XX ǵasyrda qazaq halqynyń basyna tóngen qater, isi qazaqtan urpaqtyń qalý-qalmaýy degen másele ótken tarihta osynshama kúrt qoiylmaǵan shyǵar. Qazaq halqynyń jerin birte-birte tartyp alyp, Amerikadaǵy úndister tárizdi tastaq pen shólge qamap, qurtýdy oilaǵan shovinistik saiasat patsha qulaǵan soń toqtaldyǵa sanap, dala jurty az ýaqyt erkin demalyp serpilgendei edi. Óz muńyn ózi joqtap, mádenietin kóterip, el bolýǵa tyrysyp jatqan. Qaskói jaý onyń el bolǵanyn kóre almady. 1925 jyly qazaq dalasyn bileýge jiberilgen Goloshekin «Kishi oktiabr» degendi oilap tapty. Kompartiianyń biletin búrkengen qara niet patsha jasai almaǵan isti, asqan zulymdyqpen uiymdastyra bildi. Ol adam balasyna «Nurly bolashaq» ornatý ideiasyn júzege asyrǵan bolyp, ańqaý eldi sendirip, birtutas eldi óz ishinen bir-birine qarsy qoidy. «Kishi oktiabr» tek qazaq elin qyrýǵa sheber uiymdastyrylǵan shara edi.
Aýylǵa sotsializm negizin ornatý úshin, ǵasyrlar boiy qalyptasqan rýlyq, atalyq usaq kooperativtik uiymdy qiratýdyń qajeti joq edi. Ol kooperativte jer men baǵyn ortaq, mal ár tútinniń menshigi bolatyn. Keshegi Morgan tamsana jazǵan baýyrmaldyq, meiirim, alańsyz ómir, Marks ańsaǵan kommýnistik iacheika osyndai-aq emes pe. Sol qazaq qoǵamynyń negizin talqandaý, qazaqty qurtý jolyndaǵy alǵashqy qadam ekeni daýsyz. Sondai kooperativke tap búgin qolymyz jetpei otyr emes pe?
Kazkraikomnyń kezinde asa «qupiia» sanalǵan 19 ianvar (1930 jyl) qaýlysynda «chto meropriiatiia»… v raionah splashnoi kollektivizatsii kazahskogo naseleniia ne sovsem dostatochny i doljna byt ýsiliny» delinip, qazaqty kooperativti, qazaq qoǵamynyń negizin qiratýdy tezdetýdi talap etedi. Osy qaýlyda tas-talqan bolǵan aýyldy úlken-úlken kolhoz jasaý úshin qýyp ákelý kerektigi aitylǵan. Júzdegen shaqyrym jerde, onsyz da bosýǵa ushyraǵan jurtqa kómek joqtyǵyn «chto biýdjetami kak kraevym, tak i mestnym ne predýsmotreny spetsialnye sredstva na osedanie» dep ashyq aitylyp, ony uiymdastyrý aty bar zaty joq áldebir merekelerge tapsyrylǵan, iaǵni, «ne bolsa ol bolsyn» degendi anyq uǵýǵa bolady.
Qazaq jurtyn mundai talaýǵa salýǵa qarsynyń bári halyq jaýy esepteldi. Ahmet, Maǵjan, Mirjaqyp túgili Goloshekin saiasaty, momyn qazaqtyń esi túzýin de tynysh qoimady. Qazaqtyń oqyǵany túgili esi baryn da, áz saiasatyn tezirek júzege asyrý úshin o dúniege attandyryp jiberýge tyrysty. «Kóshpeli el XX ǵasyrda ómir súrýge tiis emes» degen teoriiamen qarýlanǵan neshe túrli baskeserler myltyǵyn shoshańdatyp dala kezip, elge zorlyq-zombylyq jasaýmen boldy. Olardyń tiregi tym myqty edi. 20-jyldardyń ekinshi jartysynda-aq, Goloshekin kelgen soń bir-eki jyldan soń, momyn eldiń qany sýdai tógile bastady. «Urylardy atamyz» degen syltaýmen ári «kontralar aýyl-aýyldy aralap júr, solarmen kúresemiz» dep el ishinen qarýly otriadtar shyǵa bastady. Sonyń biri Shet aýdanyn meken etýshi irgeli rýdyń biri Shýash aýylyn qamap, jeti kisisin atyp ketti. Oqqa ushqandardyń ishinde ataqty Janqutty sheshenniń nemeresi Tátibek uly Sháken, Seiitqali, Seiitqamal, Aqqasqa degender bar. Bir aýyldyń er azamatyn qyryp ketýge Aqqasqa jóndi qonaq asyn bermedi deý, «uryny atady eken» degen qorqynyshtan Kákishtiń tura qashýy syltaý bolǵan. Qashyp ketken «kontra», aýyl sonymen sybailas dep eseptelgen. Sol joly Úrpek Adaida 40 adamnyń atylǵanyn Eskei jyrshy aityp, qulaqqa sińirgen. Ámirjan Omarovtyń aitýynsha sonyń ishinde Sarymnan Jamanbek Mekibasov, Seiitbek, Seiitqazy degender bar.
Dala jurtyn dúrelep, asyp-atyp, oiyna kelgenin qylǵan otriad keshe patsha úkimetine baǵynbai ketken dala Kókjaly Boranqulǵa ý bergizse, Maishora-Tájibai aýylyn, tań ata qorshap, pýlemetpen atqylaǵan. Aýyldan aqbozatqa mingen jalǵyz-aq adam qashyp shyǵa alǵan da, qalǵany mert bolǵan. Qyrǵynnyń lebin kúni buryn sezgen Shámshid pen Óskenbai bir qyz, bir kelinshekti ertip, sonaý Kókshetaý jaqtan shyǵyp, Abyzdyń qara talyn meken etken. Solarǵa erip, osy eldiń Shárip degen jigiti de ońtústik jaqqa ketken. Bulardyń sybysyn bilgen 40 soldat aýyldy basyp qalyp, bir bozbalany torǵaidai shyryldatyp sabap, jataǵyn kórsetýge májbúr etken. Soldattar oqqa ushqan Sháriptiń basyn naizaǵa ilip ákelip, momyn eldiń záresin ushyrǵan.
