Júsipbek Aimaýytuly. Taý elindegi oqiǵa (Jańadan tabylǵan shyǵarma)

(SEMEN ChÝIKOVTAN TÁRJIMA)

Alash kórkem oiynyń negizin qalaýshy Júsipbek Aimaýytovtyń shyǵarmashalyq  eńbegi san-salaly. Áli de jaryq kórmegen hikaiattary men áńgimeleri, aýdarmalary, zertteý eńbekteri, jeke maqalalary barshylyq. Sonyń ishinde 1934 jyly Ǵabit Músirepovtyń qolyna Evgeniia Qarabatyrqyzy Aimaýytova tabys etken  jiyrmasynshy jyldardaǵy qazaq qoǵamy týraly Semen Chýikovtyń romanynyń tárjimasy (Qazaqstan  memleket baspasynyń kúnshyǵys bólimi. Táshken. 1925 jyl) izdenýshilerdiń erekshe nazaryn aýdaratyn amanatty mindet bolyp tabylady. Sondai ǵylymi izdeý jumystaryn tiianaqty túrde júzege asyryp jatqan doktorant  Qarlyǵash Áýbákirova  arhiv sórelerinen taýyp, oqyrman nazaryna usynyp otyrǵan tómendegi shyǵarma, aldaǵy oljaly izdenisterge jol ashady dep oilaimyn. Bul tárjima  J.Aimaýytovtyń  bes tomdyq shyǵarmalar jinaǵynan qalys qalǵan.  

                                                                                                Tursyn  JURTBAI

TANYSTYRÝ

Eýropa jazýshysy qazaq ómirin qalai túsinedi eken, qalai sýretteidi eken? Olardyń eńbegi qazaq ádebietine qanshalyq óń berip, qolǵabys etedi eken? Oqýshylardy az ǵana tanystyra keteiik.

Chýikovtyń bul áńgimesi eýropa jazýshylarynyń kózinde maqtaýly, qundy áńgime. Mundai áńgimeni oqyp, qazaq ómirimen tanys boldyq degizerlik áńgime.

Anyǵynda, Chýikovtyń bul áńgimesine biz qandai baǵa berýimiz kerek? Qazaq ómirin jete bilip, sýrettegen jerleri qandai? Bile almai, ústirt ketken jerleri qandai? Qarastyraiyq...

Chýikov tóńkeris aqyny: áńgimesiniń saryny da tóńkeris, Jetisýdaǵy  qazaqtar tóńkeristi basynan qalai ótkizgenin, qandai qatynasqanyn jazady.

Chýikov tóńkeristi qazaqtyń ózi jasasqan, ózi aralasqan qylyp shyǵarady. Qadyr degen Jetisý men Qashqardyń arasyn sharlaǵan tóńkerisshil rý bolady. Ol ómiri qazaq-orystarmen julysyp ótedi; talaiynyń basyn kesedi. Qadyr otarshylarǵa qarsy, qazaqtyń jerin, sýyn qorǵaidy, qazaqty mádenietke súiremek. Biraq ózi qarapaiym qazaq, tóbeleskennen basqa, kisi óltirgennen basqa qolynan is kelmeidi. Qadyr tóńkeristi kútedi. Tóńkeristi orys jalshylary jasaidy, soǵan qosylamyz dep kútedi. Qadyr kedeishil, buqarashyl; ol  buqaranyń ózi, áitpese kózi. Ol qazaqtyń bailaryna da, manaptaryna da qarsy. Tóńkeris bolsa, qazaq baiyn orys bailarymen qabat janyshtamaqshy. Solai bolýy kerek dep, jas Mámetke sabaq  beredi.

Qadyrdyń etegin ustai Mámet shyǵady. Qadyr tóńkeristi kóre almai óledi, Mámet tóńkeristi qolymen jasasady. Jalǵyz Mámet emes. Qazaq jigitteri (bai-kedei aralas) túgel áýeli Qadyrdyń sońynan erip, tóńkeris kezinde Mámet otriad bolady. Qazaq orystarmen soǵysyp, keńes ókimetin ornatysady.

Qazaq buqarasy, qazaq kedeileri, jastary tóńkeristi ańsaǵan, kútken. Tóńkeris ideiasymen erteden  sýarylǵan, turmys ózderin tóńkerisshil etip itergen. Qazaq jaýjúrek el bolyp qolyna pyshaǵyn alyp, jalańdap tóńkeristi kútip otyrǵan. Anyǵynda solai ma? Qalyń buqara tursyn, tóńkeris bolaryn, odan keńes ókimeti ornaryn  áýeli oqyǵan azamattardyń, saiasatshylarymyzdyń qanshasy aldyn ala boljady?

Ras, qazaq otar boldy, jer sýdan tarshylyq, qazaq orystan, qaqoldan zorlyq kórdi, janshyldy, ezildi. Jaryq kúndi kútti. Biraq jalpy buqara tóńkeriske ázirlenip, qolyna  túkirip otyrǵan joq edi, eńsesi túsip, uiqyly-oiaý júr edi.  Qadyr syqyldy oryspen ósh, bailarmen qas, jalǵyz-jarym   sańylaýly tóńkerisshil erler, urylar bolǵan, hám bar. Biraq olar orys tóńkerisinen habarsyz boldy; kóbinese el arasynyń barymtasynan, urlyǵynan, rý tartysynan boiy asyp, qanatyn sharyqtap sermei almady, óitkeni aqyl aýdany, dúnie tanýy qazaqtan aspaityn edi. Roman bu jaǵynan qaraǵanda shyn romantizm baǵytyndaǵy roman bolyp jazylǵan. «Bolǵandy» almaǵan, «bolýy kerekti» alǵan.

Romannyń qazaq ómirine qabyspaityn jerleri kóp. Basty-bastylaryn aitaiyq. Qazaq ómirinde tap tartysy rý tartysynan kóri kúshti bolǵanǵa uqsaidy.

Qadyr, Mámet kedeiler, malailar taiaǵyn soǵady. Bailardy baýyzdamaqshy. Biraq kedei aqsaqal Jumabai Elýbai manaptyń qas qabaǵymen júredi. Bul rý basynyń yqpaly. Al, Elýbai manaptyń balasy Turǵambek Qadyrdyń, Mámettiń sońyna eredi. Manaptyń ózi bir jaq, balasy bir jaq.

Aqsaqaldarda, káriialarda rý áseri basym syqyldy, jastarda tóńkeris áseri kúshti syqyldy. Bai-manaptyń balasy kedeishil bolýy úilespeidi. Bai, kedei arasy, jýan ata,  jińishke ata arasy, rý tartysy, qysqasy qazaqtyń ishki  turmysy, jigi ashylyp, júielenbegen,  shatasyp ketken. Bir jerde qazaq túgel bolyp qalady, bir jerde tap jigi sopań ete túsedi. Bul jazýshynyń qazaq ómirine jetik emestigin bildiredi.

Qazaqty tóńkeriske aralastyrý úshin tym er jurt qylyp kórsetedi. Oqyp otyrǵanda, qazaq emes, kavkazdaǵy  cherkester kózińe elesteidi, áitpese qazaqtyń ertegidei ótken jaýgershilik zamany kóz aldyńa keledi.

Ras, ózi tilenip átredke jazylǵan qazaq jigitterinde jaýjúrekter boldy. Ondailar jalpy emes. Qazaqtyń kópshiligi ezilgen, qorqaq, «jany tátti» jurt. Ashýlanǵan ákesi Jumabai jalǵyz balasyn pyshaqtap tastaýy qazaq minezine uiqaspaidy. Soldat alýdan, maidanǵa, qara jumysqa  barýdan ólgenshe qorqyp, qiratylyp qalatyn qazaq bir orys kelse, bir taipy aýyl jymdai bolatyn. Qazaq neǵyp sonsha jaýynger bop ketti? Múmkin, «Adai», «Zaisan» ýezi syqyldy orys otarshylarynyń sharpýy timegen shet elderde ondai erlik bolar. Jetisý qazaqtary ondai jaýynger bolsa ǵajap emes. Biraq jalpy qazaqqa úlgi bola almaidy.

Qazaqtyń ádet-ǵurpy, minezi, salty qamti alynbai, odan, budan shymǵylap jinaǵan maǵlumatqa qarai anda-sanda jerden betin shyrpyp otyrǵandyǵy kórinedi.

«Jumabai kedei bolǵan soń, qatyny da ekeý-aq»  – degeni, «Áiteýir qazaq kóp qatyn alýshy edi» degendik. Bir qatyn da ala almaituǵyn kedei bar. Onymen qazaq ómiri kórine me? Qatynǵa et asatsa aqsaqal bitken óre túregeledi. Bul úlken qylmys sanalady mys... «El –  eldiń zańy basqa» bolmasa, ondaidy estigenimiz joq. Mámet Elýbai manapqa «qyzyń maǵan timekshi edi, Seiitbaiǵa berme, maǵan ber» – deidi. Kúieý bolatyn jigit atasyna sondai sóz aita ma eken? «Quranda: qyzdy kim kóp berse, sol alsyn degen eken» dep, Mámetke qyzyn bermekshi bolady. Sondai shariǵat bola ma? Ekinshi ataqty  manap Mámet syqyldy qý kedeige, qońsyǵa qyzyn bermek túgili, mańyna daryta ma? Súiek namysy qaida? Atasynyń basyna manap bolyp júr me?

Osy tárizdi, qazaqtyń ishki saltyna kelgende jazýshynyń orasholaqtyǵy, bógde kisi ekendigi baiqalyp qalady. Bárin sanaýdyń qajeti joq.

Qazaq turmysyna janaspaityn jerleri bolǵanmen, bul áńgimeniń kerekti, paidaly jaqtary kóp. Ómirden alsyn, meili, janynan shyǵarsyn áiteýir áńgimeniń saryny tóńkerisshildik. Tym qurǵaq emes, kesteli qisyndy tóńkerisshil.  Bul saryndy jazylǵan áńgime qazaq jazýshylarynda ázir joq. Tóńkeris rýhynda jazylǵan áńgime zamandyki, kóptiki, buqaranyki  bolady. Buqarashyldyq, áleýmetshildik  – ádebiettiń bir jaqsy qasieti.

Eskilikti tastap, jańa zamanǵa aiaq basqan dáýirde adamǵa jańa talap, jańa jiger kerek. Jasymas qairat, jalyndy júrek, qaitpas erlik kerek. Ideianyń jolyna bas bailaýǵa, jan qiiýǵa jas býyndy úndeý kerek. Keleshekke toryǵyp qaramai, túńilip, jylamai, keleshekten taýdai úmit kútý kerek. Úmitsiz, selqos iste mardym bereke bolmaidy. Jemis shyqpaidy. Ómir qalyptalmaǵan dáýirde naǵyz ómir emes, ómirdiń sáýlesine mázdenip, soǵan umtylý kerek.

Osy jaǵynan qaraǵanda, bul áńgime jas býynǵa óte paidaly úlgili kitap bola ma dep oilaimyn.

Áńgimeniń taǵy bir qasieti: qazaq turmysynyń syrtqy kórinisi nedáýir kóp sýrettelgen. Taý, aǵash, ózen, jailaý, keshki, kúndizgi, túngi aýyl, túndegi jortýyl attan, soǵys qashty, qýdy, qysqasy, qazaq dalasyndaǵy kóp sýretter kórsetilgen.

Orystyń burynǵy jazýshylarynan munyń tili jat. Beineleý, salystyrýlary ózgeshe. Az sózben kóp nárseni aityp beredi. Qysqa, dámdi jazady. Qazaqta qara sózge sheberlik ádebiet maidanynda áli jete almai keledi. Sulý, qysqa, dámdi, sýretti qara sóz, kúili, áýezdi, kesteli qara sóz bizde áli joq. Qara sóz jazýshylarymyz bir oidy bastasa, ushyǵyna shyǵa almaidy, sózin taýysa almaidy. Qysqa, dál, tiimdi jaza bilý –  qalamshylyqtyń bir sharty ǵoi.

Bul áńgime sondai qysqa, dámdi  jazýǵa úlgi bolǵandai túri bar. Biraq orys sóziniń kestesi, sulýlyǵy qazaqshaǵa aýdarǵanda ózindei bolyp shyǵa bermeidi. Olai shyǵarý úshin tilge asa bailyq, ózgeshe qýat kerek. Sondyqtan bul aýdarmamyzdyń kóp jeri qulaq tosańsyrlyq, jat bolyp shyqsa ǵajap emes. Áitse de uǵymdy bolý jaǵy shama kelgenshe eskerildi me dep oilaimyn. Qazaq tiline orynsyz buralap, mánisin ózgertkim kelmedi. Ádebietke túrli sóz de kerek qoi. Kitapty aldaryńyzǵa tartqandaǵy tanystyrýym osy. Qalǵanyn, oqýshylar, ózderińiz synai berersiz.

Aýdarmashy.

Birinshi taraý

Ińir qarańǵysynyń kók shapanyn jamylǵan taýlar... Túpsiz zyndandai úńireigen quzdar...

Qum bel jailaýy alai-dúlei, qybyr-qybyr. Tezektiń tútini, jańa soiǵan qoidyń jyly qany muryndy jarady. Ot mazdady, otbasynda áielderdiń kóilegi kólbeńdedi.

Byqyrlaǵan qara-ala, tory-ala taýdan yldiǵa, aýylǵa qarai aǵyl-tegil qulap barady. Qozylar ý da-shý arpalysyp kógendetpei jatyr; eneleri taianǵan saiyn án qosyp, mańyrap, bulqynady.

– Úi, arýaq atqyr – lap, balasyn qarǵaǵan áieldiń daýysy sańqyldaidy. Daýysy kúrmelip, tóbet itter barqyldaidy, qoi mańyraidy, keshke taman ólke boiy azan - qazan.

Qatynnyń jumysy kóp, barlyq úi sharýasy onyń moinynda. Jalǵyz ol ma? Túzden baiy kelse, qarsy alady, atyn bailaidy, erin alady, dáretin aldyrady, tamaǵyn ázirleidi. Bárin qatyn isteidi. Erkekter she? Olardyń jany tiysh, rahat! Kúni boiy qalada shaihanada shai iship, áńgime shertedi; aýylǵa kelse, asyna toiyp alyp, otbasyna otyryp shybyndaǵan jylqynyń quiryǵyndai tilderin qamshylaidy. Jaqsy ómir erkektiki ǵoi!

Jurt búgin báigeden qaitysty. Áńgimesi –  báige. Báigeni Báke alypty. Onyń sai órlep  júrgeni Qadyrdyń Qashqardan qaitpai jatqany ǵoi, áitpese oǵan báige qaida? Qadyrdyń «Táńiri»-si  aty jylqy ma? Jel ǵoi! Ondai at kúlli qazaqta ,Túrkistanda, Qashqarda, Iranda, qala berse, dúniede joq!

Qadyr búgin keshke stantsiiadan  attandy ma, tańerteń Jarkentte kóresiń. Jarkent 250 shaqyrym. Shirkin, jigit qoi, Qadyr!

Qadyr dese, jigitterdiń aýyz sýy quridy, erligine, jigittigine súisinedi. Jalǵyz-aq Elýbai manap Qadyr dese, tyrjiyp basyn shaiqaidy:

–  Qadyrdyń arty qai jóndi bolar deisińder. Áneýkúni qazaq - orys tóresin jaryp ketti, jańada ǵana Shómishbaidyń úsh qoiyn qýyp ketti. Búgin bolmasa, erteń bizdiń taýǵa taǵy sap ete túsedi; jatpaidy, kóresińder! Shirkin-aý,  jasy bolsa kelip qaldy. Endi bir mezet jatsashy ...Osynda bári ańdýly, búgingi at jarysta qazaq-orystar izdep júrdi ǵoi.

– Kórdińder me?

– Ee, izdei bersin! Qyran búrkitti turymtai ustai almas dep tikireidi uzyn jyrtyq kemzaly¹ bar jas jigit.

– Qadyr bolmasa, búitip tútin tútetip otyra almas eń – dep, jigit qoshemet kútip, qasyndaǵy jastarǵa qarady.

– Mámet, áli sen balasyń ǵoi - dep jýan manap, saqaly selkildep.

– Kóp tyńda da, az sóile!.. Qadyrǵa qalai jabysyp júrgenińdi men bilemin. Baiqa! Ákeńe aitsam, qamshy berip júrmesin.

Tal boiy qamystai tip-tik, jiptiktei jigit atyp turdy:

– Al, aita ǵoi. Men ákem túgil odan da zordyń qamshysyn tatqanmyn. Bai, sen bilmeisiń, men tórt jyl qazaq-orystyń boqtyǵyn sypyrǵam, meniń jegen qamshym seniń jegen etińnen de kóp. Soda maǵan jetedi. Meniń jasym on segizge keldi, – Mámet basyn shalqaityp, uzyn jeńinen qolyn shyǵaryp alyp belindegi búkir qanjardy ustap;

–  Maǵan endi tiip kórsin! – dedi.

– Ákeń  urady.

– Ura almaidy. Seniń jylqyńnan tańdaǵan  atymdy urlap  minem de, Qadyrǵa biraq tartam.

– Ne deisiń? – dep qoparyldy doly Manap.

– Ne deisiń? Ói boq sasyǵan kúshik. Meniń jylqymdy urlaisyń ba? Tura tur...

Manap taiaǵyn oqtanyp, kijinip, kúńkildei boqtap, nyǵarylai basyp,  Mámettiń ákesi Jumabaidikine jóneldi. Jastar Mámetti ortaǵa alysty, qarttar bastaryn shaiqasyp úidi – úiine tarqasty.

Bir top jastar maiysqan shópti japyryp, qońyr ińirmen aralasyp, qydyryp ketti.

 Tómengi jaqta, aiaqtyń astynda kóbik atyp ózen sarqyraidy, tútin arasynan jylt-jylt ot jypylyqtaidy; barqyt-jasyl jailaýdyń úńgirinde qońyr tembil kiiz úilerdi, úi ainala saqinadai oralǵan qoilardy áreń-áreń kóresiń.

Aýyl tyndy. Úilerge ot jaqty. Tym-tyrys. Qoiýlanǵan aýyr qarańǵylyqty anda-sanda laqtyń ashy shyryly ǵana jaryp shyǵady, áitpese, «Oryntai-ai!» dep balasyn shaqyrǵan qatynnyń shańqyldaǵan aiǵaiy jańǵyryp, taý-ólkesin sańǵyratyp, qiiadan qiiaǵa sekirip baryp-baryp, basylady.

Sarqyraǵan ózenniń ústinde, qiia shattyń  basynda, ishteri pysyp, alysqa qarap jastar otyr... Atalar jaiynan, muń men zar jaiynan, kúrsinip keńes qurady. Qadyr bizdi ózine ertip alyp, qolymyzǵa orystyń myltyǵyn berer me edi dep oilaidy... Ondai dáýren bolsa, olar qoilaryn jatqa qýǵyzbas edi, qyzdaryn tartyp aldyrmas edi, tamaq úshin jaldanǵan malaidy jatqa urǵyzbas edi...

