەي قىلادى.

– ٷشبۇرىشتاردىڭ تەڭدٸك بەلگٸسٸ...

باقشاداعى قويۋ شٶپتە, جۇمساق, مەمەتتٸڭ استىنداعى پانسيوننىڭ سۇر كەمزالى دا جۇمساق.

مەمەت سىم شالبارلى, جالتىراۋىق بەتٸڭكەلٸ, مٷسٸن اياعىن كٶسٸلدٸ.

– بٸر جاعى, ەكٸ ٸرگەلەس بۇرىشتارى...

كەشكە ميلوسلاۆ ەكەۋٸ «سۇڭقار جىرىن» تەكسەردٸ.

اشىق تەرەزەدەن كٷمٸستەي سىلدىراعان كەشكٸ كٷلكٸ ساپ ەتتٸ, گٷل اڭقىدى, ەسكەر جيىلىسىنان دۋحاۋاي وركەستردٸڭ داۋىسى داۋىلداتىپ, گۋٸلدەدٸ.

جاپ-جاسىلدى قالپاق جارقىرادى.

– دۇرىس ەمەس! جورعالاۋعا تۋعاندار ۇشا الادى!.. قادىر سولاي دەر ەدٸ.

ۋچيتەلدٸڭ كٶگٸلدٸر كٶزٸ باجىرايدى.

بٶلمە ٸشٸ تىم-تىرىس بولدى. تەرەزە ارتىندا كٶك جەل گٷلدٸ. «ە-ە... سەن ٶزٸڭ, كٶگەرشٸنٸم... تٸپتٸ! دايار...

– ال, جارايدى... ماعان قادىر جايىنان سٶيلەشٸ... قورىقپا: مەن لوگينوۆتىڭ دوسىمىن.

– لوگينوۆ سٸز مەنٸ بۇرىن بٸلەدٸ دەپ ەدٸ, سٸز مەنٸ قايدان بٸلەسٸز?

– مەن كٶپ نەرسەنٸ بٸلەمٸن... ٷلكەن دوكتور تۋرالى دا...

–نەمەنە?! قالاي... ساسىپ قالدى مەمەت, ەرنٸ دٸرٸلدەپ.

– ساسپا, جولداس, دەپ, ميلوسلاۆ قولىن مەمەتتٸڭ يىعىنا ارتتى, ونداي جۇمىسقا ۇيالىپ كەرەك ەمەس, ۇيات. اقشا «بٸزدە» عوي...  جٷر, قىدىرايىق.

قالادان شىقتى, «ۇلى ارىقتىڭ» ار جاعىنا كەتتٸ.

اي جٷزگەن اسپاندى, جاپىراقتارى سىبدىرلاپ, ورىمدى تەرەكتەر تٸرەپ تۇر.

ٷنسٸز قىزبەن جٸگٸت, قولتىقتاسىپ قىدىرىپ جٷر.

نەزٸرەتتٸڭ  قارالدىسى الىستان قاراۋىتىپ, قاتەرلٸ كٶرٸندٸ.

ٸلە بيٸگٸنٸڭ باسىنداعى قارى مەن كٶكتەگٸ جۇلدىزدار سىبىرلاستى.

باقشا جولىندا قولتىقتاسىپ قىدىردى.

– «مەسساعان... بۇل قالاي»?... – دەپ ويلادى ابدىراعان مەمەت. ميلوسلاۆتىڭ بايسالدى, نىعىز داۋىسى ەلدەقايدا قاتار كەلە جاتىپ, ٸڭٸر قاراڭعىسىندا ەڭگٸمە سٶيلەيدٸ, جاقىندا بولار ٸستٸ ايتادى...

بٸر كٷنٸ اۋىلدان تۇرعانبەك كەلدٸ.

ەكەۋٸ اباقتىعا, لوگينوۆكە باردى. قايتاردا مەمەت تۇرعانبەكتٸڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭدادى.

اۋىل جٸگٸتتەرٸ ىزالى, ەكەلەرٸمەن قىرقىسىپ جٷر... مەمەتتٸ كٷتەدٸ... قۇرىمتاي جىلايدى... مەمەتكە سەلەمدەمەگە تاقيياسىنا شوق بەرٸپ جٸبەرٸپتٸ. قىتاي جٸبەگٸنەن ٶزٸم ٶردٸم – دەپتٸ... اقىلى جوق سورلى: مەمەت وسى كٷنگە شەيٸن قازاق تاقيياسىن كيٸپ جٷر دەي مە ەكەن...

ەكەۋٸ «گەپسٸمەن» باقشاسىندا وتىرىپ, جايلاۋدى ەستەرٸنە الىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ۇزاق قوڭىر ەنٸن اقىرىن عانا ىڭىرسىپ جىرلادى... ميلوسلاۆتٸكٸنە كەلگەندە, ول:

– نەگە, مەمەت جابىرقاۋسىڭ? – دەپ سۇرادى.

– تاۋعا بارعىم كەلەدٸ...

– تاۋعا ما? ٸم - م... تاۋعا نەگە بارمايمىز? بەرٸمٸزدە بارايىق, سولاي ما?

– وقۋدى قايتەمٸز?

– وندا بۇدان دا جاقسىسىن وقىرمىز – دەپ ميلوسلاۆ كٶزٸن قىستى.

كەشٸكپەي بەرٸ دە تاۋعا جٷردٸ.

الىستان, شىبىنسايدىڭ ار جاعىندا جالعىز كيٸز ٷي تۇر. كەشكٸ كٷن الماتى شوقىلارىن قىزىل قانعا شومىلدىرعان دا, اۋىل-اۋىلدان بٸر-بٸرلەپ كٷندە كەشكە وسى ٷيگە جٸگٸتتەر جينالادى...

***

كەشكٸ جەلدەر اق بۋرىل تۇماندى قاراڭعى قۇزعا ايدايدى. تاستارى ساقاۋ كٷڭگٸرلەپ, تٶمەندە ٶزەن كٷرٸلدەيدٸ.

ٷي جانىندا وت مازداپ جانادى. وتتى اينالا كٶپ جٸگٸت وتىر. ۇزىن بويلى ورىس كٶگٸلدٸر كٶزٸ جارقىراپ, داۋىسى ساڭقىلداپ سٶيلەيدٸ; مەمەت تٸلماش بولىپ, قازاقشاعا اۋدارادى.

سول قالپىندا كٶپ وتىرادى. تٷن ورتاسىنا دەيٸن وتىرادى.

ٶزەن سۋىلدايدى, ەرتتٸ اتتار پىسقىرادى.

كٷندەگٸسٸ وسى.

***

تاعى دا قىس تٷستٸ. بوزارعان مۇڭ مەن جوتانى باستى. جاپالاق-جاپالاق قار جاۋدى, دالا سونار بولدى. تاۋدان ٸلەگە دەيٸن قارا جٸپتەي كەرۋەن سوزىلدى. بەيمازا قىس مەشٸتتٸڭ موينىنداي بىقسىپ, توپتانعان تاعانداي قارق ەتتٸ.

مەمەت ۋچيتەلسكيي سەميناريگە تٷستٸ.

سەمينارييا شەكٸرتتەرٸ جاس ميلوسلاۆتى جانىنداي جاقسى كٶردٸ. تاتۋ-تەتتٸ, بٸر كٸسٸنٸڭ بالاسىنداي تۇرىپ جاتتى. «زييالىلار» از ەدٸ, ولاردان بويىن اۋلاق ۇستاۋشى ەدٸ.

گيمنازييا شەكٸرتتەرٸ مەن تٶبەلەس سالىستى.

قارمەن اتىسۋدان باستاسا, سٶز جوق, تۇمسىق بۇزارمەن تارقاسادى.

سۇر شەكپەندٸلەرٸن جۇلىپ تاستاپ, تەگەۋرٸندٸ جۋان بٸلەكتەرٸن سىبانىپ, ساقالدى جٸگٸتتەردٸڭ توقپاقتاي جۇدىرىقتارى «ەجە بالاسىنىڭ» (گيمنازييا شەكٸرتتەرٸنٸڭ) كٶكجەلكەسٸنە ويناقتاعاندا, ميلوسلاۆ سٷيسٸنٸپ قاراپ وتىرادى.

بٸر كٷنٸ سەمينارييا شەكٸرتتەرٸ ۋدا-شۋ بوپ, جينالىپ, باستىعى مەمەت گيمنازييا بالالارىمەن اتىسپاقتى سالماسىن با... گيمنازييا بالالارى ويبايدى سالدى; بۇل جولى سەمينارييا شەكٸرتتەرٸن وڭدىرماي  ۇرىپ  شىقتى.

باسقىشتا تٶبەلەستٸ باقىلاپ, اقىل ٷيرەتٸپ تۇرعان ميلوسلاۆ شىداي المادى, تٶبەلەسكە قىزىپ ٶزٸ دە كٸرٸسٸپ كەتتٸ...

ميلوسلاۆتى ارتىنان ديرەكتور جامان ۇيالتتى:

– يۋريي يگنوتيش!..  وسىنشا شەكتەن شىعا ما ەكەن كٸسٸ... جاس ەكەنٸڭٸزدٸ دە بٸلەمٸن, شەكٸرتتەردٸ جاقسى كٶرەتٸنٸڭٸزدٸ دە ۇعامىن... ولاردا جاقسى كٶرەتٸن-اق شىعار... ونىڭ بەرٸ جاقسى, بٸراق شەكٸرتتەردٸ بۇزۋ  دۇرىس پا? جامان ٶنەگە كٶرسەتۋ جاراي ما?...

سەمينارييا ٶمٸرٸ وسى سيياقتى ەدٸ. بٸر كٷنٸ ەرتە جۇرت تۇرماي تۇرىپ, جاتاق ٷيدٸڭ كٷزەتشٸسٸ گولۋاشەرسكيي مەمەتتٸڭ كروۆاتىنىڭ قاسىنان بٸر كٸتاپ تاۋىپ الدى; كٸتاپقا قاراپ جٸبەردٸ دە, دەرەۋ ديرەكتورگە جٶنەلدٸ.

ۋچيتەل بٶلمەسٸندە ميلوسلاۆقا جولىقتى.

– قايدا باراسىز?

– ديرەكتورگە... مىنانى كٶردٸڭٸز بە? جۇماباەۆتىڭ وقىپ جٷرگەن كٸتابىن:

– نە قىلعان كٸتاپ?... «ەرفوردپروگرامي»

ميلوسلاۆ ٶز كٸتابىن تاني كەتتٸ. جان-جاعىنا قارادى... ەشكٸم جوق. قۋ شٷبەرەكتەي شەكٸرتتٸ جاعاسىنان الىپ سٸلكٸپ-سٸلكٸپ جٸبەردٸ; كٶزٸ الارىپ, بادىرايىپ كەتتٸ, داۋىسى قىرىلداپ, سىبىرلادى:

– مۇنداي كٸتاپتى ديرەكتورگە كٶرسەتسەڭ, ٶلتٸرەمٸن...

***

قالاعا سىبىر-سىبىر ٷرەيلٸ حابار جايىلدى...

بازاردا, مونشادا جۇرت پاتشا جايىنان, مينيستر, دوم جايىنان سٶيلەسٸپ جٷردٸ...

بۇرىن بۇلار تۋرالى كٶپ سٶيلەي قويماۋشى ەدٸ...

IV

– بوستاندىق! بوستاندىق!

– تۋىسقاندىق, بٸردەيٸلٸك!

– باس بوستاندىعى! سٶز بوستاندىعى!

 جاسىل قالاعا كيٸپ-جارىپ قىزىل جالاۋلار كٸردٸ, جازعىتۇرعى, ۇيتقىمالى تاۋ جەلٸمەن  جەلپٸلدەدٸ, جەلبٸرەدٸ.

اۆتوموبيلدەر ٶلەردەي قورقىلداپ, قازاق اتتارىن ٷركٸتتٸ.

المانىڭ, قاۋىننىڭ حوش يسٸن بەنزين يٸسٸ شوشىتتى.

شۇپ-شۇبار, تٸزٸلگەن جاندار مەن توپتار, كٶشەلەر تٸرٸلٸپ قوزعالدى.

«قارا كٷندەر ٶتتٸ,  ازاتتىق شاعى جەتتٸ...»

شەشەندەر بورانداي كٶپٸردٸ. وركەستردٸڭ كٷرس-كٷرس دٷمپٸلٸ جۇلىم بۇتانى سولقىلداتتى.