1930 jyly Shet aýdanynda ár úige 100-den 500 basqa deiin mal salyǵy túsken. 1931 jyly halyq basyna túsken qasiretten esinen tanǵandai edi. Shet aýdany halqynyń qolynda qalǵan 80 myń bas iri qaraǵa 120 myń bas mal tapsyrý jóninde salyq tústi. Áýelde salyq mal basyna túsip, jurtty birjola sypyrsa, keiin «tonnalap» túsetin boldy. Aita keterlik bir sóz, bul etti aparar jer, saqtar oryn joq ekenin bile tura, Goloshekin toby osyny istedi. 1932 jyly halyq qyrylyp jatqanda, burynǵy Nildi rýdniginde 100 (júz) myń tonna et órteldi. Sasyp borsyǵan myńdaǵan tonna etti joiý Spask, Burmada júrgizildi. 1931 jyly elge ashtyq kire bastady. Tuqym-tuqymymen «nurly bolashaqqa» jetpeitinine, quritynyna kózi jetken el ishinde tolqý bolǵany shyndyq. Mundai qater tóngende, únsiz múlgigen ulttyń jer betinde ómir súrýge haqysy joq der edim. Qasqyr da urpaǵyn saqtaý úshin jantalasyp kisige shabady, al, qazaq eli ózin saqtaý úshin tolqysa nesi aiyp. Mine, osy kezde Shet aýdanynyń GPÝ bastyǵy bop, el arasyna Shishov degen atpen belgili, N.Sychev taǵaiyndaldy. Sol Shishovty Shetke attandyryp turyp, opersektor bastyǵy Baq «biler men dinbasylar, aqyndar sózin tyńdaǵan, halqy bas imeitin» aýdanǵa barǵanda aiaýsyz bolýyn, oilanbaýyn talap etkenin arhiv saqtaǵan. Sonymen, Shishov barǵan jerin qanǵa boiaýǵa mindetti bolǵan. Shala saýatty Shishovqa osy da jetkilikti edi. Ol qandy isine aiaýsyz kirisip berdi.
Qazkraikomnyń 1931 jylǵy 25 maidaǵy «Ernazarovtyń baiandamasy boiynsha, asa qupiia rezoliýtsiiasynda «v Abralinskogo i Shýbartaýskom, Kýbyskom i Karkaralinskom raionah… napriajennoe polojenie… prodoljaet ostavatsia» dep kórsetilgen. «V delo moblizatsii sredstv mestnye organy dopýskali grýbye administrirovannye, pytaias pýtem oblajenie naseleniia napolnit finplan, pri etom imeia v etih raionah beztovare i otsýtstvie prodovolstvie» dep ashyq kórsetip, halyqtyń ashtyq-jalańashtyqqa ushyraǵanyn moiyndai otyryp, halyqty tolqytýshy bai-qulaq elementter dep baiaǵyda qyrylyp bitken sorly baiǵa jabady. Iri bailardy 1928 jyldary qurttyq, ortashany 30-jyldardan asyrǵan joqpyz, sonda, halyqqa iritki salatyn qai bai degen saýal eriksiz keledi. Álde qalǵan qaiyrshylar baii bastap pa edi? Mine, muny qazaq «aýrý bastyń saqinasyn saý basqa jabý» deidi.
Rezoliýtsiiada belsendilerdiń bilikten aiyrylyp qalǵanyn jaza kelip , «fakticheskii peredeli vlast kýlakom Shýbartaýskii r-n» dep onan ári «Kommýnisty 6-aýla Abralinskogo raiona sovmestno so svoim rodam prinimali aktivnye ýchastie v vstýpleniiah» dep, deni qazaq, óz ultynyń taǵdyrynan bóline almaǵan kommýnisterdi sógedi. Bul jaǵdai qazaq kommýnisterine sol tusta tán syqyldy. Shet aýdanynyń alǵashqy partiia iacheikasyn qurýshy Dálmaǵanbettiń Tuńǵyshbegi, Báimenniń Kópjany, Sydan, Naqyptyń Altybaiy sekildi azamattar 1928 jyly iri baidy konfiskeleýge, onan soń qaptaǵan salyqqa qarsy bolyp, «bul asharshylyqqa ushyratady» dep san ret jasyryn keńes ótkizgeni belgili. Ol qupiia sheshimge «eshe podniat tempy skota zagatovok» degen sózin oqyǵanda aiaýshylyqtyń shegi bolmaitynyna kózi jetip, Goloshekin bastaǵan bileýshilerdiń zulymdyǵynan birjola túńilesiń. Oqpen atyp taýysa almaityn qazaq halqyn, aqymaq, úkimetke shyn berilgen belsendiniń qolymen ashtyqqa aidap bara jatqanyn kórip, tap búginde janyń shyrqyraidy.