Qadyr Qashqardan keldi degen laqap bar aýylǵa dúńk etti. Bul aýylǵa jýyrda keletinin de bilip qoidy: ol Jumabai qarttyń úiine bir soqpai ketpeidi. Óitkeni Jumabaidyń Mámetin Qadyr tym jaqsy kóredi.

Kúnniń kózi Almaty shoqysynan aspai-aq, Mámet óziniń az ǵana qoiyn aidap kelip, iirip, bosaǵada, kiiz ústinde otyr edi. Jumabai balasyna seziktenip qaraidy:

– Ái, osy Qadyr! Balasyn da, aýyldy da qurtady ǵoi. Kedei Jumabaiǵa Qadyr odan- budan qoi ákep berip turady. Onysy jaqsy. Ájeptáýir kisi tárizdi... Biraq qart Jumabaidy Mámetke bola manap nege boqtap, ursa beredi, balańdy ur, soq, Qadyrǵa jolatpa dep nege aitady?.. Onyki durys bolǵany da... Elýbai manap bai kisi, onyń tilin alý kerek... Ári hat biledi. Ol bárin biledi.

– Nege otyrsyń? Jumys joq pa? Áli adam da qoiyn ákelgen joq, sen qyzyl ińirden aidap kelip otyra qaldyń. Qoidyń oty qanǵan joq... Neni kútip otyrsyń?

–  Qazir Qadyr keledi...

– Qadyr? Kórsetermin men saǵan Qadyrdy! Jatarda men saǵan ne dedim? Tańerteń saǵan kári ákeń ne aitty?

– Sen osy Elýbai shoshqadai qorqyp júrsiń ǵoi... Jumabai kúiip ketti:

– Ái ant atqan-ai! Tura tur, balam! Men senimen sońyra sóileseiin. Sorly Jumabai qý súiek qoly qaltyrap, eski turmanyn aýdaryp-tóńkere bastady.

Mámettiń qyraǵy kózi bozarǵan tas qiiaǵa úńilip, alystan Qadyrdyń aqboz atyn súirep aldy. Jylandai iirilgen jalǵyz soqpaqpen, aq arqardai oinaqtap Qadyrdyn  «Táńirisi» keledi eken. Jastar jumysty tastap, úilerinen atyp shyǵyp, ákeleriniń aiǵaiyna qolyn biraq siltep, top -tobymen Jumabaidyń úiine qarai jóneldi.

– Báriń de amansyńdar ma?  – dep Qadyr Jumabaidyń jaman úiiniń qasyna kelip attan atyp tústi. Attyń basyn ustaǵaly jatqan kári Oryntaidy qolymen qaǵyp jiberip, aýyzdyǵyn alyp qoia berdi. Oryntai tomsaryp qyryndai berdi. Qadyrǵa qaita-qaita eńkeiip, esendesip, ashýly esikke qolymen nusqap, Jumabai:

– Seniń arqańda, balam, bárimiz de amanbyz, álhamdýlilla!.. Qonaǵym, úiime kir, áneýgúndei shaldy taǵy renjitip ketpe. Et je, airan ish! – dedi.

Qadyrdyń jalpaq bujyr beti kúlimsiredi:

– Úide ne bar, osy jerde bolady ǵoi, mine bir shóp jaqsy eken, tamaq bolsa qaitaratyn emespin, ózimde ashpyn.

Jumabai abyrjyp, qorqyńqyrap, qasynda turǵan manapqa qarady.

– Qartaiǵanda bosaǵamnan qonaqasy jemei ketkeniń jaramas. Saǵan bermegende qaitemin. Oryntai,  manaǵy aiaǵy synǵan qozyny Mámetke kórset, Mámet sen meniń pyshaǵymdy al, ótkirleý shyǵar.

– Álde daiar et joq pa edi? – dedi Qadyr, alqa-qutan jigitterdiń ortasyna otyryp jatyp.

– Qadyr, sen ózgelerdei emes, qaida bolsa sonda júrgen adamsyń ǵoi. Óitkenmen bárimiz de musylmannyń balasymyz, sen bizdiń elge kelgeli birtalai jyl bolyp barady. Sen syqyldy syi qonaqqa qoi soimai, óli et bergenimiz kelispes.

– Otaǵasy, ol kerek emes, – dep Qadyr qolyn sermedi.

–  Syi degen ne, et bolsa bári bir daǵy. Men onsha synaituǵyn jat qonaq pa edim? Ózińniń de qoiyń shaǵyn emes pe?

Jumabai aqsaqal meseli qaityp qaldy. Basyn shaiqap, Elýbaiǵa qarady da, sharýasyna ainala bastady. Jastar Qadyrdy qamalap, ony-muny surasyp jatyr: Qashqarda ne habar bar? Onda da osyndai turmys aýyr ma? Onda da orystardan qorlyq kóre me eken?

«Onda orys joq. O jaq jaqsy» – dedi Elýbai manaptyń balasy Turǵanbek. Qashqarlyqtar senderden jaqsy turady. Ol ras. Nege? Olardyń jeri bar, bári jerden ǵoi. Adamǵa jer kerek; jeri bolsa qazaq ta orystai bai bolar edi.

Qazaq-orystar nege baiyp otyr? Olar bizdi qalai uryp-soǵyp otyr? Olardy uratyn jan bar ma?

–  Joq. Nege  deseń, olarda aqsha kóp, olarda myltyq bar.

 – Aqsha men myltyq qaidan kelip otyr?

Jer kóp, astyq kóp. Olar jumys qylady. Jerden astyq shyǵarady. Al qazaq jumys qylmaidy; ol jerdiń shóbin ǵana jeidi. Qazaq úiinde jatyp, betin qaraǵandy táýir kóredi...Onymen aqsha tabylmaidy ǵoi.

– Qadyr moinynan aspaly qamshysyn alyp, eńgezerdei etti keýdesine artyp qoidy.

– Sen aramnan jaralǵan orysqa uqsap sóileisiń – dedi aibarly Elýbai qalshyldap. Qazaq bir jerde otyryp jer qazǵysy kelmeidi. Oǵan jer nege kerek? Jer orysqa kerek. Qazaqqa ne keregi bar? Qazaqqa qoi kerek, jylqy kerek. Iá, qazaqqa jerdiń keregi joq, Qadyrdyń saqalyna áli aq kirgen joq, Elýbaidyń saqalynda bir tal da qara túk joq. Elýbai on bes jasynan beri qazaqtyń qalai dáýren súrgenin biledi. Qazaqtyń  dáýreni qandai edi... Myńdaǵan mal aidap edi, sanasa taýsylmaýshy edi, eshkim jer shuqyp kórgen joq ta, sonda da kedei bolǵan joq.

– Al? Nemene? Nege olai boldy?

Onda orys joq edi, mine sondyqtan qazaq bai bolyp edi!

Elýbai jaqsy aitty, kári saitan durys aitqan joq pa? Buǵan Qadyr ne der eken? Túk aita almaidy. Elýbaidiki tipti durys... Árine, biz bir jerde otyrǵymyz kelmeidi, onyń nesi jaqsy?

Qadyr qapsaǵai iir denesin qasqyrsha buryp alyp, qoiý kirpiktiń arasynan oqty kózin Elýbaiǵa qadady. Kún kúrkiregeli tur... Jasyl ińir jai tapty. Dene bitken qalshidy. Qysyq kózder jyltyrap, bujyr betti sipalady. Ańyrǵan, tym-tyrys, adamdardy Qadyrdyń saiqy mazaq daýysy qozǵady...

– Manaptardyń danasy – aqsaqalym, seniń sóziń saqalyńnan da kári, sóziń anaý turǵan qardan - da aq dep, Almatynyń ala bas taýyn nusqady; Qadyrdyń salmaqty qolymen birge otyrǵan kóptiń kózi taýǵa qarai buryldy.

Top denesin bosatyp, qimyldasty, syǵylysty. Qarańǵy ymyrt selk - selk etti.

– Jańa ai týǵan saiyn, Qarǵalynyń sýy – da ózgeredi... Kóktem saiyn jailaýdyń shóbi de jańarady, kún saiyn seniń Qurymtai sulýyńnyń emshegi de tola beredi. Danyshpan manabymyz keshegi ótken búginde bolsyn deidi... Eshkim pyshaq salmasynshy, men de pyshaq salmaiyn. Kórshiniń pyshaǵy bolyp, sende bolmasa, kórshiń saǵan etin astyrady, atyn erttetedi, ózi shalqasynan jatyp jeidi. Aqyldy degen manaptyń ózi aityp otyr, orys joq zamanda, jer tyrnaýdyń-da qajeti joq edi dep otyr... Endi mine kórip otyrmyz, kórshiń  jerden nan alyp jep otyr, biz ony istei almai otyrmyz, kórshińde pyshaq bar, bizde joq. Qazaqtyń qazaq-orysqa malai bolyp jatqany sol...

– Ras aitady Qadyr! – dep Mámet silkindi.  – Orys qaitse, biz de sóitý kerek. Sonda biz aq tas bolat úi salamyz, meiram bolsa, saptalyp qatar túzep, orystarǵa uqsap, biz de syrnai kernei tartamyz...

Kemzaldar qozǵaldy, qyli kózder jainady,tamaqtan shyqqan qońyr daýystar syńǵyrlady. Jigitterdiń oqty kózderi óńmeninen ótip Elýbai da, shaldar da ashýlanyp, shópti tile jóneldi. Jumabai qart, jadaý jaýyryny búgilip: – Qurmetti qonaǵym, úige kir: ystyq et pen salqyn airan bizdi kútip qarap tur – degeni gýildegen jurttyń qulaǵyna da kirmedi, daýystar quiyndai esip, kókke shapshyp, qoldar jarqyldaǵan jaidai irek - irek sermelip jatty; Itterdiń qarlyqqan daýysy qońyr ymyrtty aramen keskendei boldy... Jalma - jan...Shý!

– Y-y-y, o-ho-ho-ho... –  degen qońyraýdai syldyraǵan jylqy daýysy sańǵyrlaǵan jurtty kidi de ketti.

Qadyr úiretti... Myltyqtyń serippesindei shalqyp, qulaǵyn tigip, qalshiyp qaldy. Ábigerlenip kemzaldar da kóterildi.

– Y-y-y, oho-ho-ho!..

– Arýaq atqyr! Meniń atym! – Qadyr dúrs qoidy; tuiǵyndai quntiyp, betkelgen atqa aqyra jarmasty. Dereý atyp mindi. Birneshe adam attarǵa umtylysty. Attyń dúrsili ymyrttyń jasyl qaimaǵyn shaiqaltyp, ólke boiyn dúrliktirdi. Attylar Qadyrdyń artynan kisinegen jaqqa qarai quiyndai delegeilenip ketip jatyr.

«A-e-e-ei!» Ashy aiǵai áýeni jańǵyryqtyryp, jartasqa soǵylady.

Shabalanǵan itter...

Qadyrdyń boz aty qainaǵan súttei burq-sarq. Aspanǵa atyp, ainala týlap, arqasyndaǵy myqty jigitti túsire almai júr.

– Bákei! Oibai, taǵy Bákei! – dep, jylqyǵa tigen ury Qadyrdyń báigede baq kúndesi Báke ekenin tani ketti. Qýǵynshylardy kórisimen, Bákei boz attan yrǵyp óziniń qara atyna minip, joq boldy.

– Men atymdy jaryp kete me dep qaýpilep edim – dedi Qadyr jáimen turyp, – Meniń atymdy eshkim alyp qasha almaidy.

Tezek qyzyl shoq bolyp qyzarǵan. Qyldyryqtai tútin túndikke tyrmysady. Ettiń, teriniń qyshqyl iisi shyǵady. Árqaisysynda bir pyshaq súiek ustap, qazandy ainala erkekter et jep jatyr. Úlkenderdiń qolyndaǵy súiek jastarǵa,odan áielderge jaǵalaidy (Úlkender súiekti yǵynan asyryp usynady), qolyn qýsyryp Oryntai kempir qazan basynda otyr; iisi jaqsy maily japyraq etterdi kisiler aýzyna aparaǵan saiyn Oryntaidyń ash kózi aýyzdarǵa birge erip barady: onyń qolyna mújilgen qý súiek qana tiedi. Túkpirde Jumabaidyń jas toqaly otyr. Jumabai kedei: qatyny ekeý-aq.         

Shaldar Qadyrdan kóp tatqan, eski zańǵa Qadyrdyń tili kóp tigen, shaldarda ún joq... Qadyr báibishege atynyń basyn da ustatpady. O da sóz emes qoi...Úi iesin renjitip jýyrda úige de kirgen joq. Oda tursyn. «Qoi soiyp kerek emes» dep, shaldarǵa da aqyl úiretti, ony da keshýge bolady. Onyń bári oqa emes, shaldar úndemes edi ǵoi. Qadyr dobaldai maily etti Jumabaidyń qatyny Oryntaiǵa ustata bergende bárinen de shaldardyń shymbaiyna osy batty, shydai almady... Manap Jumabaiǵa kózin alartyp edi, Jumabai jany shyǵyp ketkendei, jumyryǵyn túiip qatynyna aqyrdy:

– Ei, alma! – dep sasqalaqtap, aq saqaly selkildep, úreilenip Elýbaiǵa qarady.

Yzbarly manap qoidyń quiryǵyndai domalaq maily basyn qaltaqtatyp, oqty kózimen Qadyrǵa qarap:

– Qadyr, munyń uiat. Jaramaidy, saqalyńa aq kirgenshe balanyń isin isteisiń – dedi.

Qadyr uialǵan joq, buqanyń moinyndai sińirli moinyn kújireitip, qaýǵa basyn tómen salbyratty. Kópke deiin badyraq kózi tezektiń shoǵyna qadalyp, sodan keiin Elýbaidyń tyshqan kózine tústi. Qadyr keiin sheginip, aýyr kúrsindi.

Sendermen kóp sóilesý kerek... Oi, kóp sóilesý kerek. Biraq men kóp sóilei almaimyn ...

Elýbaiǵa burylyp: – Kemeńger atai, ne aitaiyn saǵan? Qara tanityn adamsyń, meniń sózimdi tyńdamaisyń da. Sózben maǵan túk istei almaisyń. Áli taiaqty az jegen ekensińder. Senderdi áli de ura túsý kerek! Kóbirek urý kerek. Sender sonda túsinesińder. Qadyrdy sonda esterińe alarsyńdar dei, qaqpaqtai jaýyrynyn búgip esikke taman baryp.

Mámet  attandyrýǵa umtyldy.

– Otyr! – dedi ákesi kelte zekirip. Bolmady. Shyǵyp ketti.

– Qadyr, qonyp ketseń bolmai ma?

– Shybynsaiǵa barý kerek, onda qazaq-orystyń iisi kem. Qolyńdy ber. Shyda Mámet, men taǵy kelemin.

Qadyr Mámetti baýyryna qysty da, aqyryn ysqyrdy.

Aiaq astynan qýanyshty daýyspen  «Táńiri»  oqyranyp qoia berdi. Dereý kiiktei orǵyp, kilemdei shópten aiaǵyn maida syrǵytyp, iesine jetip keldi.

Alystap bara jatqan boz attyny kórgeli, artynda qalǵan Mámet. Qoiý, maida qara túndi eki kózimen eki jaqqa iterip tur edi.

Úige kirgisi kelmedi.

***

Mámet úige kirgen kezde, shaldardyń ashýy aýzyna tyǵylyp otyr edi.

Tymyraiysqan, siresken.

Jumabai qolynda qamshy dir-dir etedi. Dóńkigen maily bettiń túkpirinen Manaptyń tyshqan kózi, «qolǵa tidiń be?» degendei, tóńkerilip, jyltyldaidy.

Qadyrshylap, sende qurannyń shariǵatyn oryndamaiyn dep júrmisiń? – dep qyryldap surady Jumabai ulynan.

– Men shariǵatqa qarsy is qyp júrgem joq, Qadyr da...

Sen  álde bizden artyq biletin shyǵarsyń? Bala atanyń aitqanyn qylsyn degen sóz quranda aitylmap pa  eken? Men saǵan «otyr!» dep jańa ǵana aittym ǵoi. Sen shyǵyp kettiń. Onymen turmai, Qadyr jaqsy istep júr, shariǵatqa qarsy emes deisiń.  –  Jumabai Elýbaiǵa taǵy qarady. – Sen jylqy urlaimyn, Qadyrmen qosylyp qaraqshy bolam deisiń ǵoi? Ulyń jaman bolsa, qamshymen jumsat dep quranda aitpap pa?

Baiqap kór... – dep,  Mámet tip-tik bolyp, jelge maiysqan shybyqtai, solqyldap tura qaldy. Yza kernep, tamaq býlyqty. Ashy sózdi aita almai til kúrmeldi.

Qazir ...baiqaiyn!... Qarbalańdap Jumabai jerden turyp, táltirektep balasyna umtyldy.

Mámet ákesine qarap, búlk etpesten, qasqaiyp tur. Qolyn da kótergen joq. Jas jigitter bastaryn aqyryn salbyratty. Káriialar «qimylda!» degendei bas izedi.

Má!..

Pyshaqpen betke salyp jiberdi. Tula boiy shimirikti. Qan burq etti. Kózin japty. Ernin jybyrshytty. Mámet betin ustai aldy, qoly jabysyp qaldy... Tura umtyldy esikke.

– Bai, jylqyń qaida edi?

– Jylqy qaida?

 Kesh bolǵaly eki bala kúzette - dep Elýbai myrs etti.  – Bara bersin. Jaqsy istediń, Jumabai! Oǵan so kerek edi. Áke bolsa Jumabaidai bolsyn dep qashannan aitpaýshy mem, ósken soń ózi jalǵasyn aitar.

Mámet   úi-úidiń arasymen jylqyǵa tartty.

Bul onyki emes. Bul Shómishbaidyń jaman attary eken... Mynaý Seiitbaidyń jylqysy... Ishinde Elýbaidyń aiǵyry júr ǵoi... Aiaǵyna qoiý shalǵyn syqyr-syqyr etedi. Jerdiń beti kók barqyttai tóselgen qarańǵylyq. Gúldiń iisi, jylqynyń teri sasidy. Kók kúmbezdiń betinde altyn tamshydai juldyzdar dirildeidi...

– Bu kim?

Mámet jalp etip, shópke baýyryn tósedi.

– Mámet, senbisiń? – dedi Mámetke eńkeigen sybyr daýys.

– Sen, Turǵanbekpisiń?

– Tez attanda, jet. Biz ázirlep erttep qoidyq. Ákel. Turlybek! Bol jyldam, Mámet! Qadyrǵa sálem ait. Qadyr qaida bolsa, bizdiń aýyldyń jigitteri de sonda bolamyz. Ol bizge ustaz bolsyn, biz onyń sońynan eremiz.

Qalqam, baýyrym! Táńir jarylqasyn... – dep, Mámet qandy betin Turǵanbektiń jasty betine basyp, baýyryn qushty da, yrǵyp erge mindi.

– Aitarmyn... Bárin aitarmyn... Kóp aitarmyn...

Aiaǵyn bir tebinip, qolyn bir sermep, qarańǵy túnge súńgip ketti. Shópti basqan attyń jumsaq tyqyry da, keshikpei basyldy.