 ەستٸمەگەن,  جات ەنگە تاماقتان جٸبەرٸپ, مەمەتتە باستى. قىلي كٶزٸن جىن سوققانداي  تٶڭكەرٸپ,  قولىندا قىزىل جالاۋ سەميناريستەردٸڭ الدىندا قوقيلانىپ كەردەڭ باسىپ كەلەدٸ.

ساپپەن بٸرگە اياعىن اڭدىپ باسىپ, سەكەك اتىپ, ٶلەڭدەتٸپ كەلەدٸ:

« بۇ نە دەگەن: بۇنت!... تٶڭكەرٸس! ەن... كٷي, سىرناي-كەرنەي... جىلاعىڭ كەلەدٸ... ەلٸ سوعىس نەگە بولمادى?... ۇعىمسىز بٸردەڭە... جۇرتتىڭ بەرٸ مەز -مەيرام, تويداعىداي...»

لوگينوۆتى اباقتىدان شىعارىپ جٸبەردٸ.

ٷشەۋٸ بٸرٸگٸپ قۋانىشتى مەتينگٸگە بارىستى, گازەت وقىستى.

مٸنبەگە لوگينوۆ شىعىپ سٶيلەگەندە, قىزىل تۇمسىق ستانتسييا قازاق -ورىستارى دولدانا قاراپ, اشۋ كەرنەپ, شاشتارى سەلكٸلدەپ كەتتٸ. مەمەت كٶرٸپ تۇر. شەشەننٸڭ سٶزٸن تىڭداماي «تٷس!» دەپ ايقايلاستى. ميتينگٸ ۇرانمەن دە, تٶڭكەرٸس ٶلەڭمەن دە بٸتپەدٸ. دۋىلداعان ايعايمەن, شاتاقپەن تارادى. جۇرتتىڭ بەرٸ جيىلىستان تەرلەسٸپ, دولدانىسىپ,بۋلىعىپ, بٸرٸن-بٸرٸ جاعادان الىساتىنداي بولىپ تارقادى.

ميلوسلاۆتىڭ ٷيٸندە كەش سايىن, تٷن ورتاسىنا شەيٸن گۋٸلدەگەن قىزۋ ەڭگٸمە, سىبدىرلاعان گازەت, جازىلىپ جاتقان جانىما. ەۋەلٸ ٷشەۋٸ جينالىسىپ جٷردٸ. سودان كەيٸن كٶپ جينالاتىن بولدى.

لوگينوۆ ميتينگٸدە ٶزگەلەرشە سٶيلەمەگەن, مەنٸسٸن مەمەت كەشٸكپەي-اق ۇقتى.

كٷزدٸگٷنٸ قالادا «بولشەۆيك» دەگەن قۇبىجىق سٶز دٷڭك ەتتٸ.

شكٶلدەردە شەكٸرتتەرگە ەسكەر قىزمەتٸن ٷيرەتكٸزدٸ. «جولداستار» مەن سوعىسقا ەزٸرلەدٸ. ورىس تٸلٸ, ەسەپ وقىتۋشىلارى «قىسقاشا» بولشەۆيك پروگرامماسىمەن تانىستىردى; ولاردىڭ پروگراممى ەسكەر باستىقتارى «پوگون» (شەن) تاقپايسىڭ دەيدٸ مىس; «بولشەۆيكتەر»-دٸڭ ايۋاندىعىن سٶيلەپ جٷردٸ.

لوگينوۆ شىدامسىزدانىپ, كٷڭكٸلدەيدٸ:

–بۇل انت ۇرعان قۇلا تٷز! نە فابريك, نە زاۋىت, نە دٷكەن جوق! بەينە ەلسٸز ورمان! بۇلاردى قوزعاعانشا جىل ٶتەر.

***

بولشەۆيكتەردٸڭ كەلۋٸن قالا دٸرٸلدەپ كٷتتٸ.

قالا حالقى قوڭى شولاق بىلعارى بەشپەنت, نەگەن, التى اتار كٶرسە, ساماۋرىننىڭ ارتىنا تىعىلىپ, دٸرٸلدەپ سەزٸكتەنٸپ قارايتىن بولدى.

كٷن قالاي باتتى, سولاي قالا تىم-تىرىس بولىپ بٶلەدٸ. ٶرەكپٸگەن تىنىمدىق نٶسەردٸ كٷتٸپ, قويۋلاندى, قاباردى. كٶشەلەر اتتى قازاقتىڭ قىزىل لامپاسىمەن, ەدٸرەك بۇيرا ايدارىمەن بىجىنادى.

اۋقاتتى شارۋالار «اللاسىنا» جالبارىندى: «قۇتقارا كٶر, جاساعان كەرٸڭنەن, بولشەۆيكتٸك لاڭىنان!» دەپ جالىندى. بولشەۆيكتەردٸ قالا ادامدارى «اردا» دان بەتەر قورقا كٷتتٸ.

ارىققا سۋعا بارسا, كەرزەڭكە الىپ بازار بارسا, قۇلاۋ ابىسىندار ىبىر-جىبىر ەتەدٸ.

– مەرييا, سەن ەستٸدٸڭ بە... بولشەۆيكتەر بەرٸن قىرىپ كەتەدٸ دەيدٸ... بالالاردىڭ ماڭدايىنا مٶر سوعادى دەيدٸ...

– مٶرٸن ەستٸگەم جوق. قاتىنداردىڭ باسىن قىرقادى دەگەندٸ شىن بٸلەم.

كٷتتٸ جۇرت.

ولار ەلدە قاشان اياق استىندا جٷرەدٸ. ولار قاشاننان بەرٸ كٷندە كەشكە ميلوسلاۆتٸكٸندە جينالىپ, ٶز جۇمىستارىن بٸتٸرٸپ جٷر...

كەلگەن قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ توبى كٷن ساناپ كٶبەيەدٸ. بٸر كٷنٸ – قىستى كٷنٸ كەڭەس قۇرىپ وتىرعاندا, مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بٸر جاڭا قوناقتى الىپ كەلدٸ. ورتا جاسقا كەلگەن, كٶزٸلدٸرٸكتٸ, قوراش كٸسٸ.

– جاڭا كەلگەن جولداسىمىز, بٶتەن جاقتان دا ەمەس, تاشكەننەن دە ەمەس, ناعىز  مەسكەۋٸمٸزدەن كەلگەن كٸسٸ - دەپ تانىستىردى.

– مەسكەۋدەن?

– مەسكەۋدەن!!

–  قويشى!

شۋىلداسىپ, شۇرقىراسىپ, ورىندىقتارىن قوزعاسىپ, كٶزدەرٸ جايناسىپ كەتتٸ...

– «اقىرى-اق! مەسكەۋدەن!»

– ال, نەمەنە? وندا قالاي?

اربادان تٷسٸسٸمەن – بايانداماعا كٸرٸستٸ.

ٷش ساعاتتاي ورىندىق تىقىر ەتپەدٸ, بٸر ادام تىرس ەتپەدٸ. نامازدا تۇرعان مۇسىلمانداي, پاناماروۆ جولداستىڭ ٶتكٸر داۋىسىن تىڭداپ, تىرپ ەتپەستەن, تىنىش وتىرىستى.

سٶيلەۋشٸنٸڭ قىرما قارا ساقالدى جٷدەۋ بەتٸنە قاراپ, مەمەتتٸڭ قىلي كٶزٸ ٸشٸپ-جەپ بارادى.

«... ٷكٸمەت كەڭەستەرگە... قىزىل جاران...»

«قىزىل جارا... قىزىل جاران!» وندا تٶبەلەسٸپ, قىرىلىسىپ جاتىر, مەمەت مۇندا قولىن قۋسىرىپ وتىرعانى ما... كٶكٸرەگٸن ىزا كەرنەدٸ...تەزٸرەك... پاناماروۆ سٶزٸن بٸتٸرٸپ, شىلىمىن وپتىعا سورىپ, كٶزٸلدٸرٸگٸنٸڭ ٷستٸن الا وتىرعاندارعا تەسٸلە قاراعاندا, لوگينوۆ بۇل وبلىستاعى جاي-كٷيدٸ ساۋلاتا باستادى.

ٶزگەرٸس جاساۋعا كٸرٸسسەڭ-اق, قازاق-ورىستار قارسى شىعۋعا دايار وتىر. قىزىل جارانعا سولداتتىڭ بەرٸ تٷگەل اۋناعان جوق, ەلٸ دە ٷندەۋ كەرەك.

لوگينوۆ پاناماروۆتىڭ بىلعارى پارت سىعارىنان شىلىم الىپ تارتتى دا, مەمەتكە بٸر قاراپ سٶزٸن ايتا بەردٸ:

– ال, ەندٸ, قىمباتتى جولداس, مەن سٸزگە ايتۋىم كەرەك: قازاق-ورىستاردىڭ بار كٷشٸن ەسەپتەگەندە... قيىنىراق...  يە. ەڭ جامانى: ەل سەنٸمسٸز, جۋان جۇدىرىقتار... تەگٸسٸمەن... قازاق-ورىس, سٶز جوق, بٷلدٸرەدٸ. ەندٸ مىناۋ مەنٸڭ جالعىز عانا  ٷمٸتٸم بار. ول – قازاقتار... جالپىسىن العاندا, ونشا سەنۋگە بولمايدى, جانشىلىپ, قۇل بوپ قالعان جۇرت, بٸراق بۇل جولى ٶز پايدامىزعا پايدالانارىمىز دەپ سەنەمٸن...

شىلىمىمەن مەمەتتٸ نۇسقاپ: – الدىڭىزدا وتىرعان جٸگٸت قازاقتارعا بەلگٸلٸ, بەدەلدٸ جولداس. بۇنىڭ ارتىنىن قازاقتار سەركەگە ەرگەن قويداي توعىتىلادى. بٸر عانا قيىنشىلىق بار, ول بٸراق قولدان كەلەتٸن نەرسە, ولاردىڭ كٶبٸ مىلتىق اتا بٸلمەيدٸ. ول ٷشٸن مەنٸڭ ۇسىناتىن جوبام: مەمەتكە ينسترۋكتەرلەر قوسىپ بەرٸپ, دەرەۋ ەلگە جٸبەرۋ كەرەك. سون سوڭ جۇمىستىڭ بٸتكەنٸ.

– سٸز بۇنى قالاي كٶرەسٸز?

– «ا-اتيشى قولعا» مەمەتتٸڭ جٷرەگٸ دٷرسٸل قاقتى... قادىردىڭ سٶزدەرٸ ويىنا تٷستٸ. لوگينوۆتى قاتتى قۇشاقتاپ, اقىلدى اشۋدان باسىن سٷيگٸسٸ كەلٸپ كەتتٸ.

كٶزٸلدٸرٸكتٸ, تٷسٸ سۋىق كٸسٸنٸڭ تەسٸرەيە قاراعان كٶزٸنە كٶزٸ بٸر تٷسٸپ, جىميعان لوگينوۆتىڭ جىلى كٶزٸنە بٸر قاراپ, مەمەت ازىراق يمەنٸڭكٸرەپ, تٷرەگەلدٸ...

ەرتەڭٸندە, الماتى بيٸكتەرٸنٸڭ قىزارعان نۇرلى جٷزٸ سٶنگەندە, الىستاعى كٶكجيەك قىزىلدىققا مالىنىپ, قاندى پىشاعىمەن دٷنيەنٸ قاق تٸلگەندە, قىستىڭ ٷرەيلٸ ٸڭٸرٸندە بوساعا ارتىنا ۇرىداي بۇقتى, تٶڭٸرەكتە ەلەگٸزٸپ ماۋجىرادى. قارۋ-جاراق اسىنعان بەس سالت اتتى دا ٷن-تٷن جوق تاۋعا قاراي كٸرٸپ بارا جاتتى.

– ەلدە قازٸر تاۋدا بٸرەۋ بارما? – دەپ سۇرادى بٸرەۋٸ سىبىرلاپ.

– بار. قىردىڭ جٸگٸتتەرٸ كٷن سايىن جينالىپ جاتىر. بٷرسٸگٷنٸ تٸپتٸ كٶبەيەدٸ.

– نەگە?

– بٷگٸن تاڭەرتەڭ ٸنٸسٸمەن تاعى ٷش جٸگٸت ەرتٸپ تۇرعانبەك ەلگە كەتتٸ; مەمەت تاۋدا كٷتٸپ جاتىر دەپ ولار ايتادى.

V

سوندا ستانتسييادان مىلتىق داۋىسى دٷمپ ەتتٸ... كازارما كٶشەسٸنەن ەكٸنشٸ دٷمپٸل, كەڭەس دٷمپٸلٸ جاۋاپ بەردٸ...