Asharshylyq jappai kire bastaǵan, qyrylatynyna kózi jetken el rezoliýtsiiada kórsetilgen aýdandarda ǵana emes, qazaq jeriniń túkpir-túkpirinde tolqý jasaǵan. Ondaǵy maqsat belsendi zorlyǵynan qutylý, tiri qalýǵa tyrysý ǵana edi. Kóterilgen eldiń bir ortalyǵy Sozaq bolsa, Arqa eli de qarap jatpady. Osy kúngi Jeńis sovhozynyń mańynda qurylǵan bir aýdan qazaǵy tik kóterilip, ońtústikke qashyp ketti. Onyń tiri qalǵany qazir Sarysý aýdanyn qurap otyr. Arqadaǵy Boqty taýyna bekinip, ózinshe qarsylyq kórsetken el ai boiy berilmei, ústinen ushqan qos qanat «kýkýrýznik samoleti» atyp túsirgen. Nura aýdany jaǵynda kóterilgen jurttyń basynda bolǵan Álsen qajy qolǵa túsip, jendetter ish qurylysyn úzip túsirý úshin, qol-aiaǵynan ustap jerge urǵylaǵanda da «iá, men qazaqtyń hanymyn» degen sózinen tanbai ketken. El úshin azappen ólse de janyn qiǵan osyndai erlerge urpaq máńgi bas iedi. Aqtoǵai aýdanynda taqymyna at tigender aýdan ortalyǵynan shaýyp ótip, belsendilerdiń záresin alǵan. Qalǵan top jaiaý-jalpy jaqyndai bergen. GPÝ Makloshin qarýly otriady ekige bólip, taiaqtan basqa qarýy joq topty oqpen qarsy alýǵa daiyndalǵan. Jaiaý-jalpy narazy toptyń aldynda, osy toptaǵy jalǵyz qarý, shalǵy ustaǵan Kóshkin rýynan shyqqan Kerkei degen jigitti Makloshin taban asty atqan. Ekinshi otriadta oq jaýdyrǵan. Oqtyń biri RaiPO bastyǵy Omar Adambaidy jaralaǵan. Mundaidy kútpegen narazy jurt bet-betimen qashyp, taiaýy aiaýsyz jazalanǵan.
Tolqýdyń asa bir shiryqqan jeri Jezdi, Qarsaqpai mańy. Osy joldardyń avtory Ulytaý aýdany, Eshkiólmes GRP-sinde bolǵan kezinde Qurman -Dáýlen degen jigitterdiń ákesi Ysqaq qariia, osy ýaqiǵa týraly asa ókinishti áńgime qozǵaǵan edi. Bul faktiler qazir arhivte de bar. Tolqýdyń basynda ájeptáýir oqyǵan Jumaǵazy degen kisi boldy. Ahmet usta da basty róldegi kisiniń biri. Kóterilgen jurttyń «talabyn oryndaimyz» dep qolǵa túsirip, Jumaǵazy bastaǵan bes adamdy atqan. Sodan, kóterilisti inisi Qabjan bastap, qys boiy Betbaqtyń boiynda urysqan. Osy tolqý barysynda júzdegen adam (sol aqsaqaldyń aitýy boiynsha bes júz adam) atylyp, myńdaǵany sottalyp ketken. Osyndai oqiǵalardyń Jańaarqa jerinde de bolǵanyn 1961 jyly Qaraǵandy oblystyq arhivinen kórdim. Sol tolqýlardy basý úshin kórshiles aýdandardan otriad qurylǵan eken. Sonaý Shyńǵystaýdaǵy tolqýdy jazalaý úshin Shet aýdanynan on shaqty adam jiberilgen. Olardyń úsheýi qazir bizge belgili: Adabek, Muqyjan degender. Goloshekinniń kishi oktiabr ideiasymen jigerlengen sol kezdegi kraikom sekretarynyń biri Goliýdov degen kollektivizatsiiany qarqyndy júrgizý úshin, ár jerde top-tobymen kisi atyp tastaý kerek degen uran da kótergen. Ashyǵyp qyrylýdyń az-aq aldynda turǵan ashynǵan halyq Goliýdovtar úshin endi myltyq synaityn ermekke ainaldy. Top-tobymen kisi atýdan Shet aýdany da quralaqan emes. Sonyń saldarynan, halyq sanynyń qalai kemigenin myna tsifrlardan kórýge bolady. 1926 jyly Shet jerinde 48311 qazaq bolsa, 1932 jyldyń basynda 36568 adam qalǵan, iaǵni halyq sany sol eki ortada 11743 adamǵa azaiǵan. Sonan 1933 jyly 5021 adam ǵana tiri qalǵanyn arhiv dokýmentterimen dáleldep shyqtyq.
Tobymen kisi atý Shet aýdanynyń áýelgi ortalyǵy Qyzylespe mańynda bolǵan. Sozaq oqiǵasyn estip otyrǵan jurtqa Boqtydaǵy jaǵdaidy kórgen Sháripov Orman degen kelip kózi kórgenin aitqan eken. Ashyǵyp ta, ashynyp ta otyrǵan el 39 bóshke benzindi órtep jiberip, muratyna jetkendei bop otyrǵan. Onan soń qanquily belsendi Babjanov Isany ustaǵan. Qany birgege aiaýshylyq etetin el ony uryp soqpaǵan da. Kóterilgen el arasynda Marǵazy muǵalimniń bedeli ústem eken. Ol kisi «zorlyq-zombylyq, ashyǵýdy belsendilerdiń isi, muny joǵary jaq bilmeidi, tolqý jasap qiyn jaǵdaiymyzdy bildireiik» degen baǵyt ustaǵan. Sol kezde, tap retinde aidalyp bara jatqan, ishinde Tásibek pen Ysqaq molla bar, toptyń sońynan kelini Saqai qýyp jetip, kóterilis týraly hat bergen. Aidalýshylar eki militsiiany bailap tastap, Ysqaq molladan basqasy keri qashqan. Ysqaq molla «jaqsylyq adamnyń aldynan keler bolar, sońymnan jetken habarda bir shikilik bolar» dep ilespei qalypty. Osy oqiǵany kózimen kórgen, ózi bizge kýálik qolhat bergen Zeken Bákirovtiń aitýynsha jazalaýshy otriad Toqtabek kóńindegi mal qoraǵa jetpiske jaqyn adamdy qamap qinaǵan. Sonyń bir tobyn atýǵa alyp shyqqan. Ol kezde komsomol Zeken aqsaqaldy taý basyna qaraýylǵa qoiǵan eken. Ajarbektiń kelinshegi Saqaidy qainysy Nurlan ekeýin tutastai jalańash sheshindirip, shtykpen túirelep, eriksiz qushaqtastyryp qoiǵan. Sonan soń, erikken belsendiler «senderge oq ta shyǵyn» dep tizip qoiyp atqan. Belsendiler ishinde aýatkom tóraǵasy Qaraǵandy Toibekov, Kódebek, Sarymsaq, M.Ámirin degen raikom, komsomol sekretary Qusaiyn esimdi selpo satýshysy bar edi. Tizilgen jurttyń aldynda turǵan jigit úńireigen myltyq aýzyna shydai almai esinen tanyp, qaita-qaita qulai bergen. Sonda Tásibek:
– Myna shirik ajaldy da jóndep qarsy ala almady ǵoi – dep, oq ótine ózi kelip turǵan.