III

«Ile»-niń arǵy qabaǵynda jotanyń eki adyrynan Mámet qustai ushyp ótti.

Qýǵynshy joq ekenine kózi jetken soń, attyń basyn tejep, aiańdady. Entikken demin bir alyp, tizgindi bosatty. Tóńirekti bir sholdy.

Jamjol jotaǵa shyǵyp, kúdistenip barady. Eki jaǵy qaraýytqan tereń shat. Tómendegi sýdyń sybyry qulaǵyna áreń estiledi. Attyń jalyn uitqytyp, jel oinaidy. Gúlderdiń iisi mas qylǵandai ańqidy. Juldyzdar kúledi.Tym-tyrys.

– Oi, Alla-ai!Jaqsylyqty munsha kóp istermisiń? Adamdar dáiim jaýyzdyqty nege isteidi? – dep  surady Mámet juldyzdy kókten. Juldyzdar kúlip tur, kúlgeninen bolar-bolmas selk-selk etedi.

Mine «Shybynsai». Mámet attan tústi.

–  Bu kim? Mámet senbisiń? Munda nege keldiń?

–  Men aýylymdy tastadym. Senimen birge bolamyn...

– Mynaýyń ne? Neǵyldy? Qan neniki?

– Bizdiń aýyldyń barlyq jigiti sen ne qylsań, sony qylamyz dedi... Qazaq-orystyń basyn kesemiz. Kedei qazaqtardy...

Mámetti jas balasha Qadyr kóterip alyp, úige kirgizdi. Ýatty. Betin jýdy. Úi iesi jas jigit bolysty. Mámet qolyn sermep, bir otyryp, bir turyp, keptiń qalai bolǵanyn sóiledi. Qadyr tary túietin keliniń ústinde, otqa qarap otyryp «mine búlik!» dep oilady.

Qadyr turyp jatyp :

– Sen aýylǵa qait! Jigitterge ait, olardyń oiyndaǵysyn isteýge áli erte dep ait...Uqtyń ba? Solai de: erte... jaramaidy.

– Men aýylǵa barmaimyn. Endi ákemmen pyshaqtasqym kelmeidi... – dedi Mámet.

– Oqa etpeidi. Meniń bir jumysymdy oryndap kel, sodan keiin typ-tynysh aýylyńa qaita ber. Qoi baǵý kerek.

Tún ortasy kezinde Mámettiń  qarager aty, aq bultpen aiqasqan qara búrkittei, Qadyrdyń boz atymen qatar aiańdap kele jatty. Áńgimeleri aqyryn shyqty. Shópke tuiaqtaryn jumsaq basyp keledi.

Ittiń úrgeni estilmeidi; ózende syldyramaidy. Japan túz. Tym-tyrys. Eleýsiz jel ántek eskendei...

– Mine! Qal osy jerde! – dep sybyr etti Mámetke.

 – Ól! Biraq júrektiń qaqqanyna daiar bol!.. – dedi de Qadyr joq boldy.

***

– Aqyryn, enesin urǵan...

– Uqtym, taqsyr...

– Úndeme!

– Alty qazaq-orys, aldynda ataman kisi óletin qarańǵyda qybyrlap, eptep basyp, yldiǵa tústi. Bireýiniń aldynda erge búktep óńgergen qol-aiaǵy tańýly qyzdyń denesi. Aýzynda aq kóbiktei oramal aǵarańdaidy.

Yldiǵa túsisimen lap qoiyńdar-dep sybyrlady ataman.

– ...Y-y-y-ǵy qarańǵyda julqysyp qaldy. Qazaq-orys qolyndaǵy qyzdan aiyrylyp, qapsha domalap, attan ushty. At qors etip, jarq berdi, ústindegi ólikti súiretip, oiǵa qarai aldy da jóneldi.

Oljany qaǵyp alyp, aq tuiǵyndai sympyldap, Qadyr aǵarań etti.

Kóz aldynda bult berip, aǵarań etip, saitandai joq bolǵan adamdy kórip, qazaq-orystar: –  Qadyr !Qa-dy-yr! – dep baqyrdy. Taý álem  – tapyryq, tas tarsyldap  tómen domalady. Kógergen túnde titiredi. Únsiz, tilsiz aq qustyń sońynan túsip, ordy, jardy tyńdamai, aiaǵynyń synǵanyna qaramai, taý men tasty talqandap, attar shaýyp barady.

***

Mámet dir-dir etedi. Qarager at  ta pysqyryp, dir-dir etedi. Jaqyndady, taiandy... Dúrsil, aiǵai...

– Má! – Shap aýylǵa – Elýbaiǵa! Mámet oljany qushaqtai aldy.

– Qurymtai?!. Qaraǵym!..

– Tez!

Qazaq-orystar taiaý. Biraq Mámet joq boldy. Mámetti qarańǵy tún jutty. Tósine keshki armany baldyrǵandai maiysqan jylańqysyp, jylan emes, taýdaǵy jastyqtyń hosh iisti ánin qushyp, qarańǵy túnde, qarańǵy kóleńkede elbelektep, Mámet aýylyna tartty.

Qazaq-orystar Qadyrdy kórip qaldy:

– Áne! – dep bezelektedi; Basy-kózin ter japqan attaryna tepekti saldy.

– Usta! At!

Der kez.  Qadyr attyń moinyna eńkeidi de, taqymyn qysty. «Táńiri» dir etip, qozǵalyp ketti. Súiriktei aq aiaqtary taspen oinady; dóńderden dóń asyp, aq bulttai syrǵanap, qara túnge buraǵan benttei sińip ketti. Qadyr joǵaldy.

– Tfý,áit!

– Ý-ýf-ff! Myltyqty sýyrýǵa da murshany keltirmedi...

– Atyńa bolaiyn! – Qazaq-orystar toqtady.

Tún tymyq. Attar tanaýratqan: búiirin soǵady, býy burqyrap, ystyq ter pushpaǵynan aǵyp, súmektei.

– Ái, Iazbi – tebe ... Soǵylǵan... Tura tur, bálem! Ataman qylatyn kim ekenin tanytarmyn – dedi doldanǵan ataman. «Endi polkovnik kúlki qylady-aý!» dep oilady tyrjiyp... « Men aitpap pa edim saǵan...» deidi aý! Tfýý-ý!

– Kisi emes, qudaidyń bir bálesi ǵoi!..

– Úndeme!

– Qoidym, taqsyr...

IV

Aýyl jym-jyrt. Jan joq. Taýdyń qaryn kún eritip jatyr. Qar jylt-jylt etedi; qiia tastar tanadai jaltyraidy, jailaýdyń jasyl kilemine denesi jalańash, qola tárizdi balalar asyr salady, itter silekeiin shubyrtady.

Kesh jaqyn ba?..

Túnniń qara kók shapanyn jamylyp, eki qara kózdiń jolyǵýy jaqyn ba?..

Qurymtai men Mámet.

– Kesh taiaý ma?...

Kúni boiy kókke kózin súzip, qoi kózde de otyr. Qoi baǵý Qurymtaidyń qara kózine qaraǵanynan lázzatty ma?  Mámettiń de kibiri qalmai: qoiyn aýyl qasyndaǵy qyrqaǵa taman qaptatyp salyp, tóbe basyna shyǵyp,  jer baýyrlap jatty. Eki kózi aýylda. Onda sáýlesi bar ǵoi; ony kórmei, qalai shydasyn?..

Qoshqyl arqany kúngeige qarsalap, kóilekpen jel oinaidy. Buira qoilar shópti byrt-byrt julady. Baýrai jym-jyrt. Tek anda-sanda daladai baitaq, joldai uzyn, jalǵyz kisiniń salǵan áni betkeiden-betkeige sorǵalap, qulaqqa jyly quiylady.

Biraq... bul ne?

It shabalandy: aýyl ábiger, aýyl qyryldady. Aýyl saqshysy itterdiń kedir-budyr daýysy jelpildetip, jarysa-jarysa ulyp estiledi. Itter orysqa ǵana bulai úrýshi edi... Jasyl zúmrittei jainaǵan jailaý kúrildedi, dirildedi; aýylǵa qimyl kirdi.

Naizalary jarqyldap, qamshylary zýyldap, taýdan qazaq-orystar qulady. Qara atty, qyzyl bórikti jigit aldynda keledi oinaqtap.

Bákei! – Tani ketti Mámet, kókireginde  birdeme qolǵa túsken qustai typyrlady... «Qadyrdy izdep júrgen»  degen oi sap ete tústi. Qulaǵyn túrip, shópke buqty. Tamyr bitken siresti, qarshyǵa kózi burǵydai tesip barady.

Qazaq-orystar toqtady. Qaýtańdap, dirildep úilerinen shaldar da shyqty. Shulǵyp jatyr. Iyǵyn qysady. «Bilmeimiz» degendei qoldaryn eki jaqqa sozady, bórikterin aldy. Qazaq-orystar at oinatady, aqyrady.

Qazaq-orystyń qamshylary búgilgen arqaǵa, taqyrbastarǵa  zý-zý shypyldady. Itter qyńsylaidy, jan shoshyrlyq ulydy. Oibailaǵan qatyndardyń, jylaǵan balalardyń daýysymen taý jańǵyryp, syńsydy.

Mámet qaltyrap qarap tur.

Áne Bákeidiń qyzyl bórki úi-úidiń arasymen súńgip júr. Elýbai Manapty Bákei atamanǵa alyp keldi. Ataman eńkeiip qamshysyn kóterip, birdeme surady... Manaptyń semiz qoly kóterilip, «Shybynsai» jaqty nusqady...

Mámet jerden mysyqsha sekirip turdy, sekirip atqa mindi. Qazaq-orystar qozǵaldy. Manapqa qarǵys aityp, atyn basqa-kózge tópelep, tóte jolmen Mámet Qadyrǵa, Shybynsaiǵa tartty. Jetse jarar edi... Aty jyǵylmasa jarar edi...Tezirek... Ózennen ótip tasty – tas, tomardy-tomar demei saldy...

Mine, Shybynsai. Úi qasynda – «Táńiri», kúndegidei ertteýli.

Tez attan, Qadyr! Qash! Qazaq-orystar oń jaqtan kelip qaldy! Jaqyn! Úi teńseldi, Qadyr kie-jara shyǵa keldi.

– Mámetpisiń?! Qadyr attandy.

Oń jaqta ma? Ýaqa etpes: sol jaqtaǵy jol ashyq. Tyńda. Mámet!

Qadyr qabaǵyn túiip-munyńa alda razy bolsyn, biraq, endigári buny qylma... Esińde bolsyn, menen de seniń ómiriń qymbat, óziń maǵan kelýshi bolma... Mine olar ... Al ketelik, atymyzdy jaralap júrer.

Qadyrdyń beli sadaqtai búgildi, attyń jalyna jata qaldy. Aty yrshyp, qaiystai sozylyp, jeldei esilip, shópke jabysyp, kósilip sala berdi. Taýdyń úńgirine qarai atqan oqtai zymyrap, Qadyr kózden ǵaiyp boldy.

Myltyq tars etti.

Biraq kesh atty.

V

Ei, taýlarym, taýlarym, munarlanǵan taýlarym! Ári jatym, ári jaqyn – taýlarym! Kúmis basty-qasqyr tisti...  Taýdyń alysy aq sandyrǵy-alystaǵy  baqpen teń. Gúldi-baldy jasyl jailaý – Ileniń beine kilemi. Keshki aýyldyń bozǵyl tútini, attyń kisinegeni, alqaptyń jeli... Súiemin senderdi; ańyzǵaq janymnyń jasyl muńymen súiemin.

Qońyr kamyz óldi súiekti. Qoshqyl, kúdis jaýyryndarym! Taqyr, kók aiaz bastarym, asqardyń tańyna, alystaǵy baqytqa sermeńder qoldy...

Sozylǵan jelder, qasqyrdai iisshil, sekek qoi jelder... Biraq... áli erte; erteń  iisi shyqpaidy, sonaý qyrdyń astynan ázir tań kórinbeidi. Naiza tastar ázir qanǵa shomylmaidy...

Erte. Súiekti jaýyryndar, qamshyǵa áli jonyńdy tosyp, búgile tús, shydai tur.

Kútińder, kimde-kim búgile almasa – ol álsiz, ol kereksiz Qirada, joǵal...

Qadyr kúrsildep dem aldy. Tóskeidei kókiregine baqyrdai basy salbyrady. Qola moinynyń bileý tamyrlary búlkil qaqty. Qyl arqandai  saýsaqtary budyrmaq bolyp aiqasyp, aýyr shyqyrlady.

Juldyzdy tún qara barqyt bop jaiqaldy.

Aq bult bop, tyqyry bilinbei, at jaqyndady. Erkeli erinimen iesiniń qulaǵyn jybyrlatyp, qytyqtady.

Býyldyq saýsaqtar tarqatyldy. Súiikti atyńnyń kúlimsi iisti aq atlas terisin erkeletip sipady; aqyldy attyń tumsyǵy tikenek betke jabysty.

«Dosymnyń aiaǵy áli de shabysqa jaraidy eken, - dep oilady Qadyr.

– Keń jaýyrynymnyń áli de kúshi kóp eken. Ile Alataýynda osynsha jyl meni jasyryp, saqtap kelgen oi, shuqyr, qýys úńgir az emes. Áli de alysýǵa bolady. Biraq... alysýǵa tura ma? Keregi ne? Kúni jetpei jas gúlderdi demimmen jylyttym. Aýyldyń jaman shapany ishinde qara barqyn qan qainap, jalǵyz jarym bastar kóterilip júr... Óitkenmen... erte... taý jeliniń lebi álde bolsa, aiaz ben qar; áli de bir adamnyn basyna júzdegen myltyq, naiza, qazaq-orystyń qamshysy tónip tur.

Biri qalmai, qyrylsa sonda jalǵyz men jazyqty...» – degen oilar tasty seńdei oiyn kernep, býlyqtyrdy...

Qara jel qiia tasqa qalyqtaidy.

Qarańǵy.

Jym-jyrt.

– Bu kim? – Qadyr pyshaqqa tap berdi,

– Bul men, Mámet, –  dedi aqyryn qara tún.

Mámet attan túsip, jaqyn kelip, qatar otyrdy.

– Meni qalai taptyń?

– Úsh kúndei shaptym...Taptym.

– Esińde joqpa? Men úshin basyńdy qaterge salma, maǵan bola kelme degenim qaida?

– Qadyr, meni jaqyn dos qylǵyń kelmei me? – dep, jastyń daýysy dirildedi.

Tegeýrindi qol jyly erkelikpen Mámettiń aryq arqasyn aialady.

– Balam, Mámet! Topty kúikentai kári tuiǵynǵa jabylsa, kók shymshyq ne qairan qylmaq; tuiǵynnan buryn ózi óledi ǵoi.

Mámet, qainaǵan sýdai, burq-sarq etti:

– Qadyr, kúlli aýyldyń jigitteri seni kútip júr, bárimizdi ózińe ertip alsań...

– Jigitter túgili «búkil» qazaq qolyna pyshaq alsa da, túk ónbeidi, – dep Qadyr basyn shaiqady. – Áli erte... kimdi pyshaqtaýdy, ne úshin pyshaqtaýdy, arty ne bolaryn eshkim bilmeidi. Bailar eshkimmen qyrqyspaidy, ózderiniń turmysy jaqsy: ne qylsyn; kedeidi qaida aparsań da, kimmen soǵystyrsań da daiar... Biraq kimmen keskileserin bilmeidi.

– Nege bilmeimiz? Orysty keskileý kerek!

– Mine, qolǵa pyshaq alý erte degenim osy, jurttyń kóbi solai oilaidy... Orysty nege keskileý kerek?

– Nege deseń, orys emes pe bizdi qamshynyń astynda shiritip, jumysyn tekke istetetin, qoiymyzdy qýyp ketetin...

– Qazaq birin-biri urmai ma? Jumysyn istetpei me? Biriniń qoiyn biri tartyp almai ma? Bizdiń bailarymyz, manaptarymyz malailaryn urmai ma? Jumysty tekke qyldyrmai ma?

–Endi kimdi keskileý kerek?

– Bilmeimin. Mende bilmeimin, – dep Qadyr mańdaiyn qysyp, qynjylyp taǵy sóiledi. – Buryn men kúlli orysty qyryp tastaý kerek dep oilaýshy em; mine men jaz osy taýdy jailap, qys Qashqardy qystaǵanyma on jylǵa ainalyp barady; sodan beri oilaýdamyn: «Kimdi qyrý kerek», áli kúnge sheiin bilmeimin, oilasam da taba almaimyn. O-o-i, dariǵa-ai! Eger men kóp-kó-ó-p bilsem! Orystardai bilsem... men onda... im-m!.. men onda... -eh!..

Mámet Qadyrdy aiap ketti.

–  Bai bitken jarlyny janshady... Orysta, qazaqta... bári de-endeshe bai bitkendi qyrý kerek! – dep yshqyndy Mámet aqyryp. – Orysty da, qazaqty da!

–  Mine! Orystyń malailary nege únin shyǵarmaidy, taiaqqa arqasyn tosyp júre beredi, óz bailaryn atpaidy? Á? Qazaq malaiynan olar álde qaida aqyldy emes pe? Olardyń qolynan bári keledi, olar atýdy da biledi. Olar nege kóterilmeidi? Orystyń bárin qazaq nege qyrady? Qyra ala ma? Onyń arty nege soǵady? – Bizde myltyq joq, myltyq atýdy bilmeimiz... Ne shyǵady?

– Endi qaitý kerek?..

«Qaitý kerek?» – dep kúrsindi qara tún. – «Qaitý kerek?» – dep surady qiia tas.

–  Orys malaiy ne qylsa, biz de sony qylý kerek... Myltyqty qashan qolǵa alý kerek ekenin olar biledi; olardyń aqyly kóp. Mine solar bas kótergen kezde, bizdiń aýyldyń jigitteri de qolyna pyshaq alý kerek... Ázir shydaý kerek,  jonyńdy tosyp, belińdi búgý kerek...  – Iá... meniń jonymdy... kórmeisiń be, – dep Ileniń jotasyndai iir-iir jotasyn qyryndatty. – Mundai arqa maiyspaidy, – Mine... Meniń basymdaǵy qyrsyq osy... maiyspaǵan nárse, synyp ketedi.

Qadyr Mámetti iyqtan qatty ustady.

– Mámet, sen - meniń sengenim... Sen – qazaqtyń, malaidyń aldyndaǵy yrys bolasyń. Qulaǵyńdy sal aitqanymdy uǵyp al:

–  Meniń istegenimdi sen isteme... Men qazaq-orystyń basyn kóp kestim... Teginnen tigem joq, jazyǵy boldy, olarǵa sol kerek edi... biraq odan ne paida shyqty? Túk shyqqan joq... Ol kerek emes. Mámet, seniń sańylaýyń bar, býynyń áli qatqan joq... Sen orysqa bar, belińdi búk, olarmen birik. Olar ne istese onyń bárin sen de kór, úiren, sen bárin bilseń: hat tanysań, orystyń bilgenin túgel úirenseń, kimmen jaýlasý, qalai jaýlasý kerek ekenin sonda bilersiń... sonda meniń jete almai ketken armanyma, meniń istei almaǵanyma sen jetersiń... Bul kúnde áli erte... Sen Ile  taýynyń kúlli jigitin jinap, basyn qosasyń...