دامىلسىز جاڭعىرىعىپ تاۋلار دا كٷڭگٸرلەپ كەتتٸ...

تاعى يتتەرشە قۇزدار دا شابالاندى. ماڭايداعى بوزعىل كٶك دالالار دا سٸلكٸندٸ.

ايازدى ەۋە شاتىناپ, شىتىناپ,  قاق ايىرىلادى. ەينەكتەرٸ كٷل - كٷل بوپ ٷيلەر سىلدىرايدى.

قولدارى قالتىراپ, تۇرعىن ەل  تەرەزەسٸنە كيٸز, تاقتاي تىعىندايدى...

بٸرەۋلەر پوگرٸبكە تىعىلعان... سەنٸمدٸ, تەرەڭ پوگرٸبتەر بار. كاپۋستا, قييار, قاربىز, الما تولتىرعان شەلەكتەرمەن قورشاعان... ەشبٸر وق ٶتپەيتٸن تەرٸزدٸ, بٸراق قاۋٸپتٸ... سونداي قاۋٸپتٸ, قاتىندار دا,  ىزبارلى ەكەلەلەر دە, قادٸرلٸ بايلار دا پوگرٸبتەن شىقپاعالى التى كٷن بولدى. كاپۋستا, قييار جەپ, كٷن ەلٸككەلٸ التىنشى كٷن. شٶپ سالىنباعان, سۋ ارىلماعان مال قورادا ازان-قازان, تاۋىقتار دا قاناتتارى دالبىلتاپ, قاقىلداپ جان داۋىسى شىعادى.

قورقىنىش! قييامەت!...

بۇدان دا جەر سٸلكٸنسە ەتتٸ.

كٶردٸك  قوي كٶرەسٸنٸ...

ادامعا نە جەتپەيدٸ ەكەن? قۇرىلتاي  بولسىن, كەڭەس ٷكٸمەتٸ بولسىن, ەيتەۋٸر پاتشا بولماعان سوڭ بٸرٸ دە ارتىق ەمەس قوي. وي! جاساعان-اي!

كٷن-تٷنٸ ساتىرلاعان مىلتىق, قىراۋلى كٶشەلەردە وقتار زۋىلدايدى.

قالانىڭ شەتٸندە جۋاندىعى ەكٸ قۇلاش توراڭعىنى كەسٸپ, كٶشەگە ٷيٸپ جاتىر. ور قازىپ جاتىر. باقشالاردىڭ بالشىق بۋلىعىن سۇققىلار تەسٸپ جاتىر.

مىلتىق تٷتٸنٸ كٶشەلەردٸ قاپتايدى.

موتوتسيكلدەر  دىرىلدايدى.

پۋلەمەتتەر تىزىلدايدى.

التى كٷندەي وسى...

***

ٷيرەنبەگەن تىنىشتىق پاناماروۆتى وياتتى. ەتٸگٸمەن بىلعاعان تٶسەكتەن ىرشىپ تۇردى دا,  كٶزٸلدٸرٸگٸن كيٸپ سەنەككە شىقتى.

تاڭ اتىپ قالعان  ەكەن. قورادا شىلبىرىن ٷزٸپ كەتكەن مەس تور بيە بۋى بۇرقىراعان ىستىق ەرنٸمەن اشقاراقتانىپ قاردى اساپ جٷر. تىم-تىرىس. مىلتىق تىرس ەتكەن جوق. ستانسا جاقتان «قىزىل جۇمىرتقا» مەيرامىنىڭ ماسايراي سوققان قوڭىراۋى سالدىر-كٷلدٸر ەتەدٸ.

– جىن سوعىپ كەتتٸ مە?!

تاڭ الدىندا لوگينوۆتى كٷزەتكە قويىپ, ٶزٸ ۇيىقتاۋعا كەتكەندە قازاق ورىستار دٷركٸن- دٷركٸن اتىسىپ جاتىر ەدٸ.

– بۇل قالاي تىم-تىرىس?!

ۇعىلمايدى... دەدٸ پاناماروۆ بٶلمەسٸنە كەلە جاتىپ, كٷبٸرلەپ.

ۇيىقتاپ جاتقاندا ارتىنا اينالىپ كەتكەن التىاتارىن تٷزەتٸپ, سەڭسەڭ بٶركٸن, سۇر شەكپەنٸن كيٸپ, تەمەكٸ تارتتى دا, اياعىن جىبىرلاتا,  جٷگٸرە باسىپ, جان-جاعىنا الاڭداپ رەپكومدى بارىپ قاقتى.

تٷتٸندٸ بۇلتتىن ٸشٸندە كٶزدەرٸ قىزارعان, ٸسٸنگەن ەكٸ كوماندير مەن لوگينوۆ تۇر.

ەدەندە ماحوركە شىلىمىنىڭ قىرجيعان سارقىتى, تابانمەن سٷيرەتٸلگەن قاقىرىق, ەسٸككە قاراي سوزىلعان دىمقىل جول.

پاناماروۆ ٷستەل قاسىنا كەلٸپ, جالتىراعان ورىندىققا وتىرىپ, ەلٸ جانىپ تۇرعان لامپىنى ٷرٸپ سٶندٸردٸ.

– كەرەسٸندٸ بوسقا نەگە جاعاسىڭدار...

– ال, جۇمىس قالاي?

– قامادى.

– جان-جاقتان با?

– جان-جاقتان.

– سولاي. تاعى نە?

– باسقا ستانسالاردان باسقا ۋەزدەردەن ٸزدەپ جيناپ جاتىر.

– ەندەشە, سەرت كٷت دەسەيشٸ?

– سولاي بٸلەم.

تەلەفون شىلدىر ەتتٸ.

لوگينوۆ تٷتٸكتٸ الىپ:

– ال,  تىڭدادىم لوگينوۆ...

– قانداي اربالى? ال?!.

– جارايدى...

– تاعى نەمەنە?

– استىق ەكەلە جاتقان اربالىلاردى ۇستاپتى.

تاعى قوڭىراۋ.

– تىڭداپ تۇرمىن... يە... ا-ا!

ٶتكٸزٸڭٸز,- بەرٸ قازاپ: اق تۋلى قازاق-ورىستار.

– ال, تىڭدايىق.

ەسٸك ارتى توپىر.

 – جولداستار!  قايدا يتەرٸپ باراسىڭدار? ەس بولۋى كەرەك قوي! – دەپ بٸرەۋ تەرتٸپ ٷيرەتٸپ جاتىر.

جارقىراق ەتٸگٸ, جاڭا پوگونى بار, ٶنە-بويى جالتىراعان سوقتاۋىلداي قازاق-ورىس مىلتىعىنا اق جالاۋ تاعىپ, كيە جارا كٸرٸپ كەلدٸ.

شپورى سىلدىراپ, ٷستەلگە شەيٸن سولداتشا قازداڭداپ بارادى دا, پاكەتتٸ بەرٸپ, سول جاعىنا ۇرشىقتاي بۇرىلىپ, كەۋدەسٸن كٶتەرٸپ, تاق-تاق باسىپ شىعىپ كەتتٸ.

– بيشارا – دەپ لوگينوۆ مىرس ەتتٸ.

– ايبات شەگۋدە! «دەمونستراتسييا».

پاناماروۆ پاكەتتٸ جارىققا قاراتىپ كٶردٸ دە, اشىپ, وقىدى: «بۇيىرىلادى 48 ساعاتتىڭ ٸشٸندە قالانى بوساتاسىڭدار, پەلەندەي, پەلەندەي (اتتار اتالادى) كەمەسەرلەردٸ قولىمىزعا بەرەسٸڭدەر»...

***

قۋ شٶپشەكتٸڭ وتتا ىسىلداپ, جىلانشا بۇراڭداپ جانعانىنا قاراپ وتىرىپ مەمەت قالعىدى.

جانىندا التى جٸگٸت وتىر. تٸزەسٸنە مىلتىعىن قىسىپ, باسىن قولىنا جاستانىپ, كەيبٸرەۋٸ قالعىپ وتىر.

ەندٸ  بٸرەۋلەرٸ جايباراقات كەمزالىنىڭ تٸگٸسٸن اۋدارىستىرىپ, ەككٸ تٸستەرٸمەن تٸگٸستٸ سىدىرتىپ ٶتٸپ جاتىر.

قويدىڭ تەرٸلەرٸ مٷڭكٸپ, اۋىلدى ەسكە سالادى. وت باسىندا جاندى دەنەلەرٸ قاقتان ىسادى. تەك قۇزدىڭ جىقپىلىندا قار ساسىعان, سۋىق جەل عانا ىسقىرادى.

مەمەتتٸڭ ماۋجىراپ اشىلىپ-جۇمىلىپ بارا جاتقان ۇيقىلى كٶزٸ تٸسٸمەن بيتٸن سىعىپ وتىرعان (ولار سٸرٸ كەمٸرگەن يت سىقىلدى) جٸگٸتتەرگە تٷسەدٸ; مەمەت ويلانىپ, ولار قاشان تازا جاڭا كيٸم كيەر ەكەن (ورىسشا كيٸنەر ەكەن) دەپ ويلاندى.

«تاپ وسى جەردە ٶلەر الدىندا قادىر وتىرىپ ەدٸ. ەندٸ بولدى... بەرٸ بار... قولىمنان كەلەر مە ەكەن... اح. دٷنيە-اي! قادىر بولار ما ەدٸ?..

تٶمەندەگٸ يۋ-قيۋ داۋىستى جەل ايداپ قۇلاققا ەكەلدٸ.

جٸگٸتتەر ەلەگٸزٸپ ۇشىپ تٷرەگەلدٸ. مەمەت باسىن كٶتەرٸپ كٶزٸن قىسىپ, وتتان اسىرا قارادى.

ٷڭگٸرگە ەسكٸ سۇر شەكپەندٸ مىلتىقتى كەرٸ ورىستى الىپ كەلدٸ.

مۇرتى سٷڭگٸ اق قىراۋ, بەتٸ پٸسكەن بٸر كٶز (مالينە)دەي  قىپ-قىزىل.

مەمەتكە پاكەتٸن بەردٸ دە توڭعان قولىن وتقا قارسالادى.

قيسىق پىشاقتاي قىلي كٶزٸن قاداپ جٸبەرٸپ... تونىن جۇلىپ تاستاپ اتىپ تۇردى. جٸگٸتتەرٸنە قازاقشالاپ:

– تۇرعانبەك پەن شٷرشٸتتٸ جٸبەرٸڭدەر – دەدٸ.

ٷيشٸكسٸز, تٷلەگەن يتتەي جالبا-جۇلبا جٸگٸتتەر جۇلقىنىپ, وت ارتىنا دىبىسسىز سٷڭگٸپ كەتتٸ.

كٶپتەن قامادى ما? – دەپ سۇرادى مەمەت كٶز ٸلەدە جايۋلى تۇرعان بەشپەتٸن كيٸپ جاتىپ.

بٷگٸن تاڭەرتەڭ.

ٷڭگٸردەگٸ اتشىلار جينالدى.

ورىسشا مەن قازاقشانى ارالاستىرىپ وت باسىندا مەمەت, تۇرعانبەك, شٷرشٸت  ٷشەۋٸ سٶيلەستٸ, جٸگٸتتەردٸڭ قۇلاعىنا ەمٸس, ەمٸس تيەدٸ.

قاماپتى... بٶگەۋ كەرەك...

ستانسا...اربا...

VI

ستانسا قىستىڭ قاتتى ۇيقىسىنا باتقان. تٷندە دىبىس جوق. سونداي تىمىق, سىقىرلاعان قارمەن جٷرۋ توقتالسا, بۇل تىمىقتىق ەستٸلمەس ەدٸ. (جالعىز اق وقتا تەكتە قوراداعى سيىر اۋىر كٷرسٸنەدٸ, جاقتاۋعا ات باسىن ٷيكەيدٸ).

ٷش كٶك اربا وق سالعان جەشٸكتەرٸمەن تيەلٸپ,  قالىڭ كەنەپ (برەزەنت) پەن وراۋلى.

مول تون, اق ۇيىق كيگەن ەكٸ كٷزەتشٸ بٸرەسە اربانى اينالادى, بٸرەسە قايتا قوسىلادى.

نەگە كەلمەي جاتىر, لانەت! – دەپ بٸرٸ توقتادى. داۋىسى كەنەت اشىندى. مىنالاردىڭ ورنىنا  مانا كەلدٸ دەپ ەكٸنشٸسٸ كٶرشٸ قوراعا قاراپ يەك كٶتەردٸ.