Oqiǵanyń bel ishindegi qyzyl otaý soty Omar Taibek bul jóninde, ózine GPÝ Shishov myltyq kezep «at analardy, óitpeseń sen de jaýsyń» degenin, óziniń ádeii myltyqty dalaǵa atqanyn osy joldar avtoryna aitqan edi. Iá, ol kezde kisi attyryp, qolyn qanǵa boiap, árkimdi óziniń senimdi adamy etý Shishovtardyń yńǵaily tásili bolsa kerek. Jalańash qushaqtasqan Nurlan men Saqaidy bir oqpen atyp qulatyp, qansyrap áli tiri jatqan kelinshektiń tósin kesip alyp, kúieýi Ajarbektiń ústine tastaǵan Babjanovtyń isi jan túrshigerlik.
Osy oqiǵada qolǵa túsken – Shoiynbekti bir belsendi ózi jeke atpaq bolyp alyp shyǵady. Vintovkanyń jeti oǵynyń bireýi de atylmai, keshinde Toqtabek kóńine qaita ákep qamaǵan. Túnde eski qoranyń túkpirindegi bos kirpishti sýyryp Shoiynbek jalańash, jalań bas jalǵyz shtanmen jaiaý qashyp, aqyry Almaty jetip, Qarsybektiń Ǵainollasyna osy sumdyqty baiandaǵan. Ǵainolla astanada másele kóterip, osy sumdyqty zorǵa toqtatqan.
Osy joldardyń avtory 1989 jyly 11 oktiabr kúni zulymdyqty kózimen kórgen Zeken aqsaqaldy alyp, Naizakeskendegi sheiit bolǵandardyń jetken jerin taýyp, sýretke túsirip, taǵzym etip qaitty. Sol mańnyń esti azamaty Demesinge jazyqsyz japa shekkenderdiń bul jalǵandaǵy sońǵy turaǵy, taspen bastyrylǵan jalǵyz apanǵa kóz qyryn sala júrýin, el bolyp qamqorlyq jasaýyn ótindik. Taý arasyndaǵy tereń saida máiitterdiń basyna shyqqan qýraidy jel terbeidi. Al, seniń kóńiliń qobaljyp, tamaǵyńdy óksik tirep, ne úshin dep eriksiz kúbirleisiń.
Shet aýdanynyń ortalyǵy ornalasqan mańdaǵy Qandy qara tóbedegi toptasqan kisi atý 1931 jyldyń avgýst aiynyń orta kezinde ótti. Atylǵan adamdardyń sany jiyrmadan asady. Negizi Imanjolbarys aýylynyń azamattarynan turǵan bul jaǵdaidy kórsetýshi de, taý arasyndaǵy áldebir tý men bir bet qaǵazdy taýyp berýshi de Tóleýbai belsendi. Túlkiliniń betindegi aýdarylyp jatqan tasty kórsetip «Ishim sezip tur, Ana tastyń asty tegin emes» dep, ózi qolymen qoiysqan qoimanyń ústinen Shishov bastaǵan GPÝ adamdaryn túsirgen. Tóleýbai sumnyń jazyqsyz kózi joiylǵan azamattardyń áielderine jasaǵan qiianatyn, bala-shaǵasyna kórsetken zorlyq-zombylyǵyn el kúni búgin túrshigip eske alady. Halyq qarǵysyna ushyraǵan onan tuqym joǵy da el kóz jasynyń tegin ketpegeni siiaqty.
Ymyrt jabylǵan shaqta tutqyndardy, osy kúngi Aqsý bólimshesinen túiege mingestirip alyp shyqqan. Dárjibaidyń Qaseni degen kisi «túse qashaiyq, báribir óldik» depti. Sonda, elge syily Talpaqtyń Ahmetjany «artymyzdy oilaiyq, biz qashyp qutylǵanmen bala shaǵamyzdy qyrady bul itter. Qudai ne salsa da ózimiz kóreiik» – dep toqtam aitqan. Ahmetjannyń sońǵy tilegi namazyn oqý eken. Sájdaǵa bas uryp otyrǵan Aqańdy Semenenko atqan. Jaraly aqsaqal qulai qoimapty da, osy eldiń bir esalańy qylyshpen shaýyp óltiripti. Morozov degen « vam pýli jalko» dep talaiyn bir oqpen jaipaǵan.
Sol kezde qyzmetke jańa ilinip júrgen jigitti erite shyqqan Shishov onyń qolyna myltyq berip, shekesine tapanshasyn tirep qoiyp, «at áitpese» dep sanai bastaǵan. Esi shyqqan jigit myltyq daýysymen birge esinen tana qulaǵan. Áldebireýler «qan ish, esińdi jiiasyń» dep aýzyna qan jaqqan eken. Sol jigit (ol da zorlyqtyń qurbany sol sebepti atyn atamadyq) soǵysqa keterde «Men qan jaladym, qan maidannan qaitpaspyn»degen eken, soǵysta joq bolyp ketti. Ermek izdegen belsendilerdiń biri Aqbota Túsipbekti qolyn bailap, jalǵyz ózin Aiýlyǵa aparyp atqan. Jaraly Aqpannyń Qudyshy birazdan keiin esin jiyp, ózen jaryn jaǵalai qashyp shyqqan. Jaraly Qudysh uzai almaǵan. Erteńine izdeýshiler ony Daniiar beiitiniń qaraǵan arasynan taýyp, úrkitip júrip qýalap atqan.