Qadyrdyń jylqydai denesine burańdap, súienip, kózi bajyraiyp Mámet tyńdady. Qara seńseńdei qara tún qarańǵylyǵyna ekeýin de bóledi. Mámet uzaq tyńdady...

VI

Shylǵi teridei aýyr aspan, qasqyrdyń tisindei súńgi tastarǵa qarnyn tiledi. Qyshqyl-qoshqyl  seńseńdei qara bulttar dalba-dulba bolyp, dáni sorǵalaityn tárizdi. Tezek tútini sary zárge aýyl orandy... Alýan aiqai qiqy-jiqy dúrligý mal tuiaǵynyń dúrsili jailaýdy kúńgirletti. Úide it, túzde qasqyr ulydy. Ottyń oqtary shatqa shapshydy. Synyq qiqym, ýaq tastar birine biri shaqyldap; oiǵa domalady. Jasyl kóbik bop, ózender shashyrady. Qoi terisindei bulttar sorǵalady, saýyldady.

Alda kárine mindi – jaqsy bolmas...

Mundai nóser sirek bolady. Shylqyldaǵan, qurym sasyǵan kiiz úilerde sar saqaldar sybyrlady.

Mámet tunshyǵyp barady. Tynyshtyq joq.

Qadyr esine tússe  – keýdesi qarsy aiyrylady... Úiden shyqty. Tastan jasaǵan zańǵar kiiz úidei «Qumbel» taýy munarlanady. Turǵanbekke Qadyrdyń sózin túgel aitty. Óz kúiigin de sóiledi.

– Oǵan ózimiz baraiyq – dedi Turǵanbek.

–  Kelme dedi...

– Baraiyq, kóreiik: aman ba eken, sonsoń qaitarmyz.

Júrip ketti. Sabalaq bulttyń astynda eki jigit qansha jorytty. Sý kiimdi surqyl jelder aiyrdy. Attyń jaly men quiryǵy aralasty. Uzaq júrdi.

– Endi jaqyn, – dedi Mámet.

–  Úi! – Turǵanbek baj etip, borbaiǵa kómip qaldy, – Myna qara Mámet! Qazaq-orystar!

...Dybyssyz, shynjyrdai tizilip, qarańǵyda áreń kórinip jaýǵa shabatyn túrde Qadyr jatqan úńgirge qarai qazaq-orystar qybyrlap keledi.

– Tez, tezirek! – dep dirildep Mámet sybyrlady, - Qadyr joǵaldy... qurydy Qadyr... Oǵan  baryp, attan delik te - aýyldaǵy jigitterge shabaiyq...

– A, a, a-y-eeey!.. – jaralanǵan ańdai ulyǵan zarly aiǵai taýdan taýǵa jańǵyryǵyp, qiiaǵa ketti. Qyrǵaýyldai qyrq etip, eki qoldar erbeńdep, attary yrsyldap, eki jigit aýylǵa qarai at qoidy.

***

Qadyr estidi. Aiǵaidy sezdi. Erge yrǵyp minip, tarasýǵa zymyrady. Qazaq - orystar qiqýdy saldy. Jaraqtary syńǵyrlap, júze umtyldy. Aldynda Bákei.

– Atpa, ataman! Aitqanymdy qyl! Qadyr qutylmaidy, aldynda jol joq... Ha-ha-ha! «Qasqyrsaiǵa» ózi ketip barady.

Ileniń taýyn Qadyr  jaqsy biletin, Bákei odan da jetik... Ol munda týǵan. Qadyr qaqpanǵa tústi... Qashar jeri shamaly-aq. Aldynda «Qasqyrsai», ar jaǵy tereń quz, eki jaǵy tik jartas.

– Ei! Umtyl! Aha, qolǵa tústi! Qaraqshy!

–  Atpa, ataman! – dep Bákei baqyryp keledi: - Atyn óltiresiń! Tiridei ustaiyq! Mine. Bitti. Qadyr toqtady. Quz aidahardai aýzyn ashty. Qarańǵy aýzyn. Aty pysqyrdy, yrshydy.

– E-ei! – qazaq orystar da toqtady.

Qadyr artyna burylyp, qarańǵy tasqa baiaý qarap kózimen bir sholdy. Qazaq-orystar tosyp tur. Salmaqpen qyljyr myrs etip, qasqyrsha burylyp, aqyrdy:

– Ei! Ańshynyń itteri! Qasqyr ólgenin tileisińder me? Jaqsy. Kári qasqyr ólsin. Tyńdańdar! Ol ólgenmen, Ile Alataýynda onyń tolyp jatqan bóltirikteri qalady... Bildińder me? Bóltiriginde esep joq. Qasqyr qazir óledi. Bákei, sen er jigit ediń, osynsha qyr sońymnan qalmai, kimniń qamyn oilap júrsiń? Á? Qyzyqqanyń meniń astymdaǵy aiaýly aq boz atym ba? Ha-ha-ha-ha! Bilemin men! Joq, shyraǵym! Sen jaqsy atqa minýge jetken joqsyń... Al, ei!..

Alysta dóń basynda jigitter de kórinip qaldy. Olar tek Qadyrdyń at jalyn qushyp, atyn aspanǵa shapshytyp, quzdyń ústinde aq jaýlyqsha  qalbandap, joq bolǵanyn kórip qaldy.

Jigitter dir etti. Báriniń «ah!» degen aýyr yńqyly biraq shyqty... Bári biraq ókirdi,  atoi berdi, aqyrdy, tuiaqtary dúńgirlep, attai pysqyryp, qara bulttai, jandy ettei qazaq -orystarǵa qaptady.

Yńqyl. Yńyranys. Zar. Shyqyr...

Qorqyraý...

– A-e-ei! Ei!

– Toqta!

– Bákeidi! Bákeidi!

–  Ága!

–Ýýh-h!

– m m – m m...

– Ai!

– Aqymaqtar! Ha-ha-ha-ha!

– Oho-ho-ho!

– Oh!

Taý yńqyldap yńyrandy. Jer solqyldap, ishin tartady. Kemzal ishindegi etter shapqylanady, keskilenedi, qorqyraý, ashy kisineý, qylysh syńǵyrlaý,  jigitter birinen soń biri baýdai túsedi, óli ettei domalaidy; bas súiekter saqyrlap jarylady. Áýe ter, qan, teri, kemzal sasydy. Atys bolmady...

Jaraly Mámet pen tórt-aq jigit aýylǵa qaitty.

« Erte dep Qadyr shyn aitqan eken».

Ekinshi taraý

I

Áskeri názirettiń tórtinshi shatyry jym-jyrt shattyqta. Syrly eden ainadai jarqyraidy. Meshittiń qan - qyzyl kómeii shyrt-shyrt etedi. Jyly, taza tizilgen aq tósekter. Dári iisi ańqidy. Senekte dúńgirlegen aiaqtyń tyqyry kópke sheiin basylmaidy. Mámet ábden ońaldy. Úlken dáriger áldeqashan shyǵarmaq edi, biraq kútýshi áiel aialdatyp júr. Ol Mámettiń barar jeri joǵyn biledi. Kóshe qys. Qaraly qazaqtar  dalaǵa, qystaýlaryna kóship ketken.

Názirette jatý Mámetke aýyr. «Kóńiliń nege shabady? As ish...» – dep suraǵany, kútkeni, mápelegeni, bári jat, Mámet oǵan úirene almaidy. Bári mazaq etkendei kórinedi. Erigedi, erkindik tileidi... qandai jumys bolsa da shamasy keletin.

Bir kúni Mámet shelek alyp, as úige shái alýǵa bardy; artqy qorada eki qazaq tymaqtaryn jelkesine kekjitip, teri burqyrap otyn kesip jatyr eken.

«Mine jumys!»

Sháidan keiin Mámet názirettiń shaljiǵan kebisin súiretip, toń kóshemen júrip qoraǵa bardy. At qoraǵa kirdi.

–  Otyn keseiin dep pe ediń? Náziretten shyǵasyń ba? Shyǵa sala jumysqa túseiin dep pe ediń? Jigit! Seniń týysqandaryń kóbi jumysqa qyrbai ǵoi...

Mámet atshymen sóilesti. Jel qaqqannan bolsa kerek, atshynyń sińirli qyzyl moiyny, aiaz qaryp túlegen muryny, aq kirpiktiń astynda syǵyraiǵan, muńdy oily kózdi atshy ekenin kórsetýshi edi. Býy burqyraǵan boqtyqqa ashasyn qadap qoiyp, maily shineliniń óńirin qaiyryp, atshy qaltasynan kesteli kók dorbasyn sýyrdy. Nelikten ekeni belgisiz, Mámetke oryspen áńgimelesý bir túrli jeńil kórindi. Eń alǵash sezgeni osy.

– Al, endi mynaý... náziretten shyq, bizge at qoraǵa tús. Munda biz Núnza ekeýmiz turamyz.

Núnza – dúńgen, aiaýly jigit. Túnde – otyn kesip, úiimizge teben-tiyn tabamyz. Sen kelseń, birigip jumys isteiik.

Shapanynyń etegine súrinip, máz bolǵan Mámet qaita júgirdi. Aiazdy kók aýany sýdai jutyp shashaldy. Shatyrǵa kelip, jumsaq kórpege oranyp, erteń úlken dárigerge qalai shyǵam dep aitatynyn, qalai jaqaýratyp kóndiretinin oilady. (Pańsyǵan qatal shaldy Mámet jaratpaityn). Sony oilap jatyp, qolyn jastyqtyń astyna jiberip kózi ilinip ketti.

***

Ai júrgen kógildir tún samaladai - meiliń keste tik, syqyrlaǵan kók qar jylt-jylt etedi. Shyqyrlaǵan otynnyń ústinde shynydai aiaz qýjańdap,  aǵashtan-aǵashqa sekiredi. Ótkir ara shyńyldap án salady. Myqyr keldekti aýnatyp, keldek balta gúrs-gúrs urady. Jabysqaq shaiyry sorǵalap úieńkiniń kesindisi orman iisin múńkitip, kúrsinedi.

Mámet ystyqtady. Tamasha. Jyly qolǵaptyń ishinde qoldaryn ystyq qan keýledi. Baltanyń sabyn myqtap qysty. Qulaǵy qyz-qyz janady.

– A a-ap!

Aǵash shytyrlap jarylady.

– A a ap!

– Jat solai! A-bálem!

Jumys qyzdy. Qol dýyldady. Sholaq tonnyń býy terlegen attai býdaqtaidy.

– Ei, jigitter! Bitirińder! Saǵat úsh. Tamaq sýyp qaldy!

– Pazlov baqyryp tur. Ras qoiatyn mezgil: qarashy, qansha ókirtip tastadyq! Bolar. Júrińder tamaqqa. Aspapty ala júr.

– Mámet! Qarnyń ashty ma, qulynym?

Oinap, qaljyńdasyp, aspaptary syldyrlap, terlegen arqasyn jazyp, qardy syqyrlatty.

– Túfý, shaitan! Osynsha jaǵyp! Dem alarlyq emes qoi!

At qoramen astasqan kishkene bólme, monshadai qainaidy, qýyrǵan etpen sarymsaq iisi tym qoiý, jemei toiǵysyz. Qabyrǵada júgen, aiyl-turman ilýli, buryshta qamyt, ershikter, bólme tar, tútin, biraq tuianadai jyly, sýyq kósheden kelgen kisige meshittiń ústi tárizdi.

Tamaqtanyp alyp, bári de kiiz ústine tyrańdap jatyp qara mai sasyǵan mahorki temekilerin tartty; jatar aldynda rahattanyp kerilip qurysqan denelerin jazyp, keshki keńesterin shertedi.

Keńesteri: qyzmet, tóre, «tamaq» jaiynan.

Mámet maldasyn quryp otyr. Ún joq. Tyńdaidy. Jyly: buiryq. Oǵan qyzyq: mynaý adamdardy alǵash kórgeni osy, olar jaqyn baýyr tárizdi... Loginov, Núnza, Pazlov, orys, dúńgen, noǵai, bári bir týǵandai... Turǵanbekten de jaqsy joq... tipti  Qadyr tárizdi... esine túsip ketti... birdeńe kókiregin qysqandai boldy, son soń murny jybyrshydy. Mámet qyzaryp ketti, teris ainalyp, qarańǵy buryshqa qarady.

Qysqy ińir qulpy kók eles bolyp júzdi. Soraiǵan taldyń basynda shatyrdyń qaraiǵan ústinde, ólgen tamnyń kreshinde sabalaq quzǵyndar tamaǵynan qarqyldady.

Mámet sýattan qaitty. At qoranyń ishi jyly, attyń teri, kók, jońyshqa iisi múńkidi.

Shóp salyp jatyp, attardy Mámet erkeletip qaqty. Olardy jaqsy kórýshi edi.

«Olar da bizder, malailar syqyldy, úndemei jumys qyla beredi»... Mámet lashyǵyna kirgende, ań-tań bolyp, qaltiyp qaldy; Loginov Qadyr jaiynan sóilep otyr eken.

Meshittiń aýzynda Núnza men Pazlov tek otyr. Bajyraiǵan qyli kózder jainaǵan ottai qulpyrady. Áńgimeni tyńdap, oiǵa qalyp, bas izesti...  Mámetti Loginovke bir magnit tartqandai...

Bir kúni ekeýi meshittiń aýzynda káshi istep, qaladan Núnzany tosyp otyr edi. Mámet: - Aiban, sen Qadyrdy qaidan bilesiń? – dep surady. Loginov janǵan shoqty shymshýyrmen alyp, sabalaq shylymyna jaqyndatty, biraq tutata almady; Mámetke tolyqsyǵan altyndai sary basyn buryp (jaryqtan jasqanyp kózin qysyp), zekip aitty:

– Qadyrdy bilmeý bizge uiat.

Shylymyn tutatty da, Qadyr qazaq - orystaǵa qandai qylǵanyn sóiledi.

Kóp sóilesti. Qazaq orystar nege bai, soldat pen mujyq nelikten kedei. Soldattar «qamshytartqyshtar» - dy (onysy qazaq - orystardy) nege jaradai kóredi. Budan on jyl buryn Loginov Reseide úiinde júrgende, zaýytta jumys qylǵanyn – býnt (búlik) bolǵanyn, jumysshylar jumysty bailar úshin tekke istemeimiz degenin, olardy qazaq - orystar qamshy, naizanyń kúshimen jumysqa  aidaǵanyn áńgime qyldy.

Soldat nemene... olardyń ózi de qaraqasqa, ózderi de malai... nemene? onyń saý dese jeri barma? Soldat óz týysqany jumysshyny ata ma?..

Loginov Resei týraly, zaýyt, jumysshysy týraly sóiledi. Malailar nege úlken búlik shyǵarmaidy? Loginov Mámettiń baqyraiǵan qyli kózine qadala qarap, ántek jymiyp, iyqqa qaqty.

– Mámet, sen aiaýly jigitsiń... kúte tur, baýyrym... ár neniń mezgili bar... endi ózi de taiaý...

Mámet Aibanmen shyn dos boldy. Bárin aitty; Qadyr jaiynan, aýyldaǵy ómir jaiynan... Qys túnderinde at qora jońyshqa sasidy; pesh qyzý gýledi, qyzyl sáýle qamyttarǵa sekiredi. Esik kózi býdaqtaǵan bý; pesh ústinde Pazlov yńyrsyp óleń aityp otyr, Mámet Loginovtyń keńesin tyńdap otyr.

Ózi de kóitti keńesti: Qadyr, Turǵanbek  jaiynan, ákesi jaiynan, Qurymtai jaiynan... sóiledi.

–  Sen oryssha jaqsy sóileisiń, hat úirený kerek - dedi Loginov.

– Meni kim oqytady?

– Men she.

– Sen hat bilesiń be ?

– Aha! – dedi myna jaqtan Númza. – Ol áldeqashan prapesser bolar edi, ózi bolmaidy, atshy bolǵanyn táýir kóredi.

– Nege?

– Birdeme ǵyp, jyltyraýyqsyz - aq kúneltermiz – dedi Loginov otqa túkirip son soń qabaǵyn túksitip:

«Ózimde kóringen itterdiń jaǵasynan alýǵa qolym qyshyp júr»  – dedi.Krovattan dorbasyn alyp, qara maily kús qolymen tarqatty da, kestelegen qarypty kórsetti: mynany kórdiń be... qalash tárizdengen... bul «ýv» (v), «ý ý ý...» uqtyń ba? «v vv» shyraǵym bul onsha qiyn emes...

– Iá... mynaý skamieniń aiaǵy tárizdengen «A» (A).

– Buǵan nege salyp qoiǵan?

– Bu ma? jái ásheiin... – dep jymidy Loginov.

Núnza kúldi:

– Al... ait, ait.

Bu ma? Buny Reseiden zaýyttan qalyńdyǵym jibergen... Sol belgige tikkeni ǵoi, «súiikti Aibanǵa»... biraq ol hatty jóndi bilmeidi... men ony oqytyp bolǵan joq edim.

Álipbi oqytý bastaldy. Qara tańbalar Mámettiń miyna jasyrynǵandai jabysyp túnde qimyldap aiǵai salyp júrdi.

II

Qys bitýge ainaldy. Jer iisi, taý iisi ańqydy. Mámet baiaǵy at qorasynda, qamyttarmen aralas kishkene bólmesinde turyp jatty.

Núnzamen erip, bir kúni qalaǵa baryp, suly alyp qaitty. Qabaǵy túsip, yzaly qaitty. Loginov bile qoidy da, «Ne boldy?» – dep surady.

– Turǵanbekti kórdim. Internatta oqyp júr eken... orys kóilegi bar, altyn túimeli, altyn belbeýli...

– Onyń nesi bar? – dedi Loginov.

– Maǵan onda túsýge bolmaidy eken, kóp aqsha kerek - deidi.

– Turǵanbek aityp edi, umyttym. Áiteýir kóp aqsha kerek...

«Ras, ekeýmizge ondai aqsha tabý ońai emes...» – dep oilady Loginov,

Náziretten shyǵysty: názirettiń qyzmetshileri aq kiimderin kiip, shelekteri, shynylary saldyrap, syqyrlaǵan qardy basyp júgirisip júr. Dári sasydy. Qar erip jatyr.

Shuryq-shuryq, keýdirlek qardyń astynan óristi jasyl tómpeiler shyǵyp kalypty. Eki jel birin-biri qýady: biri kógildir, biri jasyl, biri sýyq, biri jyly. Seniń asqary aspandaǵan qorǵandai kónedi.

Aqsaqal alyptyń ajymdanǵan júzine Mámet ǵashyqtarsha tesireidi. Qar astynan tanys ajymdardy izdedi. Oiǵa batyp:

–  Jiyrma shaqty kúnnen soń el jailaýǵa, taýǵa kóshedi ǵoi – dedi.

Aqyryn qydyrysty. Oilasty. Sóilesti. Ińirge sheiin. Ekeýiniń kóńiline de qaiaý tústi.

Qaityp kelgen soń, Núnzanyń qarǵysyn estidi.