بۇيىعىپ, قاتىپ جاتىر قوي. قاتىپ جاتىر دەپ جوعارى تۇرعانى باس يزەپ, ۇيىعىن دٶڭگەلەككە قاقتى, – كەل شىلىم ورايىق.

قاراۋىل باسى...  – دەپ كٷڭكٸلدەدٸ العاشقى. مىلتىعىن ارباعا سٷيەپ, قولىن قالتاداعى دورباسىنا جۇمسادى. – ۇيىقتاپ جاتىر عوي... ٶتٸرٸك ايتادى دەيسٸڭ بە? ۇيىقتاپ جاتىر. بارىپ وياتىپ كٶرشٸ... – ول ساعان قانداي تەرتٸپ ٷيرەتەر ەكەن...

اربانىڭ استىنان جالبا-جۇلبا ەكٸ كٶلەڭكە كٶتەرٸلٸپ قازاق ورىستاردىڭ ٷستٸنە قۇلادى.

تٶرتەۋٸ دە قار ٷستٸنە اقىرىن قۇلادى. بٸردەمە سىلق ەتتٸ.

اربانىن ار جاعىندا جيىرما شاقتى جٸگٸت.

ٷيدٸڭ ەسٸگٸ جابۋلى.

«تىپ-تىنىش ۇيقتاپ جاتقانىن» دەپ ويلادى مەمەت; بٸرەۋدٸڭ اياعىن باسىپ كەتتٸ.

– ەي?... بۇ كٸم? – بۇ كٸم دەپ ويانىپ كەتكەن قازاق-ورىس قاراڭعىدا مەمەتتٸڭ ەتەگٸنەن ۇستاي الدى. مەمەت ەڭكەيٸپ, و دا قولىن سوزدى. بۇيراباسى... پىشاعىن سەرمەپ قالدى, قازاق-ورىستى بٷيٸردەن سۇعىپ الدى.

وعان قاتار قاراڭعىدا ەۋەلٸ بٸردەمە گٷرٸلدەدٸ دە, كەيٸن كٷرسٸندٸ. ەسٸك سىقىر ەتتٸ.

مەمەت شىرپى تارتىپ جٸبەردٸ. ٷش قازاق-ورىس تەرەيٸپ ٶلٸپ جاتىر. جٸگٸتتەر بٷكشەڭدەپ ەكٸنشٸ بٶلمەگە كٸردٸ. وندا ٷي يەلەرٸ ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن.

تىنشۋ, اياقتىڭ شۋاشى. جۋسان سىپىرعىشتىڭ قىشقىل يٸسٸ مٷڭكٸدٸ.

جٸگٸتتەر قورانىڭ ٸشٸندە جٷگٸرٸسٸپ, تاڭ اسقان اتتاردى جەگٸپ جاتىر.

مەمەت قاقپاعا, ونى (ال-ال ٷزٸلدٸ) قاتتى تىرسىلداتىپ بۇراعان ٸشەكتەي: «بار قورادا وسىنداي بولسا»...

توراڭعىدا بايلاۋلى اتتار. اتتانىسىپ, قورا-قوراعا  شابۋىل. قورالاردان اربا,  شانالار سٷيرەلٸپ شىعارىلىپ, كەڭ كٶشەمەن كٶپٸرگە قاراي جەلٸگە تارتىپ بارادى.

جٸگٸت شاۋىپ كەلەدٸ.

– ونداعىلار جەڭە الماي جاتىر – دەپ, قامشىسىمەن ارتىن نۇسقادى. قايدان شىقتى, بەلگٸسٸز, مىلتىق بەرٸپ كەتتٸ, جٸگٸت اتتان قۇلادى.

مەمەت بوربايعا بٸر باسىپ, كٶشەگە ۇمتىلدى. (ٷيلەردٸڭ قايبٸرٸندە تەرەزەلەرٸنە جارىق پايدا بوپ, ەسٸكتەرٸ اشىلىپ, جابىلدى).

مەمەت اعاشتاي قاقيعان ايىلدارىن تارتىپ جاتىپ, كٶشەدە كەنەپ جابىلعان سوڭعى اربالار جەلٸپ بارا جاتقانىن كٶردٸ.

ٷيلەردٸڭ, الباردىڭ شاتىرلارى كٶگٸلدٸرلەنٸپ, اتىپ كەلە جاتقان تاڭ ستانسا ٷستٸندە قىزىل تاڭباداي سەكٸردٸ.

بۇل جالىنداعان جوڭىشقا مايا, شىرتىلداپ, ۇيتقىدى, بيلەدٸ, قۇشاق-قۇشاق لاۋلاعان شٶپتەردٸ لاقتىرىپ, كٶككە شاپشىپ, الاسۇرعان قوماعاي جالىن تٸلٸن جالاڭداتتى.

كٷيگەن جٷننٸڭ يٸسٸ اڭقىدى. سوڭعى لاۋمەن مەمەت جٷكتٸ اربالادى قۋىپ جەتتٸ.

جەيدەشەڭ, اياعىندا ۇيىق, قولىندا ارس ەڭگەزەردەي جٸگٸت قاقپادان اتا شىقتى.

–  وسى ما?...

مەمەتكە تاپ بەردٸ; ارىستى اۋىر سەرمەپ, اۋزىنان وق تيٸپ, قارقىلى باسىلعانداي, ٷيٸتٸلگەن جيرەن ساقالى قارعا كٶمٸلە, موينىن استىنا الا جەر كۇشتى...

ون سەگٸز لاۋمەن جٸگٸتتەر قىرعا تارتتى.

وتتىڭ ەلٸرگەن قۇيىنى ال قىزىل سٷلگٸدەي كٶككە شاشىرادى...

تاس تٷبٸندەگٸ ٶرت كەدٸمگٸ وتقا اينالعاندا, ٶرتەنگەن جٷننٸڭ, جانعان شٶپتٸڭ يٸسٸ باسىلعاندا, تۇرعانبەك اتىنىن باسىن تارتىپ, ٶز باسىن كٶتەرٸپ, قۇلاق سالدى.

– ەستٸدٸڭ بە?

الىستا-ا, الىستا, ەلدەقايدا مىلتىقتىڭ داۋىسى كٷمپ ەتتٸ...

***

بال يٸسٸ مەن تاۋ جەلدەرٸ گٷلدەندٸ. قالا باقشالارى سىبدىر قاعىپ, جابىسقاق جاپىراق كيٸندٸ. قۋانىشتى, شىق بٷركەنگەن تاڭدار ورنىن كەشتٸك قاندى قىزىل سەۋلەسٸ, ٷلبٸرەگەن كٶكشٸل ٸڭٸر باستى.

كٶشەلەردٸڭ مايىسقاق جەرٸ قۇرعادى, قىزعىلت تارتتى; حالىق ولاي-بۇلاي ٶتٸپ جاتتى. قولا ٷستٸ. كٶنەتوز كٶيلەكتٸ  مىلتىق نايزالارى سىڭعىرلاپ,  مايدانشالار جيٸ - جيٸ تىراعايلاپ جٷرٸپ جاتتى. ونداعان سابالاق يتتەردٸ ابالاتىپ, سوڭىنان ەرتٸپ اتتى ەسكەر سالماقپەن شوقىراقتاتىپ كەتٸپ جاتتى.

تاۋلاردا قارا كٶرپەسٸن سەرپە تاستاپ, اق بۇلت بوپ ويناپ, تۇمان بوپ بىقسىپ, جاسىل ساي بوپ جاساردى. قۇستىڭ ۇياسىنداي تاعى دا اۋىلدار تاستى شاتتاردىڭ بەتٸنە جابىستى, گٷلدٸ جايلاۋدا كٷرەڭ تەڭبٸل داق بوپ كٶرٸندٸ. تابىن-تابىن مالدار كەشكە تامان ەن قوسىپ جاڭادان تاعى گۋلەدٸ. ٶزەندەر دە سارقىراي باستادى.

كٶكتەم بولدى.

قالا تىندى, تىنىشتاندى. ەلدەقاشاننان زەڭبٸرەك كٷرسٸلەپ, پۋلەمەت سىرتىلى ەستٸلمەيدٸ.

كٶشە-كٶشەدە بىلعارى كەلتە كەمزالدى, بىلعارى پورتپەلٸ بار ادامدار ەبٸگەرلەندٸ, اۆتوموبيلدەر سەرٸگٸپ قىرقىلدادى. قولىندا كەرزەڭكە ەيەلدەر ازىق الۋعا بازارعا كەتٸپ بارادى. بالالار بٸر جاعى-اق, بٸر جاعى-قىزىل بوپ وينادى. شويىن جولى, فابريگٸ جوق كٸشكەنە قالانىڭ ون سەگٸز شٸركەۋٸ – بٸردەن كٷڭگٸر-كٷڭگٸر قوڭىر كٷيلٸ قوڭىراۋلارمەن سٶيلەستٸ.

ەركٸم ٶز جۇمىسىمەن.

بٸراق... قالادا عانا سولاي... قالا تٶڭٸرەگٸندەگٸ قالاشىقتار, وتارلار, ستانسالار, قىستاقتار ٶرت بوپ بىقسىدى. بٸرەسە, اقتار, بٸرەسە, قىزىلدار قۇيىنداي ۇيتقىپ, ٷيلەرگە بەكٸنٸپ, اتىس سالدى.

ەگٸن سالعان مۇجىقتاردى ەرٸكسٸز لاۋعا ايدادى; جاقىن اۋىلداردا كەدەيلەردەن باسقا جان قالمادى; توپتى جىلقى, قوتاندى قويى بار بايلار نە بالقاش تٶڭٸرەگٸن ساعالاپ, نە جان بارمايتىن تاۋدىڭ تٷكپٸرٸنە كٶشٸپ كەتتٸ.

بوس ٶلكەنٸڭ ەر مۇجىعى, اۋىلدىڭ ەر قازاعى «رەكۆەزيتسييا» دەگەن قاتەرلٸ سٶزدٸ بٸلٸپ الدى. ٷرەيلەنگەندە, دٷرلٸككەندە, ات تا, اربا دا, استىق تا تارتىپ الىندى...

تاۋ تٷبٸندە كەرەمەت لاپىلداعان وتتار شىنجىرداي تٸزٸلٸپ, تٷتٸن, جالىن بولىپ, جالاۋلاتتى... «ٸلە» جوتاسىنىڭ ەتەگٸ ىڭىرسىدى, ىڭقىلدادى.

قازاق-ورىستاردىڭ كٶپ ەسكەرٸ «ٸلە» ٶزەنٸنٸڭ ارعى بەتٸندە. ماڭايدىڭ بەرٸن قىزىل جاساقتار «ەتٸرەتتەر» تازالاپ, بٸرتە-بٸرتە قىتاي شەگٸنە تايادى.

قازاقتىڭ قىزىل جاساعىنىڭ داڭقى كٷللٸ تاۋعا دٷڭكٸلدەدٸ.

قازاق جاساعى ايلاكەرلٸك پەن قاتالدىققا قازاق-ورىستان اسىپ سوقتى. قازاق-ورىستىڭ ەكەسٸن تانىتتى. قازاق اقتارعا كەلگەن زوبالاڭ ەدٸ. قولعا تٷسسە تٷسپەس, شاقسا باتپاس بٸر پەلە ەدٸ.

ازييالىقتىڭ سوعىس تەسٸلٸنە جەتٸكتٸگٸ قازاق ەتٸرەتٸن ەل اۋزىنا ٸلٸندٸردٸ, ەلەتكٸزدٸ...

جۇمابايدىڭ مەمەتٸن بٸلمەگەن قازاق-ورىس قالمادى...

قازاق-ورىستار اسۋدان ٶتٸپ بارا جاتقاندا, شاتتان جولبارىستاي اتىپ شىققان قىلي كٶزدٸ ەسكەر تۇتقيىلدان دٷرسە قويا بەرٸپ, قيقۋدى سالىپ تيٸپ كەتەدٸ; قازاق-ورىستاردى باۋداي تٷسٸرٸپ, پۋلەمەتتەرٸن ٶڭگەرە قاشىپ, ٶزدەرٸنە جارا تٷسٸرمەي جوق بولادى دا كەتەدٸ. ەش ۋاقىتتا الدى-ارتىنا قاراتپايدى. قاپىلىستا باسادى. شاتىر-شۇتىر ايقاسىپ قالادى دا, زاماتىندا كٶزدەن عايىپ بولادى...