Qart ustaz, soǵys jáne eńbek ardageri Jumatai Qutjanov bergen kýálik qolhatynda «Túnde dúrsildegen myltyq daýysy estilip jatty, «kisi atty» dep erteńine úlkender bilip kelýge jibergen. Ózenniń kúnge 7 qarap turǵan biik kemeriniń astyna atypty. Sý qyzyl ala qan. Biz balyq aýlaǵan bolyp bardyq. Bizdi myltyqty attyly adam «ketińder» dep qýdy. Onyń militsiia formasy bar edi» dep jazdy Jumekeń. Jumekeń 1931 jyly 14 jasta eken.
Jumekeń sol oqiǵalardy jaqsy biletin Imaǵanbetov Tósbai degen aqsaqalmen kóp dámdes bolyp, bul jaǵdaidy tátpishtei suraǵan. Tósbai aqsaqal atylǵandardyń jatqan jerin jurt bilip qalýy sebepti, ózenniń atylǵandardyń ústine qulatylǵan jary arshylyp, biraz máiitti osy kúni biz at shaptyryp, toi jasap júrgen Taban tóbeniń teristik jaq ishine kómdirgenin, óziniń soǵan qatysqanyn aitqan.
Jumatai aqsaqal sol kúni Dárjibaidyń Qaseni,Talpaqtyń Ahmetjany, Iman-Jolbarystan, Elýbai, Amanbek, Shúlenbaidyń Tiyshbek, Jeksenbegi atylǵanyn eske alsa, Jumabai Tákenov, Aqpannyń Qudyshy, Aqbota Túsipbek, Sandybai tuqymynan Sádýaqastyń sheiit bolǵanyn aitady. Yqsanov Muqash qariia máiitter ishinde Tinekeniń Qazanǵaby, Qaraqoily Adaidyń Ahmeti, Shegirliuly Qarsabek, Balta Qudaibergenuly Qaiyrberli, Babas aqyndar bar ekenin qulaqqa quidy. Sol jyly Ábdi kúishiniń de opat bolǵanyn Júnis Ybyshulynan san márte estidik. Kún ótken saiyn tejeýsiz ýaqyttyń kóleńkesinde qalyp bara jatqan 1932 jyldyń qyrǵyn ashtyǵy «nege, nege» degen saýaldy qaita-qaita týǵyzyp, qoldan jasaǵan tragediiany túsindirýdi qajet etedi. Kóz kergenderden jinalǵan estelikterdi oqyǵanda sol bir qaiǵyny bastan keshkendeisiń, túrshigesiń. E.Muhamedjanuly belsendilerdiń bar maldy sypyryp alǵanyn, shubyrǵan eldiń jolshybai qyrylǵanyn, júrýge jaramai qalǵan boijetken qyz aldynda janyp turǵan otqa qularman bop teńselip otyrǵanyn jazsa, K.Janasylov Betqaiyńdaǵy qoradan adam súiegin keiin kúrep shyǵarýǵa týra kelgenin, Saryózekte shashylǵan múrde talai jyldar shóp shaptyrmaǵanyn aitady. Qart ustaz S.Ábdraiymov Bógiliniń 1930 jyldary 150 úiinen ár tútinde birer adamy ǵana bar 37 úi qalǵanyn. Qaisha sheshei eki úi tola qattap jinalǵan ólikti uraǵa kómdirgen sovhozdyń direktory Solovevtiń tiri qalǵandardy qapqa salyp, sýǵa laqtyrtqanyn aitqanda, jaýyzdyqtyń shegi joǵyna eriksiz ilanasyń. Qart ustaz Q.Ybyraitegi bosyǵan elmen birge Sibir asyp ketkenin, Q.Aiapbergenuly adamzat basyna bermes ashtyqta kisiniń kisini jegenin jazǵanda, sasqanyńnan ókimeti qaida, partiiasy qaida dep qanǵa sińgen ádetpen oilap qalasyń. Ótkenniń kegin qýýǵa qarsymyn. Bireý «Nurly bolashaq» degenge aldandy. Keibirin GPÝ-KGP ózine eriksiz zorlap jumys istetti. Nadandyqtyń baqqumar, dáreje qumarlyǵy da kende qalǵan joq. Biraq sonyń barlyǵy da túrli-túrli bizdiń de, Shet eldiń de arhivterinde saqtaýly. Árkim bul jalǵandaǵy óziniń isi men sózi úshin qudai men keler urpaqtyń aldynda jaýapty. Aqyrǵy sarapshylar da osylar. Teginde Genotsid atalyp júrgen bul ashtyqqa birden-bir kináli adam «Qý jaq» atanǵan Goloshekin siiaqty. Jalǵyz ámirshi osyny istegende ainalasy qaida degen suraq eriksiz keledi. Eliniń qyrylýǵa bet alǵanyn kórgen bir azamattyń halqy úshin janyn shúberekke túiip, Goloshekindi jalǵyz oqpen jaiǵai salmaǵany miǵa kirmeitin is. Endeshe, onyń ainalasy da qylmyskerler. Sol tustyń ózinde kommýnizmniń ýly ideiasyn jamylǵan jaýyzdar el biligin qolǵa túsirgen. Goloshekinniń aitqanyna jurttyń bári kóne berdi desek árýaq aldynda kináli bolarmyz. Sol kámpeske bastalǵan 1928 jyly Shet aýdanynyń eldiń bútindigin kóksegen azamattary Kópjan Báimenuly, Tuńǵyshbek Dálmaǵanbetuly bastap Qoikel ózeni jaǵasynda kommýnisterdiń jasyryn jinalysyn ótkizip, bailardy tárkileýge bermeske sert berisken. «Qyzyltaýizm» degen aidar taǵylǵan bul azamattar, kezinde qýǵynǵa túskeni anyq.