Qytaidyń kózindei tyshqan kózi burynǵydan beter syǵyraiyp, kúlgin kúreń betine buǵyp ketipti.

«Sálem bermediń, turpaiylyq ettiń» - dep úlken dáriger urǵan eken.

Mámet tym-tyrys boldy. Loginovta ún joq. Núnzanyń qyńsylaǵan kúshiktiń daýysyndai, shyryldaǵan daýysyn estip, jińishke jiren murtyn tistep, kók sasyǵan jumyryǵyn qatty túiip, kógergen terezege túksiip qarady. Solai kóp otyrdy, bir aýyz sóz aitpady.

Loginov tistengen, tisinen syzyqtatyp, kúbirlep, boqtady da, qolyn jelkesine qoiyp, shalqasynan jatty. Ol mundai keptiń talaiyn kórgen. Budan da soraqysyn biletin.

Úi tóbesi, kógi, qońyry aralas tembil tańbalar. Sondai tańbalarmen kúnderden kún ótedi.

***

Mámet bir jumadai salbyryp, eńsesi túsip júrdi. Ap soqqandai boldy. Oqýdy da doǵardy.

– Ivan!.. Sen nege Núnzaǵa uqsap sap-sary bolyp kettiń?

Loginov úndemei az otyrdy da, jan-jaǵyna qarady.

– Mámet saǵan myna bir sóz...

 –Sen qorqaq emespisiń?

– Joq! – dep qyli kóziniń oty jarq etti.

Loginov ne oilap júrgenin Mámetke aitty.

Mámet qyzaiyn dedi de, qaita basyldy.

Qadyr jaramaidy dep edi...

Bul ol emes basqa jumys... Bul úlken jumys. Buny  isteitin sen emes, «biz»...kelistik be?  Bárine jaýap beretin men... Záýde birdeńe bolsa... qaladan ony men alyp shyǵaiyn...

...Eki kúnnen keiin, gazette basylǵan tosyn habar qalany siltilei tyndyrdy:

« Osy jyldyń jiyrmasynshy martynda qalanyń shetindegi jol ústinde áskeri názirettiń bas doktory Linetskiidiń denesi tabylǵan. Málimsiz qanisher qoly qaltyramastan eńgezerdei doktordyń tamaǵyn biraq oryp jibergen, uzamai óltirgen qarýyn, názirettiń  lóket pyshaǵyn tastap ketken. Óltirý maqsaty tonaý bolsa kerek, óitkeni kóp somasy urlanǵan... Náziret ishinde tergeý jasalyp jatyr, jaqyn arada aiýan qanisherdiń izi...» taǵy taǵylar.

Bul áńgime áleýmet ortasynda da, bazarda da, názirette de sóz boldy. Jurttyń sezikti qylǵan adamy Núnza boldy.

Loginov túnde aqshany qalaǵa aparyp jytyrdy, Mámetke ólseń aýzyńnan shyǵarma dep shegelep, tergeý bolǵanda, ózi aiypty moinyna alyp qarańǵy úige qamaldy. Munyń aldynda Mámet jylady, Loginov aitty:

– Túk etpeidi,  uzaqqa ózi de barmaidy... kúzdigúni sen baryp internatqa tús, aqshany orys tóleidi. Qazir qar ketisimen, elderiń jailaýǵa kóshkende  aýylyńa qait, men ózińe ne aityp em, sol týraly jigittermen eptep sóilesip, daiarlana bersin... saq bol... men qusap qolǵa túsip qap júrme.

***

Taý tamyljyp tur. Sai, sala salmaqty jasyl tósek. Aýyl tyndy. Ot byqsymaidy. Ózen ólsheýmen syldyrap ándetedi. Oqta-tekte sańq etken it, pysqyrǵan jylqy, sybailas aýyldan: « E-e-e-e-ei! Ai-ta-a-aq!» degen daýys qana estiledi.

Jaqyn úiden dyńǵyldaǵan dombyra daýysy shyǵady. Juldyzdy kórpe jamylyp, kókshil tún júzedi. – Qurymtai, sen nege jylaisyń?

– Jasym on beske keldi. Jýyrda Seiitbaiǵa qatyn bolam dep jylaimyn...

– Bolmaisyń... uzyn qara shashyna taǵylǵan teńge sholpysy syldyr qaǵyp, ókshesin soǵady. Erkeli, qysyq qara kózi juldyz bop jyltyldaidy.

Seiitbai shoshqaǵa sáýlesin, juldyzyn, janyndai jaryn Mámet berip qoia bergeni me? – Joq bermeimin, janym...

Qurymtaidyń tyinaqtai ashań qolyn Mámet qolyna aldy. Tóbeden ekeýine juldyzdar jaidary jypylyqtady...

– Qurymtai-ai! Oibai! – Qurymtai selk etti, qolyn julyp ap, sholpysy syldyrap úige júgirip jóneldi. Erteńinde Mámet Elýbaiǵa: Qurymtaidy Seiitbaiǵa berme - dedi.

– Nege? Qalai «bermeimin?» Qurymtai onǵa kelmei turǵanda Seiitbaiǵa quda bolǵanymdy bilmeisiń be? Álde sen qudaidyń quranyn umyttyń ba? Mámet qaltyrap ketti. – Qurandy shaitanǵa jibereiin - dep bir oqtandy da qaita oilandy. Qurymtaidyń ómir boiy kózinen jas ketpeidi ǵoi; ony bilmeisiń be, Elýbai? Óz qyzyńdy óziń aiamaǵanyń ba? Qurymtai maǵan tigisi keledi ony bilmeisiń be?

– Ne deise-e-ń?!

Mámet kóp sóilesti. Mámet qalyńdy eki ese artyq tóleimin degen soń ǵana, Manap kóndi. Qaitsin? Quranda solai degen: qyzdy kim kóp berse sol alady...

Qar baiaǵysyndai jarqyldady, kóz shaǵylystyrady, jasyl jailaýda baiaǵydai shymyrlap jatyr, aýyl byqsyp mal dúrildeidi.

Jigitter de burynǵydai taýǵa shyǵyp otyr, tóńirekke kóz salady, qaraidy... Alysqa da emes, kógergen qyrǵa da emes, tymaǵynyń astynan kózderin jyltyratyp Mámettiń aýzyna qaraidy, sózin tyńdaidy...

Mámet orys kitabyn aqtaryp, ishindegi áńgimeni sóileidi... orystan estigen bilgenin aitady... Aiaqtyń astynda ózen de burynǵydai sarqyraidy...

***

Múk shópti tastar da, jasyl-qońyr shattar da, qatty sarqyraǵan taý ózeni de Mámetti qolyndaǵy kitabymen kórdi.

Maiysqan baly tamǵan gúlder de Mámettiń kitapshasyn kórdi.

Kúzdigúni órim-órim, ústi-basy shań Mámetti internatta bordaqylanǵan mai tumsyq balalar mazaqtap qarsy alǵanda, Mámetke isteitin dáneme bolmady: Ol bárinen jaqsy oqi, bárinen taza sóilei bilýshi edi.

Mámetti týra pansionge túsirdi.

III

Pansion úi qarańǵy, syz. Qarańǵy, uzyn senekter tym-tyrys, úreili kózildirikti moldalar qatal.

Mámet qorqady... Qatal moldalardan qorqady, kóńil súimeidi, ádepti shákirtterdi odan jaman jek kóredi. Altyn túimeler de, mysyqtyń arqasyndai beline jabysqan sur kemzal da, Mámettiń kóńilin jubatpaidy.

Birese Qadyr esine túsedi, birese úlken doktor... birese Loginov... qaida júrgenin umytyp, Mámet anda-sanda muńdy, uzyn qońyr ánine salyp qoiady...

Bir meiramda ruqsat alyp,  túrmedegi Loginovti bilýge bardy.

– Nemene? Pansiondamysyń? Ái,inim -ai, onda pálendei bilim úirene almaisyń ǵoi... Turmysy saǵan aýyr shyǵar?

Bir túrli qapa...

Saǵan onda túsip keregi joq edi. Men aitaiyn. Senderdiń pansiondaryńnyń janynda ýchitelskii seminariia bar, kórdiń be?

– Kórdim. Ondaǵy balalar bizdikindei emes, táýir siiaqty...

 Ap-aiqyn... Saǵan sonda kóshý kerek.

–  Qalaisha?

– Keltirermiz esebin. Seminariiada meniń tanys ýchitelim bar. Men oǵan hat jazaiyn. Ol janyn salyp kórer.

Loginov hat syzdy.

– Mine. Onda Miloslav deitin ýchitel bar. Soǵan tapsyr, ol seni biledi.

Abaqty. Baqylaýshy hatty olai oqydy, bulai oqydy. Áiteýir bosatty...

***

Pansionda qatal, sýyq, sur kúnder kóp ótti. Klasta otyryp, óz aýylyn Mámet talai oilady... Atqoradaǵy byqsyǵan úishigin de esine túsirdi... Jońyshqanyń, jyly tezektiń, qoi etiniń iisterin de saǵyndy; kesh bolýyn kútti.

Keshke Miloslavtyń bólmesinde, jasyl qalpaqty lampy qasynda, moldasynyń baryldaq daýysyn tyńdap, ańsaǵan kózi tsisiingerdińhoziaikesinKiselovtyńáljebirin aqtaryp, tesireiip otyrdy. Kórshi bólmede Matsýtsyn degen seminaris roial tartyp jatty.

Taýda esken jasyl jel gúlderdiń bal iisin jańadan murynǵa ańqytqanda, qyzara bórtken gimnazister sur kemzaldaryn kiip, sabaq arasynda dop soǵyp jatqanda, «Gepsimans baǵynyń joly keýip, serýendegen jandardyń sańqyldaǵan kúlkisimen gúldengende iyqty, kókkóz ýchitel Mámetke :

– Al, jazdygúni de osylai oqysaq, kúz-seminariiaǵa kirýiń de sóz joq –  dedi.

***

Oqý toqtady. Pansiondaǵylar úidi-úiine tarady. Eki-úsh aq kisi qaldy.

Buira baqsha men jasyl qala gúldendi. Dymqyl kóleńke alma baqshasynda kúnniń kózinen jasyryndy. Shóp basqan kósheler-taýyq pen shoshqa. Arba syqyrlap qańsylaidy. Baqshashy qart dúngen: « Lý-ýǵa-a... marǵaýǵa-a... redizge-e-e-!» –  dep  án salady.

Qamshy zýy qulaqty jarady. Alma, qaýynnyń tátti isi aýany alady. Kún ystyq. Taý basynan júirik jel domalap, hosh iisti ańyzǵaqty alai-dúlei qylady.

– Úshburyshtardyń teńdik belgisi...

Baqshadaǵy qoiý shópte, jumsaq, Mámettiń astyndaǵy pansionnyń sur kemzaly da jumsaq.

Mámet sym shalbarly, jaltyraýyq bátińkeli, músin aiaǵyn kósildi.

– Bir jaǵy, eki irgeles buryshtary...

Keshke Miloslav ekeýi «suńqar jyryn» tekserdi.

Ashyq terezeden kúmistei syldyraǵan keshki kúlki sap etti, gúl ańqydy, ásker jiylysynan dýhaýai orkestrdiń daýysy daýyldatyp, gýildedi.

Jap-jasyldy qalpaq jarqyrady.

– Durys emes! Jorǵalaýǵa týǵandar usha alady!.. Qadyr solai der edi.

Ýchiteldiń kógildir kózi bajyraidy.

Bólme ishi tym-tyrys boldy. Tereze artynda kók jel gúldi. «E-e... sen óziń, kógershinim... tipti! Daiar...

– Al, jaraidy... maǵan Qadyr jaiynan sóileshi... Qoryqpa: men Loginovtyń dosymyn.

– Loginov siz meni buryn biledi dep edi, siz meni qaidan bilesiz?

– Men kóp nárseni bilemin... Úlken doktor týraly da...

–Nemene?! Qalai... sasyp qaldy Mámet, erni dirildep.

– Saspa, joldas, dep, Miloslav qolyn Mámettiń iyǵyna artty, ondai jumysqa uialyp kerek emes, uiat. Aqsha «bizde» ǵoi...  Júr, qydyraiyq.

Qaladan shyqty, «Uly aryqtyń» ar jaǵyna ketti.

Ai júzgen aspandy, japyraqtary sybdyrlap, orymdy terekter tirep tur.

Únsiz qyzben jigit, qoltyqtasyp qydyryp júr.

Názirettiń  qaraldysy alystan qaraýytyp, qaterli kórindi.

Ile biiginiń basyndaǵy qary men kóktegi juldyzdar sybyrlasty.

Baqsha jolynda qoltyqtasyp qydyrdy.

– «Mássaǵan... bul qalai»?... – dep oilady abdyraǵan Mámet. Miloslavtyń baisaldy, nyǵyz daýysy áldeqaida qatar kele jatyp, ińir qarańǵysynda áńgime sóileidi, jaqynda bolar isti aitady...

Bir kúni aýyldan Turǵanbek keldi.

Ekeýi abaqtyǵa, Loginovke bardy. Qaitarda Mámet Turǵanbektiń áńgimesin tyńdady.

Aýyl jigitteri yzaly, ákelerimen qyrqysyp júr... Mámetti kútedi... Qurymtai jylaidy... Mámetke sálemdemege taqiiasyna shoq berip jiberipti. Qytai jibeginen ózim órdim – depti... Aqyly joq sorly: Mámet osy kúnge sheiin qazaq taqiiasyn kiip júr dei me eken...

Ekeýi «gepsimen» baqshasynda otyryp, jailaýdy esterine alyp, ózderiniń uzaq qońyr ánin aqyryn ǵana yńyrsyp jyrlady... Miloslavtikine kelgende, ol:

– Nege, Mámet jabyrqaýsyń? – dep surady.

– Taýǵa barǵym keledi...

– Taýǵa ma? Im - m... taýǵa nege barmaimyz? Bárimizde baraiyq, solai ma?

– Oqýdy qaitemiz?

– Onda budan da jaqsysyn oqyrmyz – dep Miloslav kózin qysty.

Keshikpei bári de taýǵa júrdi.

Alystan, Shybynsaidyń ar jaǵynda jalǵyz kiiz úi tur. Keshki kún Almaty shoqylaryn qyzyl qanǵa shomyldyrǵan da, aýyl-aýyldan bir-birlep kúnde keshke osy úige jigitter jinalady...

***

Keshki jelder aq býryl tumandy qarańǵy quzǵa aidaidy. Tastary saqaý kúńgirlep, tómende ózen kúrildeidi.

Úi janynda ot mazdap janady. Otty ainala kóp jigit otyr. Uzyn boily orys kógildir kózi jarqyrap, daýysy sańqyldap sóileidi; Mámet tilmash bolyp, qazaqshaǵa aýdarady.

Sol qalpynda kóp otyrady. Tún ortasyna deiin otyrady.

Ózen sýyldaidy, ertti attar pysqyrady.

Kúndegisi osy.

***

Taǵy da qys tústi. Bozarǵan muń men jotany basty. Japalaq-japalaq qar jaýdy, dala sonar boldy. Taýdan Ilege deiin qara jiptei kerýen sozyldy. Beimaza qys meshittiń moinyndai byqsyp, toptanǵan taǵandai qarq etti.

Mámet ýchitelskii seminarige tústi.

Seminariia shákirtteri jas Miloslavty janyndai jaqsy kórdi. Tatý-tátti, bir kisiniń balasyndai turyp jatty. «Ziialylar» az edi, olardan boiyn aýlaq ustaýshy edi.

Gimnaziia shákirtteri men tóbeles salysty.

Qarmen atysýdan bastasa, sóz joq, tumsyq buzarmen tarqasady.

Sur shekpendilerin julyp tastap, tegeýrindi jýan bilekterin sybanyp, saqaldy jigitterdiń toqpaqtai judyryqtary «áje balasynyń» (gimnaziia shákirtteriniń) kókjelkesine oinaqtaǵanda, Miloslav súisinip qarap otyrady.

Bir kúni seminariia shákirtteri ýda-shý bop, jinalyp, bastyǵy Mámet gimnaziia balalarymen atyspaqty salmasyn ba... Gimnaziia balalary oibaidy saldy; bul joly seminariia shákirtterin ońdyrmai  uryp  shyqty.

Basqyshta tóbelesti baqylap, aqyl úiretip turǵan Miloslav shydai almady, tóbeleske qyzyp ózi de kirisip ketti...

Miloslavty artynan direktor jaman uialtty:

– Iýrii Ignotish!..  Osynsha shekten shyǵa ma eken kisi... jas ekenińizdi de bilemin, shákirtterdi jaqsy kóretinińizdi de uǵamyn... olarda jaqsy kóretin-aq shyǵar... onyń bári jaqsy, biraq shákirtterdi buzý  durys pa? Jaman ónege kórsetý jarai ma?...

Seminariia ómiri osy siiaqty edi. Bir kúni erte jurt turmai turyp, jataq úidiń kúzetshisi Golýasherskii Mámettiń krovatynyń qasynan bir kitap taýyp aldy; kitapqa qarap jiberdi de, dereý direktorge jóneldi.

Ýchitel bólmesinde Miloslavqa jolyqty.

– Qaida barasyz?

– Direktorge... Mynany kórdińiz be? Jumabaevtyń oqyp júrgen kitabyn:

– Ne qylǵan kitap?... «ErfordProgrami»

Miloslav óz kitabyn tani ketti. Jan-jaǵyna qarady... eshkim joq. Qý shúberektei shákirtti jaǵasynan alyp silkip-silkip jiberdi; kózi alaryp, badyraiyp ketti, daýysy qyryldap, sybyrlady:

– Mundai kitapty direktorge kórsetseń, óltiremin...

***

Qalaǵa sybyr-sybyr úreili habar jaiyldy...

Bazarda, monshada jurt patsha jaiynan, ministr, dom jaiynan sóilesip júrdi...

Buryn bular týraly kóp sóilei qoimaýshy edi...

IV

– Bostandyq! Bostandyq!

– Týysqandyq, birdeiilik!

– Bas bostandyǵy! Sóz bostandyǵy!

 Jasyl qalaǵa kiip-jaryp qyzyl jalaýlar kirdi, jazǵyturǵy, uitqymaly taý jelimen  jelpildedi, jelbiredi.

Avtomobilder ólerdei qorqyldap, qazaq attaryn úrkitti.

Almanyń, qaýynnyń hosh isin benzin iisi shoshytty.

Shup-shubar, tizilgen jandar men toptar, kósheler tirilip qozǵaldy.

«Qara kúnder ótti,  azattyq shaǵy jetti...»

Sheshender borandai kópirdi. Orkestrdiń kúrs-kúrs dúmpili julym butany solqyldatty.

 Estimegen,  jat ánge tamaqtan jiberip, Mámette basty. Qyli kózin jyn soqqandai  tóńkerip,  qolynda qyzyl jalaý seminaristerdiń aldynda qoqilanyp kerdeń basyp keledi.

Sappen birge aiaǵyn ańdyp basyp, sekek atyp, óleńdetip keledi:

« Bu ne degen: bunt!... tóńkeris! Án... kúi, syrnai-kernei... jylaǵyń keledi... Áli soǵys nege bolmady?... Uǵymsyz birdeńe... Jurttyń bári máz -meiram, toidaǵydai...»