قازاق-ورىستىڭ بٸر ەمەس, ەلدەنەشە جاساۋلى «اتامانى» تٶبە شاشىن جۇلدى. ەلدە نەشە قورا مال قاپتى; بەرٸن قىلاتىن مەمەت. بٸر ەمەس, قازاق-ورىستىڭ ەلدەنەشە جٷز ەسكەرٸ «قاسقىرساي» دا قىرعىن تاپتى.

تاۋ نٶسەرٸندەي كٶزسٸز, تٸلسٸز ازييانىڭ قاندى كەگٸ تيان-شان تاۋىنىڭ باسىمەن دە, ەتەگٸمەن دە سايراندى سالدى.

قاشانعىدان بۇرىن ٶلٸپ ەدٸ عوي جٸگٸتتەر! قايتسٸن? قاشانعى شىداسىن! سونشا شىداعانىن قايتٸپ ارزان باعالاسىن?

VII

«ٸلە» تاۋىنىڭ ار جاعىندا قاباعىنان قار جاۋعان قارا بارقىن ايۋداي قاراڭعى قۇز بۇيىقتى.

دٷنيە جارالعالى بۇ جەردٸ باسقان اياق نەكەن-ساياق-اق. بەتكەيدٸڭ جولى بۇراڭ قاقپايدى. اۋىل بىقسىمايدى, جەلكٸلدەپ تولىقسىعان ەپەرباقان شٶپتەردە جاپىرىلمايدى; بۇل جەردە و زاماندا بۇ زامان ات كٸسٸنەپ, ادام سٶيلەگەنٸ ەستٸلگەن ەمەس... بۇل جەردە ەلگە تاياۋ جەردە بولمايتىن گٷلدەر گٷلدەنەدٸ.

جان بارمايتىن, قيىر قۇز...

جالعىز-اق ٶمٸرٸ ادامدى كٶرمەگەن, ٶمٸرٸ مىلتىق داۋىسىن ەستٸمەگەن, ەن جەردە ەركٸمەن جٷرگەن تاۋتەكەلەر, قاسقىرلار سەيٸل قۇرادى.

بۇل قۇزدىڭ وتى شيماندى ەكەنٸن اقساقالدار بٸلەتٸن, بٸراق مالمەن كٶشٸپ بارۋعا ەش ۋاقىتتا باتىلى بارمايتىن. بۇل تەرەڭ قۇزعا اپاراتىن بٸر عانا جول بار, جان شوشىرلىق, قاۋٸپتٸ, قاتەلٸ, قيىن ەدٸ وسى جول.

ول جەردٸڭ وتىن وتتاپ, سۋىن ٸشٸپ, شارلاپ سوقپاق سالۋ مالدارعا ارام; لەك - لەگٸمەن جٷرەتٸن قاسقىرىمەن, بورسىعىمەن ايقاسۋ قوتانشى يتتەرگە ارام.

بۇ جەردٸ ادام مەكەن ەتكەن ەمەس.

ەندٸ مٸنە وسى جەرگە ادامدار قۇديىپ, تٷسٸپ كەلەدٸ. جىرتىق شاپاندى, ارقاسىندا مىلتىعى, قىلقىن كەسكەندەي, جالاڭداعان ٶڭكەي جاس جٸگٸت. ٷستٸ-باسى  كٶكپەڭ-كٶك قارۋ جاراق, ادام ايتقىسىز.

قۇزدىڭ جاسىل اياسىنا بٸرنەشە ٷي, ون شاقتى شاتىر تٸكتٸ. جات ەدٸ بۇل اۋىل...

بۇل اۋىل بٸر كٷن, نە ەكٸ كٷن عانا بايىزداپ وتىرىپ, سونان سوڭ, بٷيٸ تيگەندەي, جالما-جان دٷرلٸگٸپ, قارۋلانىپ, قامدانىپ, قۇزدى تاستاپ كەتە بەرٸپ جٷردٸ.

مٸنە تاعى دا كەلدٸ جٸگٸتتەر; ساۋىت-سايمانى سالدىراپ, اتتارى پىسقىرىپ, دٷبٸرلەپ: قۇزدى جاڭعىرىقتىرىپ, سانسىز مىلتىق, مينٶتٸندە جٷز كٸسٸنٸ جوق قىلاتىن جالماۋىز مىقىر مەشينە ەكەلدٸ.

بۇل اۋىل تاۋداعى ٶزگە اۋىلدار قۇساپ, دالانىڭ تولقىعان مۇڭدى كٷيٸندەي بٸر كەلكٸ, قوڭىر ٶمٸر سٷرگەن جوق, بٸرەسە دولدانىپ, دٷرٸلدەپ, بٸرەسە ويىن, ساۋىق قۇرىپ, دۋىلداپ, تاسىعان تاۋ سۋىنداي تۋلاپ جاتتى.

ولاردىڭ كٷڭگٸرلەگەن مىلتىق داۋىسى ٷيەڭكٸ ورمانىنداعى ناۋ ەتەك, تالدىرماش تاۋ كيٸكتەرٸن بٸر ەمەس ەلدە نەشە تٸتٸر ەتتٸ, زەرەسٸن الىپ, اتوي بەرگٸزٸپ, شىعانداتتى.

جٸگٸتتەر كٷنٸ بويى بٸردەڭەمەن ەۋرە: بٸرەۋلەر ٷيەڭكٸ ورمانىنا اڭعا كەتەدٸ, بٸرەۋلەرٸ قارۋ جاراقتارىن تازالايدى, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ قاتار تۇرىپ, قاپىلىستا جالپ ەتٸپ, بٸرەۋدەن بۇققانداي بولادى. شٶپ اراسىنا مىسىقشا بۇعىپ, كەنەتتەن اتىپ تۇرىپ, ايقايلاپ مىلتىعىن سەرمەيدٸ: باستىق ورىستىڭ ايتقانىن ٸستەپ, جولداستارىن ساستىرىپ, تاعى دا تالاي ايلا كٶرسەتەدٸ.

بۇل اۋىلدا ورىستار دا بار ەدٸ: ەكەۋٸ ەركەك, بٸر ەيەل. بەرٸ دە جەڭٸندە قىزىل كرەش جٸگٸتتەر قۇزعا قايتقاندا, ولار شاتىر بٸتكەندٸ ارالاپ, جارالارىنا شٷبەرەك بايلاپ, قالاداعى نەزٸرەتكە جٸبەرگەنشە, جارالىلاردى كٷتەدٸ.

تاۋ كەشٸ, كٶك بۇيرا جالىن تٶككەندە, ٶلكەگە جالاۋلاتىپ وت جاققاندا, جٸگٸتتەر قازان-قازان ەشكٸ-قويدىڭ ەتٸن اسقاندا, ولاردى جاعالاي قورقاق كٶلەڭكەلەر ەبەلەك قاققاندا, سوندا عانا اۋىل كەدٸمگٸ تاۋداعى اۋىل سيقىنا كەلۋشٸ ەدٸ.

ٶتە شارشاپ-شالدىقپاعان جٸگٸتتەر وت باسىنا ٷيمەلەپ, ەتتٸ كٷتٸپ, كەڭەسٸپ, تٸسٸ اقسيىپ, كٷلٸسٸپ وتىرادى. ەندٸ بٸر وتتىڭ باسىندا بٸرنەشەۋٸ قوسىلىپ, ۇزاق ەندەرٸن سوزادى.

ەلدە قايدان ساقاۋسىعان دومبىرانىڭ دىڭعىرى ەستٸلەدٸ.

***

بۇل كەڭەس كەڭەستەردٸڭ قىزىعى ەدٸ: تالعارا جايلاۋىندا جٷرگەن قازاق -ورىستاردى قالاي ٶتكٸزۋ تۋرالى قارقىلداسىپ, كٷلٸسٸپ, تۇرعانبەكتٸڭ سٶزٸن قابىل ەتٸستٸ.

ەرتەڭٸندە تاڭەرتەڭ اۋىلدا ۇعىمسىز ەزٸرلەنۋ باستالدى.

بٸرنەشەۋٸ كيٸزدەن قاپ تٸكتٸ, تاعى بٸرەۋلەرٸ قاپتاردى شٶپ تىعىپ, كەپتەدٸ, ٷشٸنشٸلەرٸ كەپتەۋلٸ ەر تٷرلٸ قاپتى باسىن قوسىپ بايلاستىردى. مىلتىقتارىن جەرگە قويىپ, ولاردى قورشاي جٸگٸتتەر ساڭعىرلاپ سٶيلەسٸپ تۇر. جٶپەلدەمەدە تٸگٸلگەن قاپتار, كٸسٸ بولىپ تٷرەگەلدٸ. جٸگٸتتەر مەز-مەيرام... بٸرتالاي جاستار تۇلىپتاردى اينالا, ٸشەك-سٸلەسٸ قاتىپ, جٷگٸرٸپ, جىرتىق شاپاندارى جالبىراپ بيلەپ جٷر.

تۇرعانبەكتٸڭ كٶرسەتۋٸ بويىنشا, كەپتەۋلٸ تۇلىپتارعا كەمزال, شالبار كيگٸزدٸ. تۇلىپتى كٶرگەن ساۋىقشىلدار شٶپكە اۋناپ, قىران كٷلكٸ. سۋرەتشٸلەر «قوي!» دەپ ۇرىسادى.

تۇلىپتار ەزٸر بولعاندا, قاستارىنا مەمەت كەلدٸ.

مەمەت ازامات بولىپ كەتٸپتٸ. قىسىق, قوي كٶزٸمەن, سىعىرايا, ٷڭٸلە قارادى. شىقشىتتى جالپاق بەتٸن, جەل قاققان, كٷنگە كٷيگەن قوشقىل تارتقان, جاۋمەن ارباسقان. كٷندەگٸ ەبٸگەرلٸك, قاۋٸپ-قاتەر كەڭ ماڭدايىنا تەرەڭ ەجٸم سالعان. تال بويى بۇرىنعىدان دا وقتاي بوپ, بولاتتاي يٸلگەن. مەمەتتٸڭ جاس تۇلعاسىنان قارتتىڭ بٸلٸمٸ, الىپتىڭ كٷشٸ سەزٸلگەندەي بوپ ەسەدٸ.

– ەندٸ مىنا جٸگٸتتەردٸ اتقا مٸنگٸزٸپ, مىقتاپ بايلاۋ كەرەك. قاشان جٶنەلەمٸز? –  دەپ سۇرادى تۇرعانبەك مەمەتتەن.

– اتتانىڭدار – دەپ جارلىق بەرٸلدٸ – دەدٸ مەمەت قيمىلداپ جاتقان جٸگٸتتەرگە كٶز سالىپ.

قاقتىڭ تٶڭٸرەگٸ قىبىر-قىبىر قوڭىر كەمزالدار. پىسقىرىسقان اتتارىن ەرتتەسٸپ, سۋ ارىسىپ, بٸرٸن-بٸرٸ شاقىرىسىپ, مىلتىقتارىن سارتىلداسىپ جاتىر. اتتار كٸسٸنەستٸ.

جاساق قوزعالدى; قازداي تٸزٸلٸپ, شاتقا ٶرمەلەدٸ.

دىم قۇزدان شىققان سوڭ, جٸگٸتتەر ەكٸ-ەكٸدەن جٷردٸ. ات ٷستٸندە قاتار تٷزەپ تۇلىپتاردا ىرعالاڭداپ, جٸگٸتتەردەن قالماي كەلەدٸ. مەمەت پەن تۇعانبەك, بٸرەسە ەردٸڭ الدىڭعى, بٸرەسە ارتقى قاسىنا مٸنٸپ, قاتارلاسىپ, سٶيلەسٸپ كەلەدٸ.

ٷيەڭكٸنٸڭ جاسىل جاپىراعى, جايلاۋدىڭ ماساتى كٸلەمٸ بٸرەسە تٶبەگە شىعادى, بٸرەسە اياق استىنا تٷسٸپ, گٷلدەنەدٸ.

– سەنٸڭ ايتۋىڭشا قازاق-ورىستار «قاسقىرساي»-عا  جەتٸ شاقىرىم بولسا, ەندەشە بٸر قۇزدان ەكٸ-ٷش شاقىرىم شىعا توقتاۋ كەرەك – دەدٸ مەمەت.

يە, ەڭ وڭتايلى ورىن... بۇدان قولايلى ورىندى ويلاساڭ تابا المايسىڭ. ورىس قاتىندارىنىڭ استاۋىنداي, دەگەن تار كەزەڭ, ەكٸ جاعى جىنىس ٷيەڭكٸ.