Degenmen de, osy tustaǵy «Qý jaqtyń» birer qadamyn baiqap kóreiikshi. Qazaq eliniń turmysyn túsinde de kórmegen, eń bolmasa bir kiiz úidiń esigin ashpaǵan, mal baqqan eldiń ereksheligi bary esine de kirmegen Goloshekin ótkizgen Qazkraikomnyń qaýlylary da pále izdep shapqylap júr-aý. Jer jyrtyp egin salýǵa ne soqasy, ne tuqymy joq milliondaǵan qazaqty kolhozǵa qýyp tyqpaq. Onyń joly malyn tartyp alý bolsa kerek. Qazkraikomnyń 19.01.1930 jylǵy qaýlysynda «Gromadnoe kolichestvo kochevogo i polý kochevogo kazahskogo naseleniia» dep kórsetilip onan ári «kollektivizatsii kazahskogo naselenie doljny byt ýsileny» dep qorytyndylaidy. Ol úshin halyqqa mynandai jaǵdai jasalý kerek degen bir aýyz sóz bolsaishy. Osy qaýlyda «potrebýet peredvijý naseleniia v hoziaistvennye tsentry» dep kórsetilip, maly talaýǵa túsken uly dalanyń qazaǵyn qýyp ákelip, shoǵyrlandyryp, kigiz úili qalalar jasaýǵa jol ashady. Sol ishinde tiri pende qalmaǵan kiiz úili qalalar 1934 jylǵa deiin jelmen teńselip turǵan edi. Sol qaýlyda qýyp ákelingen qazaqtarǵa úi salynsyn deidi de, oǵan qarjy «biýdjetami, kak kraevym, tak i mestnym ne predýsmotreny spetsialnye sredstva» dep atap kórsetip, qai-qaidaǵy bir kók tiyny joq mekemelerge silteme jasalady. Sonymen, qýyp ákelingen jurt azyp-tozýǵa, aýrýǵa ushyraýǵa, sýyqtan búrsekteýge úkim etiledi. Ol azdai 1931 jyly 25 mai kúni Qazkraikom biýrosynyń qaýlysy «eshe podniat tempy vypolneniia skotozagotovok» dep sorly halyqty tursa basqa, otyrsa aiaqqa uryp, 1932 jyl ashtyǵyna qýalai túsedi. Bul ashtyq qalai boldy degen oi talaidy mazalaǵan. Qansha edik? Qanshamyz qyryldyq? Keshegi úlkender bilgenin aitýǵa batpai, júzin jasyratyn. Ákem Ybyshtyń Júnisi bul másele týraly osy 1990 jyly ǵana tis jardy. Ol kisiniń aitýyna qaraǵanda «Shet aýdanynda ashtyq aldynda 54 myń adam bolǵan. Biz san jaǵynan Qarqaralydan ilgeri edik» deidi. Al, tek qana qoi 700 myń, jylqy 60 myń shamasynda bolsa kerek. 60 jyldardyń sońynda, saiasi lagerge biraz jyl dáriger kórmei jóndeýdi tilegen densaýlyǵymdy baiqatyp, Qaraǵandydaǵy aýrýhana kezeginde otyryp, Qarqaralyq Temirjan Qaiyrov degen kisimen kezdestim (Urpaqtary bolsa menimen habarlasýyn tiler edim). Ol kisi 1932-33 jyldary Shette pochta bastyǵy bolyp istegen eken. Áńgime júiesin 32 máselesine buryp, sýyrtpaqtap surai bastadym. Ashtyq ótip, 1933 jyly úkimet tiri qalǵannyń esebin alýǵa jumsapty. Sonda, Shet aýdanynda eki, ne úsh adamnan turatyn tútin sany 298 úi, jetim bala , jesir qatyndy jeke otbasy dep sanaǵanda 309 túńlik bolǵanyn aitqanda, Temekeń kózine jas aldy. Ómirden taiaq jep qalǵan basym bul faktini ózim ǵana oqi alatyn etip uzaq jyldar tyǵyp ustaýyma týra keldi.
1988 jyly Shet aýdanynyń qurylǵanyna 60 jyldyǵy qarsańynda baiandamada eldiń basynan ótken qiyndyqty aitýǵa tyrystyq. Sonda raikomnyń beldi bir qyzmetkeri 1930 jyly Shet aýdanynyń halqynyń sany eri – 7116, áieli – 6658 adam degendi arhivten ákeldi. Bul barlyǵy 13772 ǵana adam. Buǵan senbeýge týra keldi. Sebebi ǵalym M.S.Muqanovtyń «Etnicheskii sostav i rasseleniia kazahov srednogo jýza» degen kitabynda 1824 jylǵy sanaqta:
Qoianshytaǵai: 1632 er, 2176 áiel.
Kársón-Kernei: 3243 er, 4324 áiel.
Álteke-Sarym: 3144 er, 4192 áiel.
Barlyǵy: 18711 adam ekeni anyq kórsetilgen.