Loginovty abaqtydan shyǵaryp jiberdi.

Úsheýi birigip qýanyshty metingige barysty, gazet oqysty.

Minbege Loginov shyǵyp sóilegende, qyzyl tumsyq stantsiia qazaq -orystary doldana qarap, ashý kernep, shashtary selkildep ketti. Mámet kórip tur. Sheshenniń sózin tyńdamai «tús!» dep aiqailasty. Mitingi uranmen de, tóńkeris óleńmen de bitpedi. Dýyldaǵan aiǵaimen, shataqpen tarady. Jurttyń bári jiylystan terlesip, doldanysyp,býlyǵyp, birin-biri jaǵadan alysatyndai bolyp tarqady.

Miloslavtyń úiinde kesh saiyn, tún ortasyna sheiin gýildegen qyzý áńgime, sybdyrlaǵan gazet, jazylyp jatqan janyma. Áýeli úsheýi jinalysyp júrdi. Sodan keiin kóp jinalatyn boldy.

Loginov mitingide ózgelershe sóilemegen, mánisin Mámet keshikpei-aq uqty.

Kúzdigúni qalada «Bolshevik» degen qubyjyq sóz dúńk etti.

Shkólderde shákirtterge ásker qyzmetin úiretkizdi. «Joldastar» men soǵysqa ázirledi. Orys tili, esep oqytýshylary «qysqasha» bolshevik programmasymen tanystyrdy; olardyń programmy ásker bastyqtary «pogon» (shen) taqpaisyń deidi mys; «bolshevikter»-diń aiýandyǵyn sóilep júrdi.

Loginov shydamsyzdanyp, kúńkildeidi:

–Bul ant urǵan qula túz! Ne fabrik, ne zaýyt, ne dúken joq! Beine elsiz orman! Bulardy qozǵaǵansha jyl óter.

***

Bolshevikterdiń kelýin qala dirildep kútti.

Qala halqy qońy sholaq bylǵary beshpent, nágán, alty atar kórse, samaýrynnyń artyna tyǵylyp, dirildep seziktenip qaraityn boldy.

Kún qalai batty, solai qala tym-tyrys bolyp bóledi. Órekpigen tynymdyq nóserdi kútip, qoiýlandy, qabardy. Kósheler atty qazaqtyń qyzyl lampasymen, edirek buira aidarymen byjynady.

Aýqatty sharýalar «Allasyna» jalbaryndy: «Qutqara kór, jasaǵan kárińnen, bolsheviktik lańynan!» dep jalyndy. Bolshevikterdi qala adamdary «arda» dan beter qorqa kútti.

Aryqqa sýǵa barsa, kárzeńke alyp bazar barsa, qulaý abysyndar ybyr-jybyr etedi.

– Máriia, sen estidiń be... Bolshevikter bárin qyryp ketedi deidi... Balalardyń mańdaiyna mór soǵady deidi...

– Mórin estigem joq. Qatyndardyń basyn qyrqady degendi shyn bilem.

Kútti jurt.

Olar álde qashan aiaq astynda júredi. Olar qashannan beri kúnde keshke Miloslavtikinde jinalyp, óz jumystaryn bitirip júr...

Kelgen qyzmetkerler men olardyń toby kún sanap kóbeiedi. Bir kúni – qysty kúni keńes quryp otyrǵanda, músheleriniń biri bir jańa qonaqty alyp keldi. Orta jasqa kelgen, kózildirikti, qorash kisi.

– Jańa kelgen joldasymyz, bóten jaqtan da emes, Tashkennen de emes, naǵyz  Máskeýimizden kelgen kisi - dep tanystyrdy.

– Máskeýden?

– Máskeýden!!

–  Qoishy!

Shýyldasyp, shurqyrasyp, oryndyqtaryn qozǵasyp, kózderi jainasyp ketti...

– «Aqyry-aq! Máskeýden!»

– Al, nemene? Onda qalai?

Arbadan túsisimen – baiandamaǵa kiristi.

Úsh saǵattai oryndyq tyqyr etpedi, bir adam tyrs etpedi. Namazda turǵan musylmandai, Panamarov joldastyń ótkir daýysyn tyńdap, tyrp etpesten, tynysh otyrysty.

Sóileýshiniń qyrma qara saqaldy júdeý betine qarap, Mámettiń qyli kózi iship-jep barady.

«... Úkimet keńesterge... qyzyl jaran...»

«Qyzyl jara... qyzyl jaran!» onda tóbelesip, qyrylysyp jatyr, Mámet munda qolyn qýsyryp otyrǵany ma... Kókiregin yza kernedi...Tezirek... Panamarov sózin bitirip, shylymyn optyǵa soryp, kózildiriginiń ústin ala otyrǵandarǵa tesile qaraǵanda, Loginov bul oblystaǵy jai-kúidi saýlata bastady.

Ózgeris jasaýǵa kirisseń-aq, qazaq-orystar qarsy shyǵýǵa daiar otyr. Qyzyl jaranǵa soldattyń bári túgel aýnaǵan joq, áli de úndeý kerek.

Loginov Panamarovtyń bylǵary part syǵarynan shylym alyp tartty da, Mámetke bir qarap sózin aita berdi:

– Al, endi, qymbatty joldas, men sizge aitýym kerek: qazaq-orystardyń bar kúshin eseptegende... qiynyraq...  Iá. Eń jamany: el senimsiz, jýan judyryqtar... tegisimen... qazaq-orys, sóz joq, búldiredi. Endi mynaý meniń jalǵyz ǵana  úmitim bar. Ol – qazaqtar... Jalpysyn alǵanda, onsha senýge bolmaidy, janshylyp, qul bop qalǵan jurt, biraq bul joly óz paidamyzǵa paidalanarymyz dep senemin...

Shylymymen Mámetti nusqap: – Aldyńyzda otyrǵan jigit qazaqtarǵa belgili, bedeldi joldas. Bunyń artynyn qazaqtar serkege ergen qoidai toǵytylady. Bir ǵana qiynshylyq bar, ol biraq qoldan keletin nárse, olardyń kóbi myltyq ata bilmeidi. Ol úshin meniń usynatyn jobam: Mámetke instrýkterler qosyp berip, dereý elge jiberý kerek. Son soń jumystyń bitkeni.

– Siz buny qalai kóresiz?

– «A-atishy qolǵa» Mámettiń júregi dúrsil qaqty... Qadyrdyń sózderi oiyna tústi. Loginovty qatty qushaqtap, aqyldy ashýdan basyn súigisi kelip ketti.

Kózildirikti, túsi sýyq kisiniń tesireie qaraǵan kózine kózi bir túsip, jymiǵan Loginovtyń jyly kózine bir qarap, Mámet azyraq imenińkirep, túregeldi...

Erteńinde, Almaty biikteriniń qyzarǵan nurly júzi sóngende, alystaǵy kókjiek qyzyldyqqa malynyp, qandy pyshaǵymen dúnieni qaq tilgende, qystyń úreili ińirinde bosaǵa artyna urydai buqty, tóńirekte elegizip maýjyrady. Qarý-jaraq asynǵan bes salt atty da ún-tún joq taýǵa qarai kirip bara jatty.

– Álde qazir taýda bireý barma? – dep surady bireýi sybyrlap.

– Bar. Qyrdyń jigitteri kún saiyn jinalyp jatyr. Búrsigúni tipti kóbeiedi.

– Nege?

– Búgin tańerteń inisimen taǵy úsh jigit ertip Turǵanbek elge ketti; Mámet taýda kútip jatyr dep olar aitady.

V

Sonda stantsiiadan myltyq daýysy dúmp etti... Kazarma kóshesinen ekinshi dúmpil, keńes dúmpili jaýap berdi...

Damylsyz jańǵyryǵyp taýlar da kúńgirlep ketti...

Taǵy ittershe quzdar da shabalandy. Mańaidaǵy bozǵyl kók dalalar da silkindi.

Aiazdy áýe shatynap, shytynap,  qaq aiyrylady. Áinekteri kúl - kúl bop úiler syldyraidy.

Qoldary qaltyrap, turǵyn el  terezesine kiiz, taqtai tyǵyndaidy...

Bireýler pogribke tyǵylǵan... senimdi, tereń pogribter bar. Kapýsta, qiiar, qarbyz, alma toltyrǵan shelektermen qorshaǵan... Eshbir oq ótpeitin tárizdi, biraq qaýipti... Sondai qaýipti, qatyndar da,  yzbarly ákeleler de, qadirli bailar da pogribten shyqpaǵaly alty kún boldy. Kapýsta, qiiar jep, kún elikkeli altynshy kún. Shóp salynbaǵan, sý arylmaǵan mal qorada azan-qazan, taýyqtar da qanattary dalbyltap, qaqyldap jan daýysy shyǵady.

Qorqynysh! Qiiamet!...

Budan da jer silkinse etti.

Kórdik  qoi kóresini...

Adamǵa ne jetpeidi eken? Quryltai  bolsyn, keńes úkimeti bolsyn, áiteýir patsha bolmaǵan soń biri de artyq emes qoi. Oi! Jasaǵan-ai!

Kún-túni satyrlaǵan myltyq, qyraýly kóshelerde oqtar zýyldaidy.

Qalanyń shetinde jýandyǵy eki qulash torańǵyny kesip, kóshege úiip jatyr. Or qazyp jatyr. Baqshalardyń balshyq býlyǵyn suqqylar tesip jatyr.

Myltyq tútini kóshelerdi qaptaidy.

Mototsiklder  dyryldaidy.

Pýlemetter tyzyldaidy.

Alty kúndei osy...

***

Úirenbegen tynyshtyq Panamarovty oiatty. Etigimen bylǵaǵan tósekten yrshyp turdy da,  kózildirigin kiip senekke shyqty.

Tań atyp qalǵan  eken. Qorada shylbyryn úzip ketken mes tor bie býy burqyraǵan ystyq ernimen ashqaraqtanyp qardy asap júr. Tym-tyrys. Myltyq tyrs etken joq. Stansa jaqtan «qyzyl jumyrtqa» meiramynyń masairai soqqan qońyraýy saldyr-kúldir etedi.

– Jyn soǵyp ketti me?!

Tań aldynda Loginovty kúzetke qoiyp, ózi uiyqtaýǵa ketkende qazaq orystar dúrkin- dúrkin atysyp jatyr edi.

– Bul qalai tym-tyrys?!

Uǵylmaidy... dedi Panamarov bólmesine kele jatyp, kúbirlep.

Uiyqtap jatqanda artyna ainalyp ketken altyataryn túzetip, seńseń bórkin, sur shekpenin kiip, temeki tartty da, aiaǵyn jybyrlata,  júgire basyp, jan-jaǵyna alańdap repkomdy baryp qaqty.

Tútindi bulttyn ishinde kózderi qyzarǵan, isingen eki komandir men Loginov tur.

Edende mahorke shylymynyń qyrjiǵan sarqyty, tabanmen súiretilgen qaqyryq, esikke qarai sozylǵan dymqyl jol.

Panamarov ústel qasyna kelip, jaltyraǵan oryndyqqa otyryp, áli janyp turǵan lampyny úrip sóndirdi.

– Keresindi bosqa nege jaǵasyńdar...

– Al, jumys qalai?

– Qamady.

– Jan-jaqtan ba?

– Jan-jaqtan.

– Solai. Taǵy ne?

– Basqa stansalardan basqa ýezderden izdep jinap jatyr.

– Endeshe, sert kút deseishi?

– Solai bilem.

Telefon shyldyr etti.

Loginov tútikti alyp:

– Al,  tyńdadym Loginov...

– qandai arbaly? Al?!.

– Jaraidy...

– taǵy nemene?

– Astyq ákele jatqan arbalylardy ustapty.

Taǵy qońyraý.

– Tyńdap turmyn... iá... a-a!

Ótkizińiz,- beri qazap: aq týly qazaq-orystar.

– Al, tyńdaiyq.

Esik arty topyr.

 – Joldastar!  Qaida iterip barasyńdar? Es bolýy kerek qoi! – dep bireý tártip úiretip jatyr.

Jarqyraq etigi, jańa pogony bar, óne-boiy jaltyraǵan soqtaýyldai qazaq-orys myltyǵyna aq jalaý taǵyp, kie jara kirip keldi.

Shpory syldyrap, ústelge sheiin soldatsha qazdańdap barady da, paketti berip, sol jaǵyna urshyqtai burylyp, keýdesin kóterip, taq-taq basyp shyǵyp ketti.

– Bishara – dep Loginov myrs etti.

– Aibat shegýde! «Demonstratsiia».

Panamarov paketti jaryqqa qaratyp kórdi de, ashyp, oqydy: «Buiyrylady 48 saǵattyń ishinde qalany bosatasyńdar, pálendei, pálendei (attar atalady) Kemeserlerdi qolymyzǵa beresińder»...

***

Qý shópshektiń otta ysyldap, jylansha burańdap janǵanyna qarap otyryp Mámet qalǵydy.

Janynda alty jigit otyr. Tizesine myltyǵyn qysyp, basyn qolyna jastanyp, keibireýi qalǵyp otyr.

Endi  bireýleri jaibaraqat kemzalynyń tigisin aýdarystyryp, ákki tisterimen tigisti sydyrtyp ótip jatyr.

Qoidyń terileri múńkip, aýyldy eske salady. Ot basynda jandy deneleri qaqtan ysady. Tek quzdyń jyqpylynda qar sasyǵan, sýyq jel ǵana ysqyrady.

Mámettiń maýjyrap ashylyp-jumylyp bara jatqan uiqyly kózi tisimen bitin syǵyp otyrǵan (olar siri kemirgen it syqyldy) jigitterge túsedi; Mámet oilanyp, olar qashan taza jańa kiim kier eken (oryssha kiiner eken) dep oilandy.

«Tap osy jerde óler aldynda Qadyr otyryp edi. Endi boldy... bári bar... qolymnan keler me eken... Ah. Dúnie-ai! Qadyr bolar ma edi?..

Tómendegi iu-qiý daýysty jel aidap qulaqqa ákeldi.

Jigitter elegizip ushyp túregeldi. Mámet basyn kóterip kózin qysyp, ottan asyra qarady.

Úńgirge eski sur shekpendi myltyqty kári orysty alyp keldi.

Murty súńgi aq qyraý, beti pisken bir kóz (maline)dei  qyp-qyzyl.

Mámetke paketin berdi de tońǵan qolyn otqa qarsalady.

Qisyq pyshaqtai qyli kózin qadap jiberip... tonyn julyp tastap atyp turdy. Jigitterine qazaqshalap:

– Turǵanbek pen Shúrshitti jiberińder – dedi.

Úishiksiz, túlegen ittei jalba-julba jigitter julqynyp, ot artyna dybyssyz súńgip ketti.

Kópten qamady ma? – dep surady Mámet kóz ilede jaiýly turǵan beshpetin kiip jatyp.

Búgin tańerteń.

Úńgirdegi atshylar jinaldy.

Oryssha men qazaqshany aralastyryp ot basynda Mámet, Turǵanbek, Shúrshit  úsheýi sóilesti, jigitterdiń qulaǵyna emis, emis tiedi.

Qamapty... bógeý kerek...

Stansa...arba...

VI

Stansa qystyń qatty uiqysyna batqan. Túnde dybys joq. Sondai tymyq, syqyrlaǵan qarmen júrý toqtalsa, bul tymyqtyq estilmes edi. (Jalǵyz aq oqta tekte qoradaǵy siyr aýyr kúrsinedi, jaqtaýǵa at basyn úikeidi).

Úsh kók arba oq salǵan jáshikterimen tielip,  qalyń kenep (brezent) pen oraýly.

Mol ton, aq uiyq kigen eki kúzetshi birese arbany ainalady, birese qaita qosylady.

Nege kelmei jatyr, Lanet! – dep biri toqtady. Daýysy kenet ashyndy. Mynalardyń ornyna  mana keldi dep ekinshisi kórshi qoraǵa qarap iek kóterdi.

Buiyǵyp, qatyp jatyr qoi. Qatyp jatyr dep joǵary turǵany bas izep, uiyǵyn dóńgelekke qaqty, – kel shylym oraiyq.

Qaraýyl basy...  – dep kúńkildedi alǵashqy. Myltyǵyn arbaǵa súiep, qolyn qaltadaǵy dorbasyna jumsady. – Uiyqtap jatyr ǵoi... ótirik aitady deisiń be? Uiyqtap jatyr. Baryp oiatyp kórshi... – Ol saǵan qandai tártip úireter eken...

Arbanyń astynan jalba-julba eki kóleńke kóterilip qazaq orystardyń ústine qulady.

Tórteýi de qar ústine aqyryn qulady. Birdeme sylq etti.

Arbanyn ar jaǵynda jiyrma shaqty jigit.

Úidiń esigi jabýly.

«Typ-tynysh uiqtap jatqanyn» dep oilady Mámet; Bireýdiń aiaǵyn basyp ketti.

– Ái?... bu kim? – bu kim dep oianyp ketken qazaq-orys qarańǵyda Mámettiń eteginen ustai aldy. Mámet eńkeiip, o da qolyn sozdy. Buirabasy... pyshaǵyn sermep qaldy, qazaq-orysty búiirden suǵyp aldy.

Oǵan qatar qarańǵyda áýeli birdeme gúrildedi de, keiin kúrsindi. Esik syqyr etti.

Mámet shyrpy tartyp jiberdi. Úsh qazaq-orys tereiip ólip jatyr. Jigitter búksheńdep ekinshi bólmege kirdi. Onda úi ieleri uiyqtap jatyr eken.

Tynshý, aiaqtyń shýashy. Jýsan sypyrǵyshtyń qyshqyl iisi múńkidi.

Jigitter qoranyń ishinde júgirisip, tań asqan attardy jegip jatyr.

Mámet qaqpaǵa, ony (al-al úzildi) qatty tyrsyldatyp buraǵan ishektei: «Bar qorada osyndai bolsa»...

Torańǵyda bailaýly attar. Attanysyp, qora-qoraǵa  shabýyl. Qoralardan arba,  shanalar súirelip shyǵarylyp, keń kóshemen kópirge qarai jelige tartyp barady.

Jigit shaýyp keledi.

– Ondaǵylar jeńe almai jatyr – dep, qamshysymen artyn nusqady. qaidan shyqty, belgisiz, myltyq berip ketti, jigit attan qulady.

Mámet borbaiǵa bir basyp, kóshege umtyldy. (Úilerdiń qaibirinde terezelerine jaryq paida bop, esikteri ashylyp, jabyldy).

Mámet aǵashtai qaqiǵan aiyldaryn tartyp jatyp, kóshede kenep jabylǵan sońǵy arbalar jelip bara jatqanyn kórdi.

Úilerdiń, albardyń shatyrlary kógildirlenip, atyp kele jatqan tań stansa ústinde qyzyl tańbadai sekirdi.

Bul jalyndaǵan jońyshqa maia, shyrtyldap, uitqydy, biledi, qushaq-qushaq laýlaǵan shópterdi laqtyryp, kókke shapshyp, alasurǵan qomaǵai jalyn tilin jalańdatty.