– قازاق-ورىستار «قاسقىرساي» قاسىندا ەكەنٸن بٸلمەيدٸ دەپ سەنەسٸڭ بە?

– بٸلمەيدٸ. كەشە شٷرشٸت ولارعا بارىپ, بەرٸن بٸلٸپ كەلگەنٸن ايتتىم عوي. ولار تالعارادان تٶتەسٸمەن قالاعا تارتىپ, تاۋدىڭ تەرٸسكەي بەتٸن الماق. سول جەردەن قالاعا وق جاۋدىرماق... «قاسقىرساي» ولاردىڭ جولىنان بۇرىس قالادى.

اتتاردىڭ اقىرىن تىقىرىمەن ارالاس ەكەۋٸ وسى ەڭگٸمەنٸ سوعىسىپ كەلە جاتتى.

جٸگٸتتەردٸڭ مىڭ اتتى شىنجىرى سۇر جىلانداي جورعالاپ, قييا تاسقا جابىسىپ, ىلديعا قاراي سىرعاناپ, ساۋىتتارى جىلاننىڭ قابىعىنداي ساۋدىرلاپ كەلە جاتىر, تٶبەدە بٷركٸت لاشىن قالىقتاپ جٷر. تالعارا بيٸگٸنٸڭ سٸرەۋ قارى مەن مۇزى كەمپٸرقوساق تٷستەنٸپ, جاپ - جاقىن جەردە جارقىراپ, قۇلپىردى.

مٸنە, اياق استىندا تار جٸك بولىپ, قۇز تۇر.

مٸنە بٸز كەلدٸك – دەدٸ تۇرعانبەك; كەشە شٷرشٸتپەن بٸرگە شالعىنشى بولىپ ەدٸ.

تەك ىلديعا تٷسۋ كەرەك...

وسىدان «قاسقىرساي»- عا قاراي جارتى شاقىرىم جٷرسەك, قۇزدان قايتا شىعا المايمىز, جول جالعىز اتقا.

ىستىق, جاندى تاسقىن قۇزدى تولتىردى.

ەكٸ مينۋتتان كەيٸن 30 سالت اتتى ەسكەردەن بٶلٸنٸپ بىلاي شىقتى.

جاساقتى ەكٸگە بٶلٸپ بىتىراڭدار دەپ جارلىق بەرٸپ, مەمەت توپقا تايانىپ, قىزىل جالاۋ بەردٸ. سايدىڭ تاسىنداي 30 جٸگٸت شوقىراقتاتىپ تۇمسىقتىڭ استىندا تٷسٸپ كەتتٸ.

جاساق ابىر-سابىر ەزٸرلەندٸ. تۇلىپ مٸنگەن اتتىلار قازداي تٸزٸلٸپ, قاننەن قاپەرسٸز تەڭسەلٸپ تۇر. ەر قايسىندا ەكٸ جٸگٸت,  بٸرٸ اتتى شاۋجايدان ۇستايدى, بٸرٸ قۇيرىقتان الادى; قۇيرىقتىڭ استىندا تٸكەندٸ سىم تەمٸر قىستىرعان. شامدانعان اتتار. شىڭعىرىپ, تۇياعىمەن ۋاق تاستى شەشٸپ مٶڭكٸپ, تۋلايدى, جاساق تىڭشىدى.

شايىر يٸسٸ مٷڭكٸگەن ەر اعاشتىڭ تٷبٸنەن قىلي كٶزدەر جىلتىرايدى. جاسىل بۇتاقتار اراسىنان شوقپارداي قۇس بولىپ, تاقييانىڭ شوقتارى بۇلعاڭدايدى. جاسىل شىتىرمان ٸشٸندە الىستان تٷك كٶرٸنبەيدٸ. تەك وقتا-تەكتە تۇياق سىندىرعان بۇتاقتىڭ سىتىرلاعانى, اتتىڭ پىسقىرعانى ٷنسٸز ورماننىڭ سەزٸكتٸ سىرىن سىرتقا شىعارادى.

***

جيىرما مينۋت ٶتكەن جوق, الىستان مىلتىق كٷرس ەتتٸ.

سودان كەيٸن تٷيدەگٸمەن جٷرە مٶتە تارس-تارس قويدى, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تاستى ساڭعىراتىپ, تاۋدى جاڭعىرىقتاپ, بەرٸ ارالاسىپ, كٷڭگٸرلەدٸ دە كەتتٸ. ٷيەڭكٸ ورمانى تٸتٸرەدٸ, جٸگٸتتەر سەلك ەتتٸ.

ەزٸرلەن!.. كٶزٸڭە قارا! باياۋلادى, جىم-جىرت بولدى, قالشيدى; ەسكەر ورمانمەن قۇيىلىسىپ جاسىلدانعانداي بولدى. جالعىز-اق كيٸز جٸگٸتتەردٸڭ استىنداعى كٶك ساندالدار باسىمىراق پىسقىرىپ, ارىندادى.

تارسىل ماناعىدان دا تاياۋ ماناعىدان دا انىعىراق... كەشٸكپەي شاپقان اتتىڭ تىسىرى, كٸسٸلەردٸڭ ايعايى شىقتى:

–  ەزٸرلەن! – دەپ اقىردى مەمەت.

توپتى جٸگٸت مٷيٸستٸڭ ارتىنان سوپاڭ ەتٸپ شىعا كەلدٸ, قۇزعا قاراي ايداپ كەلەدٸ. وق جارالاعان اتتار توپىراقتى قارداي بوراتىپ, بار پەرمەنٸنشە ٶلەردەي جۇلقىنىپ, اۋىزدىقپەن الىسىپ كەلەدٸ... تاياندى... تاياندى...  از-اق قالدى, جالما-جان شاشىراپ كەتتٸ دە, جاسىل ورمانعا كەلٸپ جوق بولدى.

پەر-!! –  دەپ اقىردى مەمەت.

قۇيرىعىنان تٸكەن قادالعان, تۇلىپ مٸنگەن اتتار اسپانعا شاپشىپ, قامشىنىڭ دٷمپۋٸمەن جۇلىنىپ, ٷستٸندەگٸ قاڭباقتاي جەڭٸل كٸسٸلەرٸن جۇلىنداي ۇشىرىپ, «قاسقىرساي» قايداسىڭ دەپ قۇزدىڭ تٷكپٸرٸنە قاراي  وسقىرا جٶنەلدٸ.

مٷيٸستٸڭ ار جاعىنان مىلتىقتى باتىرلاتىپ, قيقۋدى سالىپ جٷز قازاق -ورىس دٷرسە قويا بەردٸ.

الدىندا كەتٸپ بارا جاتقان تۇلىپتى ەسكەردٸ كٶرە سالا, قازاق - ورىستار ايۋداي اقىرىپ ساۋىتتارى ساۋسىلداپ, قۇتىرعان كٸسٸدەي, قۋدى دا كەتتٸ. وق باتىرلاپ كەلەدٸ, قاشقىندار قىراۋ قۇرلى كٶرمەيدٸ.

العاشقى جٷزدٸڭ ارتىنان ەكٸنشٸ جٷز ات قويدى.

بٸر مينۋتتان سوڭ قازاق-ورىستار قازاقتىڭ بەكٸنگەن ەسكەرٸن جاناي ٶتٸپ بارا جاتتى. -ا-حا!

– تىعىرىققا قاما! تىعىرىققا!

–  ايدا! باستىر!

ٷيەڭكٸ ورمانى سوندا سٸلكٸندٸ, دۋىلدادى, قوزعالدى: ەۋەلٸ اتوي بەرگەن جالعىز مىلتىق كٷمپ بەردٸ. سول-اق ەكەن, مىڭداعان قوڭىر لاشىندار قارا قۇرتتاي قاپتاپ, ورماندى تاستاپ, قازاق-ورىستاردى قۇزدىڭ تٷكپٸرٸنە قاراي تٷرە قۋدى.

دىمقىل قۇزدىڭ تارى سايى تٷتٸكتەي ٶكٸردٸ. شات كٷڭگٸرلەپ, تاۋ كٷڭٸرەنٸپ كەتتٸ.

اتتىڭ, ادامنىڭ اۋىزدىقسىز جارقىنى اڭداي دولدانىپ, ٶكٸرٸپ, كٷجٸلدەپ, ەكٸ جٷز جاۋدى بالشىقتاي يلەپ, قۇزدىڭ قۇلاماسىنا قاراي تىقسىردى.

بٸلدٸ قازاق-ورىستار...

زار, ويباي, سارناۋ تٶڭٸرەكتٸ تٸتٸرەتتٸ...

بەت-اۋزى جاپ-جاسىل, كٶزدەرٸ شاراسىنان شىعىپ, ٷرەيلەنٸپ, ەسٸنەن ايىرىلىپ, باس قورعاۋدى ۇمىتىپ, ارتىمنان كەرەگەدەي قاپتاپ كەلە جاتقان جٸگٸتتەرگە قارسى ۇمتىلدى... بٸراق تاسكەرەگە تايسالمايدى, تابان اۋدارمايدى, بۇرىنعىسىنداي بٸر سىدىرعى قوزعالۋدا...

جارتاستىڭ كەمەرٸندە قازاق-ورىستار تاعى جانتالاس, تاعى جاعالاسۋدا... بٸرٸنە-بٸرٸ جابىسىپ, بٸرٸن-بٸرٸ يتەرٸپ, ەر كٸم ٶزٸ ٷشٸن انانى قۇلاتىپ, ٶزٸ ونىڭ ورنىن الماقشى... جان دەرمەن... جالقىن قاپتاپ, تايانۋدا قازاق - ورىستار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تەرەڭ قۇزعا توپىرلاپ قۇلادى, قول-اياعى سەربەڭ قاعىپ, اعىپ كەلە جاتقان اتتان ۇشىپ دومالادى.

مٸنە بٸر قوراش نەمە قۇيعىتقان بويىمەن قۇزدىڭ قاباعىنا كەلٸپ, اتى لوقسىپ قالدى; جان ۇشىرعان سورلى جانىنداعىنىڭ ەرٸنٸڭ قاسىنا جابىسىپ ەدٸ, قولىنا قىلىشپەن شاۋىپ جٸبٸرگەندە, اقتىق جان داۋىسى شىرىلداپ قاراڭعى تەرەڭگە قىرىنداي ۇشىپ جٶنەلدٸ.

– ساۋعا!.. – دەپ داۋىستايدى ەلدە كٸم.

–  ساۋعا! ساۋعا! – دەپ تٷيدەگٸمەن شۋ ەتتٸ. بەرٸ, ەلٸ دە جان قالا ما دەگەندەي.

–  تۇر سولاي!..  – دەپ اقىردى مەمەت.

– تاستا مىلتىقتى!

– كٶتەر قولدارىڭدى!

– قارۋدى قۇزعا لاقتىرما! توقتا!..

مىڭداعان ەسكەر بوي بەرسٸن; تىقسىرىپ بارادى. قازاق-ورىستار قولدارى كٶتەرۋلٸ «قاسقىرسايعا» قۇلاۋدا.

– توق-تا-ا!! توقتا!

جاساق توقتاپ قازاق-ورىستىڭ قالعانىن الا-مالا قۇزدان شەگٸنگەندە,  جاۋدىڭ تەك جارتىدان ارتىعى, بٸر كەزدە قادىردى جۇتقان «قاسقىرساي»-دىڭ تٷبٸندە توپىراق قاۋىپ جاتىر ەدٸ.

***

تەشكەننەن جەندەت ەترەت شىعىپتى دەگەن لاقاپ قالانى كەۋلەپ, اتتاي جەلدٸ.

جالعىز لاقاپتىڭ ٶزٸ بٷكٸل وبلىستى تٶبەگە ۇرعانداي قىلدى.

قالا قورعاۋشى  ەترەتتٸ كٷتتٸ. بۇل سٶز تۇرعىنداردىڭ تٶبە شاشىن ٷرپيتتٸ...

– كٷنە سۇمدىعىمىزدىڭ سازايى عوي!. وي, جاساعان اي!.. كٸتاپتا ايتقان ەكەن...

بەرٸ دە قازاق-ورىستان, ەلدەن الىنعان ىعاي مەن سىعايعا مٸنگەن, قازاق-ورىستىڭ ىڭعايلى ەر-توقىمى, بەتتەرٸ جارىلعان, كٷنگە كٷيگەن, شاڭ, مىلتىق, قورجىن, قوشقانتاي, قايىس اسىنعان, ٷستٸ-باسى كٸر, جىرتىق, بٸردە دارا,  بٸردە تٷيدەك قالا بويى شابۋىلداپ, قۇتىرعان ادامشا الاسۇرادى.