Qaraǵandy arhiviniń bastyǵy ne izdep kelgenimdi estisimen sýyq qabaq tanytyp, ondai materialdyń joqtyǵyn aityp salǵan. Partarhiv, KRB-niń arhivi degen jabyq. Sonda da Gosarhivten júzge jýyq papkany alyp, áldeneshe kún sarsylǵam. Aqyry izdegenimdi ólip-talyp taptym. Bul málimet tablitsa toltyrǵan adamnyń kóz jasyna jýylǵan. Ábden sarǵaiǵan qaǵazdyń órtenip ketýi de yqtimal edi. Saqtalýyna birinshi sebep «mal basy týraly málimet» delinýi, ekinshisi latyn árpimen jazylýy siiaqty. Áldeneshe kún sarǵaia izdep otyrǵan meniń ózim attap ótip ketip baryp «eń bolmasa mal sanyn alaiyn» dep qaita oraldym. Jylaǵan balanyń óksigine, eńiregen úlkenniń kóz jasyna toly osy bir málimet-tablitsany jurtshylyqqa tolyq usynyp, tanystyrǵandy jón sanadym.
Atsyz bir tarmaq: onda 24 jylqy, 12 túie kórsetilgen. Sol grafada adam sany joq. Ol basqarýda júrgen belsendiler, militsiia, sot, prokýror, muǵalim, t.b. bolsa kerek. Al, munan keiin tabylǵan taǵy bir derekte 1926 jyly Shet aýdanynyń qazaǵy 48311 adam ekeni aitylǵan. Sonan, 1930 jylǵa deiin kámpeskelep qýdalap 36568 adamǵa deiin azaitylǵan. Sóitip, 1932 jyldyń basynda Shettegi 36568 qazaqtan 1933 jyly 5021 adamy ǵana tiri qalǵan. 197832 bas maldan 1768 basy ǵana bar. 1928 jyly kámpeskeden keiin mal basynyń 10-15 ese azaiyp ketkenin úlkenderdiń bári aitady. Sol azaiǵan 197832 bastyń 1933 jyly jurnaǵy ǵana qalypty.
Adamdy atýdy da, aidaýdy da josparlaǵan úkimet josparyn oryndaý úshin jer-jerde dáreje qýǵandar aianbai eńbek etipti.1930 jyly bai-qulaq sany 76 bolsa, 1931 jyly 325,1932 jyly 400 bop shyǵa kelip, tap jaýyn qurtý jospary asyra oryndalyp, eldiń jappai qýǵyn-súrginge túskeni kózge uryp tur. Ár úige 150-den 500 basqa deiin mal tapsyrý salyǵy túsip, barynan jurdai bop, kúzdi kúngi shybyndai bop qyrylyp jatqanda, aýdan boiynsha egin egýdi 12 kúnge bitirýdi, besjyldyqty tórt jylda oryndaýdy josparlap, urandap jatqanyna saý adamnyń miy jetýi múmkin emes.
1930 jyl dokýmentterinde Shet aýdanynyń halqynyń sany durys eseptelmei, kem kórsetilip otyrǵany óte jii aitylady. Tipti, basshylaryna sógis te berilgen. Muny fond №1, opis №1, delo №10-nan kórýge bolady. Bul jaǵdai ári qarai zertteýdi qajet etti. Joiyp jibermese jazylǵanynan jazylmaityn arhiv statistikasy 1926 jyly Shet aýdanynda 48311 adam bolǵanyn dáleldep otyr. Sonymen, osynshama elden 1933 jyly 5021 adam qalǵany shyrqyraǵan shyndyq. Osy kúngi Shetke kórshiles aýdandar halqynyń basyna túsken qyzyl dozaqtyń taýqymeti de kem emes. Sol Qaraǵandy arhivindegi R-2, op 1:4 «materialy o rabote 1-ogo okrýjnogo sezda sovetov Karkaralinskogo okrýga, naselenie Karkaralinskogo okrýga 1934 na 11» degen materialda myna fakti kórsetilgen:
Qý (Egindibulaq) aýdanynda – 3545 adam;
Shet aýdanynda – 6467 adam;
Jańaarqa aýdanynda – 5960 adam;
Qońyrat aýdanynda – 8111 adam;
Qarqaraly aýdanynda – 10564 adam;
Baian aýyl aýdanynda – 10504 adam.
Zulmattan keiingi ótken jylda aýdan halqy bir, ne eki myńǵa ósip qalǵan. Onyń kóbi iesiz jerge ie bop qalý úshin qalǵan, orys, shúrshit, t.b siiaqty kelimsekter, sovhozdardy nyǵaitý úshin jiberilgen evropalyqtar edi. Birazy ashtyqtan bas saýǵalap tiri qalyp, endi qaita oralǵandar bolatyn. Shet halqy 5021 adamnan 6497 kisige ósken. Qarqaraly, Baianaýylda sonyń ózinde 10 jarym myń adam ǵana.
Ashtan qyrylǵandardyń jappai jerlengen jerin tabý búgingi urpaqtyń isi. Shette aýdan ortalyǵynyń tómengi tusynda, Baqai báibisheniń ziratynyń janyna jerlengen 400-ge tarta adamnyń múrdesi jatyr. 70-jyldary bul zulmatty eldiń esinen shyǵaryp jiberý úshin sol jerge avtobaza salyp, jypyrlaǵan qabirdiń ústinen mashina júrgizip qoidy. Qazir ol jerdi qorshap, qorǵaýǵa alǵan bop jatyrmyz. Sol siiaqty GPÝ-diń eski úiiniń artyndaǵy saiǵa óte kóp adam jerlengen. Bul jerde atylǵandar da bolsa kerek. 60-jyldardyń orta kezinde, ol jerdi egin ekpese de qasaqana jyrtyp tastady. Osy kúngi kóp beiittiń dál ortasynda bir shuńqyrǵa 525 adamdy kómgenin Ybyshtyń Júnisi, Qutjantegi Jumatai, Sháýkei Juqanuly aqsaqaldar búginde kórsetip otyr. Osy kúngi saýda qoǵamynyń (RaiPO) keńsesi 1932 jyly Detdom bolǵan. Sol jerdiń irgesindegi úi ornyndai shuńqyr 1955-56 jyldarǵa deiin ólgen balalardyń súiegine toly bolatyn.