Kúigen júnniń iisi ańqydy. Sońǵy laýmen Mámet júkti arbalady qýyp jetti.

Jeidesheń, aiaǵynda uiyq, qolynda ars eńgezerdei jigit qaqpadan ata shyqty.

–  Osy ma?...

Mámetke tap berdi; Arysty aýyr sermep, aýzynan oq tiip, qarqyly basylǵandai, úiitilgen jiren saqaly qarǵa kómile, moinyn astyna ala jer kushty...

On segiz laýmen jigitter qyrǵa tartty.

Ottyń elirgen quiyny al qyzyl súlgidei kókke shashyrady...

Tas túbindegi órt kádimgi otqa ainalǵanda, órtengen júnniń, janǵan shóptiń iisi basylǵanda, Turǵanbek atynyn basyn tartyp, óz basyn kóterip, qulaq saldy.

– Estidiń be?

Alysta-a, alysta, áldeqaida myltyqtyń daýysy kúmp etti...

***

Bal iisi men taý jelderi gúldendi. Qala baqshalary sybdyr qaǵyp, jabysqaq japyraq kiindi. Qýanyshty, shyq búrkengen tańdar ornyn keshtik qandy qyzyl sáýlesi, úlbiregen kókshil ińir basty.

Kóshelerdiń maiysqaq jeri qurǵady, qyzǵylt tartty; Halyq olai-bulai ótip jatty. Qola ústi. Kónetoz kóilekti  myltyq naizalary syńǵyrlap,  maidanshalar jii - jii tyraǵailap júrip jatty. Ondaǵan sabalaq itterdi abalatyp, sońynan ertip atty ásker salmaqpen shoqyraqtatyp ketip jatty.

Taýlarda qara kórpesin serpe tastap, aq bult bop oinap, tuman bop byqsyp, jasyl sai bop jasardy. Qustyń uiasyndai taǵy da aýyldar tasty shattardyń betine jabysty, gúldi jailaýda kúreń teńbil daq bop kórindi. Tabyn-tabyn maldar keshke taman án qosyp jańadan taǵy gýledi. Ózender de sarqyrai bastady.

Kóktem boldy.

Qala tyndy, tynyshtandy. Áldeqashannan zeńbirek kúrsilep, pýlemet syrtyly estilmeidi.

Kóshe-kóshede bylǵary kelte kemzaldy, bylǵary portpeli bar adamdar ábigerlendi, avtomobilder serigip qyrqyldady. Qolynda kárzeńke áielder azyq alýǵa bazarǵa ketip barady. Balalar bir jaǵy-aq, bir jaǵy-qyzyl bop oinady. Shoiyn joly, fabrigi joq kishkene qalanyń on segiz shirkeýi – birden kúńgir-kúńgir qońyr kúili qońyraýlarmen sóilesti.

Árkim óz jumysymen.

Biraq... qalada ǵana solai... Qala tóńiregindegi qalashyqtar, otarlar, stansalar, qystaqtar órt bop byqsydy. Birese, aqtar, birese, qyzyldar quiyndai uitqyp, úilerge bekinip, atys saldy.

Egin salǵan mujyqtardy eriksiz laýǵa aidady; Jaqyn aýyldarda kedeilerden basqa jan qalmady; Topty jylqy, qotandy qoiy bar bailar ne Balqash tóńiregin saǵalap, ne jan barmaityn taýdyń túkpirine kóship ketti.

Bos ólkeniń ár mujyǵy, aýyldyń ár qazaǵy «rekvezitsiia» degen qaterli sózdi bilip aldy. Úreilengende, dúrlikkende, at ta, arba da, astyq ta tartyp alyndy...

Taý túbinde keremet lapyldaǵan ottar shynjyrdai tizilip, tútin, jalyn bolyp, jalaýlatty... «Ile» jotasynyń etegi yńyrsydy, yńqyldady.

Qazaq-orystardyń kóp áskeri «Ile» ózeniniń arǵy betinde. Mańaidyń bárin qyzyl jasaqtar «átiretter» tazalap, birte-birte Qytai shegine taiady.

Qazaqtyń qyzyl jasaǵynyń dańqy kúlli taýǵa dúńkildedi.

Qazaq jasaǵy ailakerlik pen qataldyqqa qazaq-orystan asyp soqty. Qazaq-orystyń ákesin tanytty. Qazaq aqtarǵa kelgen zobalań edi. Qolǵa tússe túspes, shaqsa batpas bir pále edi.

Aziialyqtyń soǵys tásiline jetiktigi qazaq átiretin el aýzyna ilindirdi, eletkizdi...

Jumabaidyń Mámetin bilmegen qazaq-orys qalmady...

Qazaq-orystar asýdan ótip bara jatqanda, shattan jolbarystai atyp shyqqan qyli kózdi ásker tutqiyldan dúrse qoia berip, qiqýdy salyp tiip ketedi; Qazaq-orystardy baýdai túsirip, pýlemetterin óńgere qashyp, ózderine jara túsirmei joq bolady da ketedi. Esh ýaqytta aldy-artyna qaratpaidy. Qapylysta basady. Shatyr-shutyr aiqasyp qalady da, zamatynda kózden ǵaiyp bolady...

Qazaq-orystyń bir emes, áldeneshe jasaýly «atamany» tóbe shashyn juldy. Álde neshe qora mal qapty; bárin qylatyn Mámet. Bir emes, qazaq-orystyń áldeneshe júz áskeri «qasqyrsai» da qyrǵyn tapty.

Taý nóserindei kózsiz, tilsiz Aziianyń qandy kegi Tian-Shan taýynyń basymen de, etegimen de sairandy saldy.

Qashanǵydan buryn ólip edi ǵoi jigitter! Qaitsin? Qashanǵy shydasyn! Sonsha shydaǵanyn qaitip arzan baǵalasyn?

VII

«Ile» taýynyń ar jaǵynda qabaǵynan qar jaýǵan qara barqyn aiýdai qarańǵy quz buiyqty.

Dúnie jaralǵaly bu jerdi basqan aiaq neken-saiaq-aq. Betkeidiń joly burań qaqpaidy. Aýyl byqsymaidy, jelkildep tolyqsyǵan áperbaqan shópterde japyrylmaidy; Bul jerde o zamanda bu zaman at kisinep, adam sóilegeni estilgen emes... Bul jerde elge taiaý jerde bolmaityn gúlder gúldenedi.

Jan barmaityn, qiyr quz...

Jalǵyz-aq ómiri adamdy kórmegen, ómiri myltyq daýysyn estimegen, en jerde erkimen júrgen taýtekeler, qasqyrlar seiil qurady.

Bul quzdyń oty shimandy ekenin aqsaqaldar biletin, biraq malmen kóship barýǵa esh ýaqytta batyly barmaityn. Bul tereń quzǵa aparatyn bir ǵana jol bar, jan shoshyrlyq, qaýipti, qateli, qiyn edi osy jol.

Ol jerdiń otyn ottap, sýyn iship, sharlap soqpaq salý maldarǵa aram; lek - legimen júretin qasqyrymen, borsyǵymen aiqasý qotanshy itterge aram.

Bu jerdi adam meken etken emes.

Endi mine osy jerge adamdar qudiyp, túsip keledi. Jyrtyq shapandy, arqasynda myltyǵy, qylqyn keskendei, jalańdaǵan óńkei jas jigit. Ústi-basy  kókpeń-kók qarý jaraq, adam aitqysyz.

Quzdyń jasyl aiasyna birneshe úi, on shaqty shatyr tikti. Jat edi bul aýyl...

Bul aýyl bir kún, ne eki kún ǵana baiyzdap otyryp, sonan soń, búii tigendei, jalma-jan dúrligip, qarýlanyp, qamdanyp, quzdy tastap kete berip júrdi.

Mine taǵy da keldi jigitter; Saýyt-saimany saldyrap, attary pysqyryp, dúbirlep: quzdy jańǵyryqtyryp, sansyz myltyq, minótinde júz kisini joq qylatyn jalmaýyz myqyr máshine ákeldi.

Bul aýyl taýdaǵy ózge aýyldar qusap, dalanyń tolqyǵan muńdy kúiindei bir kelki, qońyr ómir súrgen joq, birese doldanyp, dúrildep, birese oiyn, saýyq quryp, dýyldap, tasyǵan taý sýyndai týlap jatty.

Olardyń kúńgirlegen myltyq daýysy úieńki ormanyndaǵy naý etek, taldyrmash taý kiikterin bir emes álde neshe titir etti, záresin alyp, atoi bergizip, shyǵandatty.

Jigitter kúni boiy birdeńemen áýre: Bireýler úieńki ormanyna ańǵa ketedi, bireýleri qarý jaraqtaryn tazalaidy, endi bireýleri qatar turyp, qapylysta jalp etip, bireýden buqqandai bolady. Shóp arasyna mysyqsha buǵyp, kenetten atyp turyp, aiqailap myltyǵyn sermeidi: Bastyq orystyń aitqanyn istep, joldastaryn sastyryp, taǵy da talai aila kórsetedi.

Bul aýylda orystar da bar edi: ekeýi erkek, bir áiel. Bári de jeńinde qyzyl kresh jigitter quzǵa qaitqanda, olar shatyr bitkendi aralap, jaralaryna shúberek bailap, qaladaǵy náziretke jibergenshe, jaralylardy kútedi.

Taý keshi, kók buira jalyn tókkende, ólkege jalaýlatyp ot jaqqanda, jigitter qazan-qazan eshki-qoidyń etin asqanda, olardy jaǵalai qorqaq kóleńkeler ebelek qaqqanda, sonda ǵana aýyl kádimgi taýdaǵy aýyl siqyna kelýshi edi.

Óte sharshap-shaldyqpaǵan jigitter ot basyna úimelep, etti kútip, keńesip, tisi aqsiyp, kúlisip otyrady. Endi bir ottyń basynda birnesheýi qosylyp, uzaq ánderin sozady.

Álde qaidan saqaýsyǵan dombyranyń dyńǵyry estiledi.

***

Bul keńes keńesterdiń qyzyǵy edi: Talǵara jailaýynda júrgen qazaq -orystardy qalai ótkizý týraly qarqyldasyp, kúlisip, Turǵanbektiń sózin qabyl etisti.

Erteńinde tańerteń aýylda uǵymsyz ázirlený bastaldy.

Birnesheýi kiizden qap tikti, taǵy bireýleri qaptardy shóp tyǵyp, keptedi, úshinshileri kepteýli ár túrli qapty basyn qosyp bailastyrdy. Myltyqtaryn jerge qoiyp, olardy qorshai jigitter sańǵyrlap sóilesip tur. Jópeldemede tigilgen qaptar, kisi bolyp túregeldi. Jigitter máz-meiram... Birtalai jastar tulyptardy ainala, ishek-silesi qatyp, júgirip, jyrtyq shapandary jalbyrap bilep júr.

Turǵanbektiń kórsetýi boiynsha, kepteýli tulyptarǵa kemzal, shalbar kigizdi. Tulypty kórgen saýyqshyldar shópke aýnap, qyran kúlki. Sýretshiler «qoi!» dep urysady.

Tulyptar ázir bolǵanda, qastaryna Mámet keldi.

Mámet azamat bolyp ketipti. Qysyq, qoi kózimen, syǵyraia, úńile qarady. Shyqshytty jalpaq betin, jel qaqqan, kúnge kúigen qoshqyl tartqan, jaýmen arbasqan. Kúndegi ábigerlik, qaýip-qater keń mańdaiyna tereń ájim salǵan. Tal boiy burynǵydan da oqtai bop, bolattai iilgen. Mámettiń jas tulǵasynan qarttyń bilimi, alyptyń kúshi sezilgendei bop esedi.

– Endi myna jigitterdi atqa mingizip, myqtap bailaý kerek. Qashan jónelemiz? –  dep surady Turǵanbek Mámetten.

– Attanyńdar – dep jarlyq berildi – dedi Mámet qimyldap jatqan jigitterge kóz salyp.

Qaqtyń tóńiregi qybyr-qybyr qońyr kemzaldar. Pysqyrysqan attaryn erttesip, sý arysyp, birin-biri shaqyrysyp, myltyqtaryn sartyldasyp jatyr. Attar kisinesti.

Jasaq qozǵaldy; Qazdai tizilip, shatqa órmeledi.

Dym quzdan shyqqan soń, jigitter eki-ekiden júrdi. At ústinde qatar túzep tulyptarda yrǵalańdap, jigitterden qalmai keledi. Mámet pen Tuǵanbek, birese erdiń aldyńǵy, birese artqy qasyna minip, qatarlasyp, sóilesip keledi.

Úieńkiniń jasyl japyraǵy, jailaýdyń masaty kilemi birese tóbege shyǵady, birese aiaq astyna túsip, gúldenedi.

– Seniń aitýyńsha qazaq-orystar «Qasqyrsai»-ǵa  jeti shaqyrym bolsa, endeshe bir quzdan eki-úsh shaqyrym shyǵa toqtaý kerek – dedi Mámet.

Iá, eń ońtaily oryn... Budan qolaily oryndy oilasań taba almaisyń. Orys qatyndarynyń astaýyndai, degen tar kezeń, eki jaǵy jynys úieńki.

– Qazaq-orystar «Qasqyrsai» qasynda ekenin bilmeidi dep senesiń be?

– Bilmeidi. Keshe Shúrshit olarǵa baryp, bárin bilip kelgenin aittym ǵoi. Olar Talǵaradan tótesimen qalaǵa tartyp, taýdyń teriskei betin almaq. Sol jerden qalaǵa oq jaýdyrmaq... «Qasqyrsai» olardyń jolynan burys qalady.

Attardyń aqyryn tyqyrymen aralas ekeýi osy áńgimeni soǵysyp kele jatty.

Jigitterdiń myń atty shynjyry sur jylandai jorǵalap, qiia tasqa jabysyp, yldiǵa qarai syrǵanap, saýyttary jylannyń qabyǵyndai saýdyrlap kele jatyr, tóbede búrkit lashyn qalyqtap júr. Talǵara biiginiń sireý qary men muzy kempirqosaq tústenip, jap - jaqyn jerde jarqyrap, qulpyrdy.

Mine, aiaq astynda tar jik bolyp, quz tur.

Mine biz keldik – dedi Turǵanbek; Keshe Shúrshitpen birge shalǵynshy bolyp edi.

Tek yldiǵa túsý kerek...

Osydan «Qasqyrsai»- ǵa qarai jarty shaqyrym júrsek, quzdan qaita shyǵa almaimyz, jol jalǵyz atqa.

Ystyq, jandy tasqyn quzdy toltyrdy.

Eki minýttan keiin 30 salt atty áskerden bólinip bylai shyqty.

Jasaqty ekige bólip bytyrańdar dep jarlyq berip, Mámet topqa taianyp, qyzyl jalaý berdi. Saidyń tasyndai 30 jigit shoqyraqtatyp tumsyqtyń astynda túsip ketti.

Jasaq abyr-sabyr ázirlendi. Tulyp mingen attylar qazdai tizilip, qannen qapersiz teńselip tur. Ár qaisynda eki jigit,  biri atty shaýjaidan ustaidy, biri quiryqtan alady; Quiryqtyń astynda tikendi sym temir qystyrǵan. Shamdanǵan attar. Shyńǵyryp, tuiaǵymen ýaq tasty sháship móńkip, týlaidy, jasaq tyńshydy.

Shaiyr iisi múńkigen ár aǵashtyń túbinen qyli kózder jyltyraidy. Jasyl butaqtar arasynan shoqpardai qus bolyp, taqiianyń shoqtary bulǵańdaidy. Jasyl shytyrman ishinde alystan túk kórinbeidi. Tek oqta-tekte tuiaq syndyrǵan butaqtyń sytyrlaǵany, attyń pysqyrǵany únsiz ormannyń sezikti syryn syrtqa shyǵarady.

***

Jiyrma minýt ótken joq, alystan myltyq kúrs etti.

Sodan keiin túidegimen júre móte tars-tars qoidy, birinen soń biri tasty sańǵyratyp, taýdy jańǵyryqtap, bári aralasyp, kúńgirledi de ketti. Úieńki ormany titiredi, jigitter selk etti.

Ázirlen!.. Kózińe qara! Baiaýlady, jym-jyrt boldy, qalshidy; Ásker ormanmen quiylysyp jasyldanǵandai boldy. Jalǵyz-aq kiiz jigitterdiń astyndaǵy kók sandaldar basymyraq pysqyryp, aryndady.

Tarsyl manaǵydan da taiaý manaǵydan da anyǵyraq... Keshikpei shapqan attyń tysyry, kisilerdiń aiǵaiy shyqty:

–  Ázirlen! – dep aqyrdy Mámet.

Topty jigit múiistiń artynan sopań etip shyǵa keldi, quzǵa qarai aidap keledi. Oq jaralaǵan attar topyraqty qardai boratyp, bar pármeninshe ólerdei julqynyp, aýyzdyqpen alysyp keledi... Taiandy... Taiandy...  Az-aq qaldy, jalma-jan shashyrap ketti de, jasyl ormanǵa kelip joq boldy.

Per-!! –  dep aqyrdy Mámet.

Quiryǵynan tiken qadalǵan, tulyp mingen attar aspanǵa shapshyp, qamshynyń dúmpýimen julynyp, ústindegi qańbaqtai jeńil kisilerin julyndai ushyryp, «Qasqyrsai» qaidasyń dep quzdyń túkpirine qarai  osqyra jóneldi.

Múiistiń ar jaǵynan myltyqty batyrlatyp, qiqýdy salyp júz qazaq -orys dúrse qoia berdi.

Aldynda ketip bara jatqan tulypty áskerdi kóre sala, qazaq - orystar aiýdai aqyryp saýyttary saýsyldap, qutyrǵan kisidei, qýdy da ketti. Oq batyrlap keledi, qashqyndar qyraý qurly kórmeidi.

Alǵashqy júzdiń artynan ekinshi júz at qoidy.

Bir minýttan soń qazaq-orystar qazaqtyń bekingen áskerin janai ótip bara jatty. -A-ha!

– Tyǵyryqqa qama! Tyǵyryqqa!

–  Aida! Bastyr!

Úieńki ormany sonda silkindi, dýyldady, qozǵaldy: Áýeli atoi bergen jalǵyz myltyq kúmp berdi. Sol-aq eken, myńdaǵan qońyr lashyndar qara qurttai qaptap, ormandy tastap, qazaq-orystardy quzdyń túkpirine qarai túre qýdy.

Dymqyl quzdyń tary saiy tútiktei ókirdi. Shat kúńgirlep, taý kúńirenip ketti.

Attyń, adamnyń aýyzdyqsyz jarqyny ańdai doldanyp, ókirip, kújildep, eki júz jaýdy balshyqtai ilep, quzdyń qulamasyna qarai tyqsyrdy.

Bildi qazaq-orystar...

Zar, oibai, sarnaý tóńirekti titiretti...

Bet-aýzy jap-jasyl, kózderi sharasynan shyǵyp, úreilenip, esinen aiyrylyp, bas qorǵaýdy umytyp, artymnan keregedei qaptap kele jatqan jigitterge qarsy umtyldy... Biraq taskerege taisalmaidy, taban aýdarmaidy, burynǵysyndai bir sydyrǵy qozǵalýda...