قىرىق تەمٸردٸڭ قىلاۋىنان جينالعان سانسىز قول, ٸشٸندە بۇرىنعى سولدات تا,  قالانىڭ مەشجانى دا, بەرجە بايشى دا, كەسٸبٸنەن ايرىلعان ساۋداگەر دە,  الىپساتار دا بار.

قالانىڭ شەتٸندە  ەر جەردە ەسكەر ادامدارى بەتٸمەن جايىلىپ, «تارتىپ ال» ( رەكۋٸيزنرو ۋايت) دەگەن دە سٶز شىعاردى; بٸراق تارتىپ الۋ توقتاتىلدى: ەسكەري تٶڭكەرٸسٸ كەميتەت ەسكەر باسى كۋراسوۆكە ەسكەرٸڭدٸ تٶڭكەرٸس تەرتٸبٸنەن شىعارماي ۇستا دەپ قاتاڭ جارلىق بەردٸ.

ماڭايداعى مۇجىق قالاسىنان قازاق-ورىس ستانساسىنان, قازاق اۋىلىنان لاۋ, ات, ايداپ الىستى. ٶزٸ تٸلەنگەندەر ەتٸرەتكە توپ-توبىمەن كٸرٸستٸ. قالا كٸسٸگە, ارباعا, اتقالىق تولى. سىقىرلادى, دٷرٸلدەدٸ, شاڭداندى...

ٷش كٷننەن سوڭ قالادان ۇشان-تەڭٸز اربالىلار شىعىپ جٶنەلدٸ. تاۋدىڭ ەتەگٸمەن كٷنشىعىسقا قاراي بٸرنەشە شاقىرىمعا شەيٸن باسقۇرداي سوزىلعان اربا ستانى, اۋىل قىستاقتى باسىپ, شىقىرلاپ, جەركەنتكە, قىتاي شەگٸنە قاراي بەت الدى.

مىڭنان اسا اربا قارۋ-جاراقپەن, استىقپەن, سۇلىمەن, ازىقپەن, اداممەن سىقالعان.

كۋراسوۆ  ەتٸرەتٸنٸڭ دەنٸ اربانىڭ الدى, ارتىندا, ەكٸ جاعىندا سولداتقا مٸنٸپ, قوقاراقتاپ بارادى.

كٶشباسشى ەسكەر ٶز ٸسٸن ٸستەدٸ:

قالاشىقتار, ستانسالار ەتٸرەتتٸ قوڭىراۋلاتىپ قارسى الىستى. توقتاعان جەردە كٷندٸز-تٷنٸ جەروشاق قازىلىپ, ون, جيىرما شاقتى تايقازاندا ەت اسىلىپ, دەمدٸ سورپا اڭقىدى. يٸستٸ اق ناندى اربالاپ تاسىپ, تٶبە قىلىپ ٷيەدٸ. ەركٸم تٸلەگەنٸنشە الادى: جەتپەسە-تاعى ەكەلەدٸ.

تاماقتان كەيٸن ەترەت سٷت ٸشۋگە ٷي-ٷيگە قىدىرادى. ٷگٸرەت جاناپ, قىز «اۋلايدى».

ەتٸرەت قونادى, تٷستەنەدٸ, اسىقپايدى, كٷنٸنە 25-30  شاقىرىم جەر الادى.

ستانسالاردىڭ اراسى جايقالعان جاسىل ەگٸن, باقشا, قاۋىن, ٷگٸرەت.

مايدا قاۋىندا پٸسپەيدٸ-اۋ!.. – دەپ ۋايىمدايدى اربادا, كيٸز, كٶرپە ٷستٸندە تىرايىپ ەرٸككەندەر.

جول بويى ەرٸككەننەن كەيبٸرٸ قيسىق پىشاعىن تاسقا قايرايدى. بٸرەۋلەر قارتا سوعادى, كەيبٸرەۋلەر سوعىستا ولجالاپ كەتكەن ازييالىقتاردىڭ كٶر-جەرٸن كٶرٸپ, كەستەلٸ تاقييالاردى باستارىنا ٶلشەپ ەرمەك ەتەدٸ...

مٸنە قۇمدالاعا كٸردٸ. پوسەلكەلٸ,  قىستاقتى, زايىمكەل  تاۋلار مۇز سەلدەسٸ جارقىراپ, وڭ جاقتا, الىستا قالدى; جالعىز اق جولدىڭ ەكٸ جاعىنداعى سار دالانى سەكسەۋٸلدٸڭ سەنەك بۇتالارى عانا كٷزەتەدٸ.

قىتايدىڭ لاي سۋلى ٶزەنٸ  «ٸلە» بولسا تاياندى.

قالاي, مەتە, شەلپەك مەيرامى مىسىقتىڭ كٶزٸنەن بٸر-بٸر ۇشتى ما? بورىش سورپامەن سىيلاۋشى بٸلٸنبەي مە? – دەپ قالجىڭداسادى ارباداعى جٸگٸتتەر.

ۋاقا ەمەس, جاركەنتتە  ودان گٶرٸ تەۋٸرٸن جەرمٸز.

ەلي قايدان بٸلدٸڭ? ٸلەدەن ٶتكەن سوڭ, قازاقتار سىباعاڭدى بەرٸپ جٷرمەسٸن. تاماق جەمەك تٷگٸلٸ, ەل-جۇرتقا قوش ايتاسىڭ...

ۋاقا ەتپەس... ٸلە بويىندا بٸر ەترەت بار دەيدٸ عوي; وندا بەيبٸتشٸلٸك بولسا كەرەك, جاركەنتتە قازاق-ورىستار بار عوي, بٸز بارعانشا قاشىپ كەتپەسە, سولارمەن تٶبەلەسەرمٸز...

بٸراق تٶبەلەس بولعان جوق.

جاركەنتكە تاياعاندا, قازاق-ورىستار جۋىردا كەلدٸ, ولاردى قىزىلدار  جاركەنتكە قاراي قۋىپ كەتتٸ دەگەن حاباردى ەستٸدٸ.

بۇعان دەيٸن قازاق ورىسپەن جۇلىسىپ, مايداندى بەرمەي تۇرعان قىزىلداردىڭ از عانا ەكٸ ەترەتٸ كٶمەك تايانعانىن بٸلگەن سوڭ كٷشەيٸپ قازاق -ورىستاردى تىقسىرا باستادى.

جاركەنت جانىنداعى بار قۇزىر پوسەلكەسٸنە كەلگەندە, تاعى بٸر جاقسى حابار ەستٸلدٸ: قىزىلدارعا قازاقتىڭ قىزىل جاساعى قوسىلىپ, كٷشٸ مولايىپ, قازاق-ورىستاردىڭ بارلىق قارۋ-جاراعىن تٷسٸرٸپ الىپ, جاركەنتتٸ مەڭگەرٸپتٸ.

كۋراسوۆ  ەترەتٸندە كەيبٸرەۋ ٶكٸنٸپ, كەيبٸرەۋٸ قۋانىپ, كٷرسٸنٸپ دەمالىستى.

قالاعا كٸردٸ. الاڭعا ارىستاردان ورمان وتىرعىزدى. قارا بۇلتتاي شاڭ قاپتاتىپ, اتتارىن كٸسٸنەتٸپ, ادامدارىن شۋلاتىپ, باقىراشتارىن سالدىراتىپ اڭىراعان, ٶلٸ قالانى ەتٸرەت تٸرٸلتتٸ.

قالاداعى جالعىز تەمٸر شاتىرلى, ٷي سىقىلدى ٷيدٸ شتاب الدى, ورنالاستى, جايلانىستى.

قالانىڭ تۇرعىن ەلٸ كٶرٸنبەيدٸ. وقتا -تەكتە جٷگٸرە باسىپ, ٷنسٸز, تٸلسٸز, جەڭٸنە اق شٷبەرەك بايلاعان تارانشىلار ٶتەدٸ... تاعى دا يەن. جاداعاي, جايپاق, بالشىقپەن سىلاعان شاتىرلار جاسىل جاپىراققا سٷڭگٸپ, جالقىندى, اڭىزعاق ەۋەدە جٷزەدٸ.

ەرتەڭ ەرتە اربالى ەسكەر سەندەندٸ, تٷرلەندٸ, گٷلدەندٸ. قىمبات كٸلەمدەر كٶتەرٸلگەن ارىسقا (تەرتەگە) جابىلىپ, كٷنگە كٶلەڭكە بولدى. كەيبٸرٸ قارا مايلى, ماي توپىراقتى اربانىڭ استىنا تٶسەنٸش بولدى.

تارانشىنىڭ, سارتتىڭ جٸبەك شاپانىن كيگەن ەتٸرەت ماساتتى ٷستٸندە شىنتاقتاپ, ٶرٸكتٸ كٶپٸرتٸپ, سىرناي-كەرنەيمەن لەززات الادى. اربانىڭ استىندا كرامباپا, كارمان, سكرەپكا باجىلدايدى... ساماۋرىنداردان شاي اعادى. ول جەردە شاشىلىپ جاتقان, ٸلۋلٸ تۇرعان اينالار دا, لامپالار دا ادام كٶرگٸسٸز. جەكسۇرىن كۋٸل, قيقۋ-قيقۋ داۋىس الاڭدى جاڭعىرىقتىرادى.

ورىستىڭ بەنجەگٸن, سارتتىڭ شاپانىن, دٷڭگەننٸڭ شالبارىن ارالاستىرىپ كيٸپ, قىلىمسىپ, سالدىق قۇرعان كۋراسوۆتىڭ  ەتٸرەتٸ يەن كٶشەدە سايران سالادى.

تارانشىنىڭ تىنشۋ قوراسى, جان جوق... ىدىستىڭ سىنىعى بۇرقىراعان قۇس تٶسەكتٸڭ جٷنٸ پەرە-پەرە قامىستان توقىعان ٸشٸ, اس جەيتٸن قىتاي قالاقتارى.

بالشىق قوراداعى بۇراڭداعان تار ٶتكەلدٸڭ ار جاعى باراق باقشا. بۇتاقتاردى قيراتا, كيٸمدەرٸن جىرتا-مىرتا, سولداتتار باقشاداعى ميۋالى ٶرٸكتەردٸ بارىپ الادى.

 ٶرمەلە, بەسەلەي, شايقا, بٸز تەرە بەرەيٸك...

–  ٷي, باسىڭ قۇرسىن! رەسەيباس! جەرگە شاشاتىن جەمٸس وسىنداي بولا ما? سەن مٸنە قاراشى, مەن سەلكٸلدەتەيٸن... ال نە بولدى? بىلش ەتٸپ, ەزٸلٸپ قالدى. ٶزٸڭ شىق تا, تۇرعان جەرٸندە اساي بەر...

كٶشەدە كوماندير ونى-مۇنى ارقالاعان سولداتتاردى كٶرٸپ:

– قايت, قايتا اپارىپ, ورنىنا سال!...

– كوماندير جولداس... بايدىكٸ عوي... 

– سٶيلەمە! كەيٸن قايت!

– جٷر جٸگٸتتەر, ورنىنا سالايىق... سوڭىرا قايتا الارمىز...

ٷڭدەمەي, مۇڭايىپ, كەيدە مازاق قىپ, سٶيلەگەندەرٸن تىڭداپ جٷرٸستٸ.

– نە ٸستەپ جٷرسٸڭدەر, جولداستار? بوستاندىق ٷشٸن ٶستٸپ الىسۋشى ما ەدٸڭدەر? كۋراسوۆ بٸرنەشەۋٸن جاپتى, بٸراق ونىمەن دە تەرتٸپسٸزدٸك توقتامادى.

تٶرت-كٷننەن سوڭ, ەترەت قالادان قايتا شىقتى, جٷكتٸ اربالار قوزعالىسىمەن, ساسقالاقتاعان داۋىس ەستٸلدٸ:

– توقتا!.. توقتا...

– نە جۇمىس?...

– توقتا! توقتا!

كٶشەنٸ شاڭداتىپ ەكٸ سولداتى شاۋىپ كەلدٸ-بٸر ورىس, بٸر قازاق.

الدىڭعى اربالارىمەن قاتارلاسقاندا, قازاق قولىن كٶتەرٸپ, ويبايلاپ باقىردى:

– توقتا!

اربالار قارلىعىپ, قىڭسىلادى.