Prostornyi sovhozynyń mańyna osy ǵasyrdyń basynda kelgen Lakman degen nemis qazaqtarmen qatty dostasyp ketken. Ol kisi 1933 jyly talai tanys adamnyń, ne onyń otbasynyń qai jerde ashtan qyrylǵanyn aityp, súiekterin taýyp, ózi jerlesken eken. Osy kúngi Jaryq stantsiiasynda temir jol tartamyz dep jumysker retinde kóp qazaqty jinaǵan. Jaǵdai aýyrlaǵanda basshylar jumyskerlerdi tastap, taiyp otyrǵan. Osy jerde 200-den asa adam ólgenin Á.Maiasaruly aityp otyr. M.Kúzgibekov 30 jyldardyń bas kezinde Jańaarqada qyzmet etken. Sol kisi aýdannyń eski ortalyǵy turǵan Appaz ózeniniń boiyndaǵy kirpish kúigen jerde M.Aǵybaevtyń úiinen 200 qadamdai jerge 200-ge jýyq adamdy bir uraǵa kómgen aitady. «Drýjba» sovhozyndaǵy qart ustaz Zárýbai Tájitov sol jiyn degen jerdegi meshit mańynda kyrylǵandardy jazda qalai kómgenderdiń kózi tiri kýási.
Qazaqtyń ashtan qyrylýy 1932 jylmen bitken joq. Ol 50-shi jylǵa deiin sozylyp keldi. Zeinetker Nurmuhanov Tóleýtai 1948 jyly Sátbaev (Nikolsk) qalasynda FZO-da bolǵanyn, ózin eriksiz jetim dep salyp jibergenin aita kelip, sol FZO-da qazaq jetimderiniń fevral, mart, aprelde 60-tan astam balasynyń ashtan ólgenin habar etedi. Ol osy jerden Baiqojanyń Smaǵulynyń qyzy Kúlenmen birge ketkenin, sol qyz asyn Tóleýtaiǵa berip asyrap, ózi ashtan ólgenin bizge jetkizgen.
El ashyǵyp jatqanda, úkimet qulaq estimegen qylmys istedi. Jylqyny mańqa dep jappai atyp, tartyp alynǵan maldyń etin taý-taý qylyp úidi, belsendiler «et plany» dep úi-úidi tintip, eń sońǵy talshyq azyǵyn tartyp aldy. Taý-taý et 1932 jyldyń jazynda sasydy. Tipti, sasyǵan etterdi de ashtarǵa bermedi. Sóitip, bir ǵana Nildede 100 myń tonna et órteldi. Mundai jaǵdai Burma, Spaskide bolǵan edi.
Halyq ashtan qyrylyp jatqanda el basyna kezdeisoq kelgen kórsoqyr basshylar toi toilap júrdi. Shet aýdanynyń aýatkom tóraǵasy Qýanyshev úkimet járdemin ákelýdi de uiymdastyrmai, kúnde mas bolyp, detdomdaǵy orys bikeshimen áýeii bop júrdi. Aýdannyń partiia basshysy M.Baiboqyshev jumysyn tastap qashyp ketti. Sóitip, prokýror, militsiia bastyq degender iz-túzsiz joǵaldy. Ashtyq tym uzaqqa sozyldy. 1932 jyly shyńyna jetken ashtyq 1933-34 jyldary ishinde de jalǵasyp jatty. Arhiv (fond 5, opis №1) 1934 jyly Shet sovhozynyń jumyskeri M.Muqabaevtyń nan suraǵany úshin sabalǵanyn aitady. Óziniń ózegi talyp, kózi ashtyqtan qaraýytqan, bala-shaǵasy úshin nan suraýǵa pravosy bolmaǵan. Qairan halqymnyń beishara bolǵan kúnderi esimizge kelgen kúni búginde túnimen dóńbekship, júrek syzdap shyǵady.
Arhiv /R5, op№3; 70/ 1934 jyly
Jylqy 840;
Siyr 1593;
Qoi 2186;
Túie 125.
Raizo Jeksenbaev dep salqyn málimet beredi. Ózegi talǵan el es jiia almasa da (esin jiiý 1990 jylǵa deiin bolmady ǵoi) tyrbana bastaǵandai.
Osy kúngi ósken eldiń kóbi zulmat qyrǵynyn umytqandai, ne shala biletindei. Ol qalai degen zańdy suraq týady. Onyń jaýaby da arhivte jatyr. R2/1/211/ otchety, a, ia/sovetov pered izbirateliami za 1936 g/o.
Sóitip, erkin sailaý esin jiǵyzbai, basqa kózge tópelep, ár aýyldyń estiiaryn Sibirge ala jóneldi. Bul doly aldyndaǵy repetitsiia edi. Halyqty «kimder tártipke shaqyrýǵa kómektesti, ony el de, arhiv te biledi.Munan sońǵy oqiǵalardyń «Geroilarynyń» aty-jóni de jazýly, saqtaýly, tek tiri júrgenderi keshirim surai bilýleri kerek qoi, «meshkei» degen jaqsy at emes degendei, «stýkach-salpań qulaq» degenniń nesi ońdy. Mine, osy surapyldar halyqtyń jadyn «umyttyrǵandai» edi. Biraq, el umytpapty. 1930 jylǵy zulmat keshegi Sovet eliniń talai jerinde bolǵan-aq shyǵar. Biraq, qazaq halqyndai orasan oiranǵa ushyraǵan, halqynyń 70-80 paiyzy quryǵan jaǵdai eshbir respýblikada bolǵan emes. Bul genotsid edi. Búgingi tiri urpaq ajaldyń aýzynan qalǵandar. Alla qazaq dalasynyń halqynyń aldyn ońdasyn!
Kámel Júnistegi,
jazýshy
«Aqiqat»