Jartastyń kemerinde qazaq-orystar taǵy jantalas, taǵy jaǵalasýda... Birine-biri jabysyp, birin-biri iterip, ár kim ózi úshin anany qulatyp, ózi onyń ornyn almaqshy... Jan dármen... jalqyn qaptap, taianýda qazaq - orystar birinen soń biri tereń quzǵa topyrlap qulady, qol-aiaǵy serbeń qaǵyp, aǵyp kele jatqan attan ushyp domalady.

Mine bir qorash neme quiǵytqan boiymen quzdyń qabaǵyna kelip, aty loqsyp qaldy; jan ushyrǵan sorly janyndaǵynyń eriniń qasyna jabysyp edi, qolyna qylyshpen shaýyp jibirgende, aqtyq jan daýysy shyryldap qarańǵy tereńge qyryndai ushyp jóneldi.

– Saýǵa!.. – dep daýystaidy álde kim.

–  Saýǵa! Saýǵa! – dep túidegimen shý etti. Bári, áli de jan qala ma degendei.

–  Tur solai!..  – dep aqyrdy Mámet.

– Tasta myltyqty!

– Kóter qoldaryńdy!

– Qarýdy quzǵa laqtyrma! Toqta!..

Myńdaǵan ásker boi bersin; tyqsyryp barady. Qazaq-orystar qoldary kóterýli «Qasqyrsaiǵa» qulaýda.

– Toq-ta-a!! Toqta!

Jasaq toqtap qazaq-orystyń qalǵanyn ala-mala quzdan shegingende,  jaýdyń tek jartydan artyǵy, bir kezde Qadyrdy jutqan «Qasqyrsai»-dyń túbinde topyraq qaýyp jatyr edi.

***

Táshkennen jendet átret shyǵypty degen laqap qalany keýlep, attai jeldi.

Jalǵyz laqaptyń ózi búkil oblysty tóbege urǵandai qyldy.

Qala qorǵaýshy  átretti kútti. Bul sóz turǵyndardyń tóbe shashyn úrpitti...

– Kúná sumdyǵymyzdyń sazaiy ǵoi!. Oi, jasaǵan ai!.. Kitapta aitqan eken...

Bári de qazaq-orystan, elden alynǵan yǵai men syǵaiǵa mingen, qazaq-orystyń yńǵaily er-toqymy, betteri jarylǵan, kúnge kúigen, shań, myltyq, qorjyn, qoshqantai, qaiys asynǵan, ústi-basy kir, jyrtyq, birde dara,  birde túidek qala boiy shabýyldap, qutyrǵan adamsha alasurady.

Qyryq temirdiń qylaýynan jinalǵan sansyz qol, ishinde burynǵy soldat ta,  qalanyń meshjany da, berje baishy da, kásibinen airylǵan saýdager de,  alypsatar da bar.

Qalanyń shetinde  ár jerde ásker adamdary betimen jaiylyp, «tartyp al» ( rekýiiznro ýait) degen de sóz shyǵardy; Biraq tartyp alý toqtatyldy: Áskeri tóńkerisi kámitet ásker basy Kýrasovke áskerińdi tóńkeris tártibinen shyǵarmai usta dep qatań jarlyq berdi.

Mańaidaǵy mujyq qalasynan qazaq-orys stansasynan, qazaq aýylynan laý, at, aidap alysty. Ózi tilengender átiretke top-tobymen kiristi. Qala kisige, arbaǵa, atqalyq toly. Syqyrlady, dúrildedi, shańdandy...

Úsh kúnnen soń qaladan ushan-teńiz arbalylar shyǵyp jóneldi. Taýdyń etegimen kúnshyǵysqa qarai birneshe shaqyrymǵa sheiin basqurdai sozylǵan arba stany, aýyl qystaqty basyp, shyqyrlap, Járkentke, qytai shegine qarai bet aldy.

Myńnan asa arba qarý-jaraqpen, astyqpen, sulymen, azyqpen, adammen syqalǵan.

Kýrasov  átiretiniń deni arbanyń aldy, artynda, eki jaǵynda soldatqa minip, qoqaraqtap barady.

Kóshbasshy ásker óz isin istedi:

Qalashyqtar, stansalar átiretti qońyraýlatyp qarsy alysty. Toqtaǵan jerde kúndiz-túni jeroshaq qazylyp, on, jiyrma shaqty taiqazanda et asylyp, dámdi sorpa ańqydy. Iisti aq nandy arbalap tasyp, tóbe qylyp úiedi. Árkim tilegeninshe alady: jetpese-taǵy ákeledi.

Tamaqtan keiin átret sút ishýge úi-úige qydyrady. Úgiret janap, qyz «aýlaidy».

Átiret qonady, tústenedi, asyqpaidy, kúnine 25-30  shaqyrym jer alady.

Stansalardyń arasy jaiqalǵan jasyl egin, baqsha, qaýyn, úgiret.

Maida qaýynda pispeidi-aý!.. – dep ýaiymdaidy arbada, kiiz, kórpe ústinde tyraiyp erikkender.

Jol boiy erikkennen keibiri qisyq pyshaǵyn tasqa qairaidy. Bireýler qarta soǵady, keibireýler soǵysta oljalap ketken aziialyqtardyń kór-jerin kórip, kesteli taqiialardy bastaryna ólshep ermek etedi...

Mine Qumdalaǵa kirdi. Poselkeli,  qystaqty, zaiymkel  taýlar muz sáldesi jarqyrap, oń jaqta, alysta qaldy; Jalǵyz aq joldyń eki jaǵyndaǵy sar dalany sekseýildiń senek butalary ǵana kúzetedi.

Qytaidyń lai sýly ózeni  «Ile» bolsa taiandy.

Qalai, mete, shelpek meiramy mysyqtyń kózinen bir-bir ushty ma? borysh sorpamen syilaýshy bilinbei me? – dep qaljyńdasady arbadaǵy jigitter.

Ýaqa emes, Jarkentte  odan góri táýirin jermiz.

Áli qaidan bildiń? Ileden ótken soń, qazaqtar sybaǵańdy berip júrmesin. Tamaq jemek túgili, el-jurtqa qosh aitasyń...

Ýaqa etpes... Ile boiynda bir átret bar deidi ǵoi; Onda beibitshilik bolsa kerek, Jarkentte qazaq-orystar bar ǵoi, biz barǵansha qashyp ketpese, solarmen tóbelesermiz...

Biraq tóbeles bolǵan joq.

Jarkentke taiaǵanda, qazaq-orystar jýyrda keldi, olardy qyzyldar  Jarkentke qarai qýyp ketti degen habardy estidi.

Buǵan deiin qazaq oryspen julysyp, maidandy bermei turǵan qyzyldardyń az ǵana eki átreti kómek taianǵanyn bilgen soń kúsheiip qazaq -orystardy tyqsyra bastady.

Jarkent janyndaǵy bar quzyr poselkesine kelgende, taǵy bir jaqsy habar estildi: Qyzyldarǵa qazaqtyń qyzyl jasaǵy qosylyp, kúshi molaiyp, qazaq-orystardyń barlyq qarý-jaraǵyn túsirip alyp, Jarkentti meńgeripti.

Kýrasov  átretinde keibireý ókinip, keibireýi qýanyp, kúrsinip demalysty.

Qalaǵa kirdi. Alańǵa arystardan orman otyrǵyzdy. Qara bulttai shań qaptatyp, attaryn kisinetip, adamdaryn shýlatyp, baqyrashtaryn saldyratyp ańyraǵan, óli qalany átiret tiriltti.

Qaladaǵy jalǵyz temir shatyrly, úi syqyldy úidi shtab aldy, ornalasty, jailanysty.

Qalanyń turǵyn eli kórinbeidi. Oqta -tekte júgire basyp, únsiz, tilsiz, jeńine aq shúberek bailaǵan taranshylar ótedi... Taǵy da ien. Jadaǵai, jaipaq, balshyqpen sylaǵan shatyrlar jasyl japyraqqa súńgip, jalqyndy, ańyzǵaq áýede júzedi.

Erteń erte arbaly ásker sándendi, túrlendi, gúldendi. Qymbat kilemder kóterilgen arysqa (tertege) jabylyp, kúnge kóleńke boldy. Keibiri qara maily, mai topyraqty arbanyń astyna tósenish boldy.

Taranshynyń, sarttyń jibek shapanyn kigen átiret masatty ústinde shyntaqtap, órikti kópirtip, syrnai-kerneimen lázzat alady. Arbanyń astynda krambapa, karman, skrepka bajyldaidy... Samaýryndardan shai aǵady. Ol jerde shashylyp jatqan, ilýli turǵan ainalar da, lampalar da adam kórgisiz. Jeksuryn kýil, qiqý-qiqý daýys alańdy jańǵyryqtyrady.

Orystyń benjegin, sarttyń shapanyn, dúńgenniń shalbaryn aralastyryp kiip, qylymsyp, saldyq qurǵan Kýrasovtyń  átireti ien kóshede sairan salady.

Taranshynyń tynshý qorasy, jan joq... ydystyń synyǵy burqyraǵan qus tósektiń júni páre-páre qamystan toqyǵan ishi, as jeitin qytai qalaqtary.

Balshyq qoradaǵy burańdaǵan tar ótkeldiń ar jaǵy baraq baqsha. Butaqtardy qirata, kiimderin jyrta-myrta, soldattar baqshadaǵy miýaly órikterdi baryp alady.

 Órmele, Báselei, shaiqa, biz tere bereiik...

–  Úi, basyń qursyn! Reseibas! Jerge shashatyn jemis osyndai bola ma? Sen mine qarashy, men selkildeteiin... al ne boldy? Bylsh etip, ezilip qaldy. Óziń shyq ta, turǵan jerinde asai ber...

Kóshede komandir ony-muny arqalaǵan soldattardy kórip:

– Qait, qaita aparyp, ornyna sal!...

– Komandir joldas... baidyki ǵoi... 

– Sóileme! Keiin qait!

– Júr jigitter, ornyna salaiyq... sońyra qaita alarmyz...

Úńdemei, muńaiyp, keide mazaq qyp, sóilegenderin tyńdap júristi.

– Ne istep júrsińder, joldastar? Bostandyq úshin óstip alysýshy ma edińder? Kýrasov birnesheýin japty, biraq onymen de tártipsizdik toqtamady.

Tórt-kúnnen soń, átret qaladan qaita shyqty, júkti arbalar qozǵalysymen, sasqalaqtaǵan daýys estildi:

– Toqta!.. Toqta...

– Ne jumys?...

– Toqta! Toqta!

Kósheni shańdatyp eki soldaty shaýyp keldi-bir orys, bir qazaq.

Aldyńǵy arbalarymen qatarlasqanda, qazaq qolyn kóterip, oibailap baqyrdy:

– Toqta!

Arbalar qarlyǵyp, qyńsylady.

– Typyrý-ý... toqta... typyrý-ý toqtady. Qasynda eki adiýtany bar Kýrasov keldi.

Joldastar! – úzeńgide kóterilip, betin arbalylarǵa buryp, belinde nagany bar qazaq aqyryp sóiledi.  –  Men qazaqtyń partizan átretiniń komandirimin, Goleýenko joldas qyzyl átrettiń komandiri.

Keńes Respýblikasy úshin jan qiǵan úsh átrettiń atynan mynany jariialaimyn: Bizde 11 pýlemet, segiz zeńbirek, úsh jarym myń bes atar bar. Sender qaladan ózderińdikinen  ózge bir sýyrtpaq alyp bara jatsańdar da, senderdi oqtyń astyna alamyz... Estidińder me?

Lezde jurt qulaq qurǵan tanadai tym-tyrys boldy.

Sonsoń Kýrasovtyń kúndei kúrkirgen daýysy shyqty:

– Kúnde nege kelgenin meniń átretim neǵyp umytatyn boldy? Álde óz úkimetimiz, óz teńdigimiz, óz turmysymyz úshin alysatyn jaýyngerlerdi masqaralatý úshin  kirgenderiń de bar ma?..

Kerýen tolqydy, gýildedi. Ústinde tozǵan kóilegi bar, basy tańýly uzyn jigit arbaǵa sekirip, shyǵyp, judyryǵyn tyiyp, qolyn sermep sóiledi:

– Joldastar, uialsańdarshy! Biz kóp úshin, jurt úshin alyspaqshy ma edik? Joq, óz basymyzdyń qamy úshin júr me edik?.. Biz mynaý baidyń múlki edi deimiz... Bári bir ózimiz alyp otyrmyz ǵoi. Endeshe, qara basymyz úshin júr ekenbiz ǵoi? Solai ma? Jumabaev joldas durys aitady! Senderdi bul úshin oqytyp shyǵyn qylmai, darǵa asý kerek! Keńestin eki átretin qyrqystyryp qoimaimyz! Alǵan nársesin qaiyrmaǵandy ózimiz atamyz!...

– Durys! Durys!... 

– Túsirińder! Tastańdar!

– Mitke,  tasta bárin de, qurysyn!

Minýttan keiin aldyńǵy arbalardy qaraýylshylar qamady, birinen soń  biri kelip, arbalaryndaǵy aina, krambapan, is máshinesi, samaýryn, ydys, jasaý syqyldy múlikterdi túsire bastady.

Kýrasov  adiýtandar men Mámetke kelip aitty.

Joldastar! Tóńkeristik jaýynger qyzyl jalaýyn masqaralaýshylardan bizdi qutqarǵanyńyzǵa shtabtyń atynan alǵys aitamyn.

At ústinen eńkeiip, Mámettiń qolyn qysty.

Bódes qarager at quiryǵyn tigip, Mámetti alyp, kósheni burqyratyp ketti.

IX

Qazaq orystar ketti, jarymy Kalshakqa, jarymy qytaiǵa. Maidandy bitirip, qyzyl armiia meiram qyldy.

Jelkildegen qyzyl jalaý men marsh kúiimen qala gúldendi. Kósheler lek-lek ásker. Myńdaǵan kókirekten jaýyn jeńgen erlerge quttyqtaý sóz gýledi. «Ýra» degen aiqai jerdi kúńirentti.

Jasyl qala masairady.

Keshke burynǵysyndai Miloslavtyń úiinde Mámet, Loginov, Turǵanbekter jinaldy.

Gúlderi ańqyp, orkestrdiń esirgen kúii shalqyp, taǵy da máńgi kók órim kóktem syńǵyrlady, oinady. Kúlkisi syńǵyrlap terezeden taǵy  kóktemniń jaidary keshi saqyldap, qyzyqtyrdy.

Kórshi bólmede bireý roial oinap, «internatsional» kúiin sala-almai jatyr.

Shiemen shai ishti, shylym tartysty. Shat bolyp keńesti.

– Al, Mámet, sen qandai syi alǵyń keledi?  – dep surady Loginov.

– Etigim jyrtylyp júr...  – dedi Mámet etigine qarap.

Bárine qarqyldap kúlisti:

– Ha-ha-ha! Durys-aq! Jaraisyń, Mámet! Bes!

Loginov sasqalaqtaǵan Mámetti jaýyrynǵa qaǵyp.

 - Jaraidy, aldymen etik, etik... – dedi.

Onyń sózin Miloslav bóldi:

-Sen bir jaqqa, Máskeý, Pitograv syqyldy qalaǵa oqýǵa suranǵyń kelmei me?..

-Nesine suranam? Men sonsha qyzmetim ótken bolsa, suranbasam da jibermei me...

Keshikpei gazet bas maqalasynda:

«Jetisý maidany ajyrady» dep basty.

Aiaq kezinde tóńkeris jaýlarymen aianbai alysyp, qaharmandyq kórsetken úshin, respýblikadan syi alǵan joldastardyń aty sanaldy. Sonyń ishinde:

« ... qazaqtyń 1 partizan átretiniń komandiri Jumabaev Mámet joldasqa kórsetken erligine qyzyl tý ordeni berildi»... dep jazypty.

Kúzdigúni Mámet Máskeýge oqýǵa ketti.

SÓZ AIaǴY

Eki jyl ótti.

Bir kúni Mámet teatrdan qaityp, basqyshpen joǵary shyǵyp páterine kirip kele jatyr edi, bireý:

– Jumabaev joldas! Sizge hat bar – dedi.

– Káne?.. Táńir jalǵasyn!

Bólmesine kelip, elektrdi burap jiberip, hattyń adresine qarady:

«Máskeý. Kúnshyǵys eńbekshileriniń komýn ýniversitetiniń stýdenti Mámet Jumabaiulyna».

«Turǵanbek jazdy». Mámet hatty ashyp oqydy.

«Qymbatty joldasym, Mámet,  aman-saý júrsiń be?

Bizdiń aýyl óziniń ulyn kórmegeli eki jyl boldy. Neǵyp júrsiń? Qaidasyń? « Máskeýde»... nemene?... qalai eken?  Men hat tanityn, oqyǵanym bar kisimin ǵoi »  – Máskeý eýropanyń úlken shári shyǵar, «qainaǵan áleýmet ómiri», «dúrildegen avtomobil», «syldyrlaǵan tramvai», taǵy sondai, sondai... Onyń bári kóz aldymda anyq elestete almaimyn... Biraq seni anyq kórgendei elestetemin... Seniń kóz aldyńa bizdiń taýlar, jailaý, aýyl, men, Qurymtailar elestemei me?..  Qurymtai áli úiinde, seni kútip júr. Men byltyr orys qyzyn alǵamyn, (ol da kommýnist áiel), bárimiz de qalada turamyz. Men qazir opkomda jaýapty qyzmettemin.

Gazetten oqyǵan shyǵarsyń, bizdiń qalanyń aty ózgerip «Almaty» bolǵan, oblys «Jetisý» atanǵan. Aýyl turmysy áldeqaida túzeldi, túzelip keledi: jurt otyryqshylyqqa, sharýaǵa ainalyp keledi... Jaqyn arada qazaqtarǵa jer úlestiriledi.

Bir sózben aitqanda  «Ileniń qyraǵysy» Qadyrdyń maqsuty oryndalyp keledi...

Loginov pen  Miloslav saǵan salem  aitady. Ekeýi de baiaǵydai partiia jumysynan bosamaidy, eshqaida barǵysy kelmeidi.

Jaz kel. El qydyryp, et jep, qymyz isheiik, azyraq kóńil kótereiik. Qosh, saý bol! Umytpa, jazyp tur.

Dosyń Turǵanbek Elýbaiyf».

Hatty oqyp bolǵanda, Mámettiń qyli kózi Alataýdyń basyndaǵy qaryndai jyltyldap, áldeneler esine tústi, túktelip kele jatqan erini aqyryn muńaiyp, jymiǵandai boldy. Kózderi bir núktege qadala qarady.

Kitap turǵan ústelge kósemderdiń ilýli sýretine tap-taza aǵash edenge... elektr lampasynyń sarǵysh sáýlesi, maida tolqyndai, qaimaqshyp túsip turdy.

«Taý qyraǵysynyń armany oryndaldy».

– Aiaýly, qyraǵy suńqar. Bolashaqty buljytpai boljaǵan eken... 

Bitti!

"Juldyz" jýrnaly