– تىپىرۋ-ۋ... توقتا... تىپىرۋ-ۋ توقتادى. قاسىندا ەكٸ اديۋتانى بار كۋراسوۆ كەلدٸ.

جولداستار! – ٷزەڭگٸدە كٶتەرٸلٸپ, بەتٸن اربالىلارعا بۇرىپ, بەلٸندە ناگانى بار قازاق اقىرىپ سٶيلەدٸ.  –  مەن قازاقتىڭ پارتيزان ەترەتٸنٸڭ كومانديرٸمٸن, گولەۋەنكو جولداس قىزىل ەترەتتٸڭ كومانديرٸ.

كەڭەس رەسپۋبليكاسى ٷشٸن جان قيعان ٷش ەترەتتٸڭ اتىنان مىنانى جارييالايمىن: بٸزدە 11 پۋلەمەت, سەگٸز زەڭبٸرەك, ٷش جارىم مىڭ بەس اتار بار. سەندەر قالادان ٶزدەرٸڭدٸكٸنەن  ٶزگە بٸر سۋىرتپاق الىپ بارا جاتساڭدار دا, سەندەردٸ وقتىڭ استىنا الامىز... ەستٸدٸڭدەر مە?

لەزدە جۇرت قۇلاق قۇرعان تاناداي تىم-تىرىس بولدى.

سونسوڭ كۋراسوۆتىڭ كٷندەي كٷركٸرگەن داۋىسى شىقتى:

– كٷندە نەگە كەلگەنٸن مەنٸڭ ەترەتٸم نەعىپ ۇمىتاتىن بولدى? ەلدە ٶز ٷكٸمەتٸمٸز, ٶز تەڭدٸگٸمٸز, ٶز تۇرمىسىمىز ٷشٸن الىساتىن جاۋىنگەرلەردٸ ماسقارالاتۋ ٷشٸن  كٸرگەندەرٸڭ دە بار ما?..

كەرۋەن تولقىدى, گۋٸلدەدٸ. ٷستٸندە توزعان كٶيلەگٸ بار, باسى تاڭۋلى ۇزىن جٸگٸت ارباعا سەكٸرٸپ, شىعىپ, جۇدىرىعىن تىيىپ, قولىن سەرمەپ سٶيلەدٸ:

– جولداستار, ۇيالساڭدارشى! بٸز كٶپ ٷشٸن, جۇرت ٷشٸن الىسپاقشى ما ەدٸك? جوق, ٶز باسىمىزدىڭ قامى ٷشٸن جٷر مە ەدٸك?.. بٸز مىناۋ بايدىڭ مٷلكٸ ەدٸ دەيمٸز... بەرٸ بٸر ٶزٸمٸز الىپ وتىرمىز عوي. ەندەشە, قارا باسىمىز ٷشٸن جٷر ەكەنبٸز عوي? سولاي ما? جۇماباەۆ جولداس دۇرىس ايتادى! سەندەردٸ بۇل ٷشٸن وقىتىپ شىعىن قىلماي, دارعا اسۋ كەرەك! كەڭەستٸن ەكٸ ەترەتٸن قىرقىستىرىپ قويمايمىز! العان نەرسەسٸن قايىرماعاندى ٶزٸمٸز اتامىز!...

– دۇرىس! دۇرىس!... 

– تٷسٸرٸڭدەر! تاستاڭدار!

– ميتكە,  تاستا بەرٸن دە, قۇرىسىن!

مينۋتتان كەيٸن الدىڭعى اربالاردى قاراۋىلشىلار قامادى, بٸرٸنەن سوڭ  بٸرٸ كەلٸپ, اربالارىنداعى اينا, كرامباپان, ٸس مەشينەسٸ, ساماۋرىن, ىدىس, جاساۋ سىقىلدى مٷلٸكتەردٸ تٷسٸرە باستادى.

كۋراسوۆ  اديۋتاندار مەن مەمەتكە كەلٸپ ايتتى.

جولداستار! تٶڭكەرٸستٸك جاۋىنگەر قىزىل جالاۋىن ماسقارالاۋشىلاردان بٸزدٸ قۇتقارعانىڭىزعا شتابتىڭ اتىنان العىس ايتامىن.

ات ٷستٸنەن ەڭكەيٸپ, مەمەتتٸڭ قولىن قىستى.

بٶدەس قاراگەر ات قۇيرىعىن تٸگٸپ, مەمەتتٸ الىپ, كٶشەنٸ بۇرقىراتىپ كەتتٸ.

IX

قازاق ورىستار كەتتٸ, جارىمى كالشاكقا, جارىمى قىتايعا. مايداندى بٸتٸرٸپ, قىزىل ارمييا مەيرام قىلدى.

جەلكٸلدەگەن قىزىل جالاۋ مەن مارش كٷيٸمەن قالا گٷلدەندٸ. كٶشەلەر لەك-لەك ەسكەر. مىڭداعان كٶكٸرەكتەن جاۋىن جەڭگەن ەرلەرگە قۇتتىقتاۋ سٶز گۋلەدٸ. «ۋرا» دەگەن ايقاي جەردٸ كٷڭٸرەنتتٸ.

جاسىل قالا ماسايرادى.

كەشكە بۇرىنعىسىنداي ميلوسلاۆتىڭ ٷيٸندە مەمەت, لوگينوۆ, تۇرعانبەكتەر جينالدى.

گٷلدەرٸ اڭقىپ, وركەستردٸڭ ەسٸرگەن كٷيٸ شالقىپ, تاعى دا مەڭگٸ كٶك ٶرٸم كٶكتەم سىڭعىرلادى, وينادى. كٷلكٸسٸ سىڭعىرلاپ تەرەزەدەن تاعى  كٶكتەمنٸڭ جايدارى كەشٸ ساقىلداپ, قىزىقتىردى.

كٶرشٸ بٶلمەدە بٸرەۋ رويال ويناپ, «ينتەرناتسيونال» كٷيٸن سالا-الماي جاتىر.

شيەمەن شاي ٸشتٸ, شىلىم تارتىستى. شات بولىپ كەڭەستٸ.

– ال, مەمەت, سەن قانداي سىي العىڭ كەلەدٸ?  – دەپ سۇرادى لوگينوۆ.

– ەتٸگٸم جىرتىلىپ جٷر...  – دەدٸ مەمەت ەتٸگٸنە قاراپ.

بەرٸنە قارقىلداپ كٷلٸستٸ:

– حا-حا-حا! دۇرىس-اق! جارايسىڭ, مەمەت! بەس!

لوگينوۆ ساسقالاقتاعان مەمەتتٸ جاۋىرىنعا قاعىپ.

 - جارايدى, الدىمەن ەتٸك, ەتٸك... – دەدٸ.

ونىڭ سٶزٸن ميلوسلاۆ بٶلدٸ:

-سەن بٸر جاققا, مەسكەۋ, پيتوگراۆ سىقىلدى قالاعا وقۋعا سۇرانعىڭ كەلمەي مە?..

-نەسٸنە سۇرانام? مەن سونشا قىزمەتٸم ٶتكەن بولسا, سۇرانباسام دا جٸبەرمەي مە...

كەشٸكپەي گازەت باس ماقالاسىندا:

«جەتٸسۋ مايدانى اجىرادى» دەپ باستى.

اياق كەزٸندە تٶڭكەرٸس جاۋلارىمەن ايانباي الىسىپ, قاھارماندىق كٶرسەتكەن ٷشٸن, رەسپۋبليكادان سىي العان جولداستاردىڭ اتى سانالدى. سونىڭ ٸشٸندە:

« ... قازاقتىڭ 1 پارتيزان ەترەتٸنٸڭ كومانديرٸ جۇماباەۆ مەمەت جولداسقا كٶرسەتكەن ەرلٸگٸنە قىزىل تۋ وردەنٸ بەرٸلدٸ»... دەپ جازىپتى.

كٷزدٸگٷنٸ مەمەت مەسكەۋگە وقۋعا كەتتٸ.

سٶز اياعى

ەكٸ جىل ٶتتٸ.

بٸر كٷنٸ مەمەت تەاتردان قايتىپ, باسقىشپەن جوعارى شىعىپ پەتەرٸنە كٸرٸپ كەلە جاتىر ەدٸ, بٸرەۋ:

– جۇماباەۆ جولداس! سٸزگە حات بار – دەدٸ.

– كەنە?.. تەڭٸر جالعاسىن!

بٶلمەسٸنە كەلٸپ, ەلەكتردٸ بۇراپ جٸبەرٸپ, حاتتىڭ ادرەسٸنە قارادى:

«مەسكەۋ. كٷنشىعىس ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ كومۋن ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ مەمەت جۇمابايۇلىنا».

«تۇرعانبەك جازدى». مەمەت حاتتى اشىپ وقىدى.

«قىمباتتى جولداسىم, مەمەت,  امان-ساۋ جٷرسٸڭ بە?

بٸزدٸڭ اۋىل ٶزٸنٸڭ ۇلىن كٶرمەگەلٸ ەكٸ جىل بولدى. نەعىپ جٷرسٸڭ? قايداسىڭ? « مەسكەۋدە»... نەمەنە?... قالاي ەكەن?  مەن حات تانيتىن, وقىعانىم بار كٸسٸمٸن عوي »  – مەسكەۋ ەۋروپانىڭ ٷلكەن شەرٸ شىعار, «قايناعان ەلەۋمەت ٶمٸرٸ», «دٷرٸلدەگەن اۆتوموبيل», «سىلدىرلاعان ترامۆاي», تاعى سونداي, سونداي... ونىڭ بەرٸ كٶز الدىمدا انىق ەلەستەتە المايمىن... بٸراق سەنٸ انىق كٶرگەندەي ەلەستەتەمٸن... سەنٸڭ كٶز الدىڭا بٸزدٸڭ تاۋلار, جايلاۋ, اۋىل, مەن, قۇرىمتايلار ەلەستەمەي مە?..  قۇرىمتاي ەلٸ ٷيٸندە, سەنٸ كٷتٸپ جٷر. مەن بىلتىر ورىس قىزىن العامىن, (ول دا كوممۋنيست ەيەل), بەرٸمٸز دە قالادا تۇرامىز. مەن قازٸر وپكومدا جاۋاپتى قىزمەتتەمٸن.

گازەتتەن وقىعان شىعارسىڭ, بٸزدٸڭ قالانىڭ اتى ٶزگەرٸپ «الماتى» بولعان, وبلىس «جەتٸسۋ» اتانعان. اۋىل تۇرمىسى ەلدەقايدا تٷزەلدٸ, تٷزەلٸپ كەلەدٸ: جۇرت وتىرىقشىلىققا, شارۋاعا اينالىپ كەلەدٸ... جاقىن ارادا قازاقتارعا جەر ٷلەستٸرٸلەدٸ.

بٸر سٶزبەن ايتقاندا  «ٸلەنٸڭ قىراعىسى» قادىردىڭ ماقسۇتى ورىندالىپ كەلەدٸ...

لوگينوۆ پەن  ميلوسلاۆ ساعان سالەم  ايتادى. ەكەۋٸ دە باياعىداي پارتييا جۇمىسىنان بوسامايدى, ەشقايدا بارعىسى كەلمەيدٸ.

جاز كەل. ەل قىدىرىپ, ەت جەپ, قىمىز ٸشەيٸك, ازىراق كٶڭٸل كٶتەرەيٸك. قوش, ساۋ بول! ۇمىتپا, جازىپ تۇر.

دوسىڭ تۇرعانبەك ەلۋبايىف».

حاتتى وقىپ بولعاندا, مەمەتتٸڭ قىلي كٶزٸ الاتاۋدىڭ باسىنداعى قارىنداي جىلتىلداپ, ەلدەنەلەر ەسٸنە تٷستٸ, تٷكتەلٸپ كەلە جاتقان ەرٸنٸ اقىرىن مۇڭايىپ, جىميعانداي بولدى. كٶزدەرٸ بٸر نٷكتەگە قادالا قارادى.

كٸتاپ تۇرعان ٷستەلگە كٶسەمدەردٸڭ ٸلۋلٸ سۋرەتٸنە تاپ-تازا اعاش ەدەنگە... ەلەكتر لامپاسىنىڭ سارعىش سەۋلەسٸ, مايدا تولقىنداي, قايماقشىپ تٷسٸپ تۇردى.

«تاۋ قىراعىسىنىڭ ارمانى ورىندالدى».

– اياۋلى, قىراعى سۇڭقار. بولاشاقتى بۇلجىتپاي بولجاعان ەكەن... 

بٸتتٸ!

"جۇلدىز" جۋرنالى