XX عاسىردا قازاق حالقىنىڭ باسىنا تٶنگەن قاتەر, يسٸ قازاقتان ۇرپاقتىڭ قالۋ-قالماۋى دەگەن مەسەلە ٶتكەن تاريحتا وسىنشاما كٷرت قويىلماعان شىعار. قازاق حالقىنىڭ جەرٸن بٸرتە-بٸرتە تارتىپ الىپ, امەريكاداعى ٷندٸستەر تەرٸزدٸ تاستاق پەن شٶلگە قاماپ, قۇرتۋدى ويلاعان شوۆينيستٸك ساياسات پاتشا قۇلاعان سوڭ توقتالدىعا ساناپ, دالا جۇرتى از ۋاقىت ەركٸن دەمالىپ سەرپٸلگەندەي ەدٸ. ٶز مۇڭىن ٶزٸ جوقتاپ, مەدەنيەتٸن كٶتەرٸپ, ەل بولۋعا تىرىسىپ جاتقان. قاسكٶي جاۋ ونىڭ ەل بولعانىن كٶرە المادى. 1925 جىلى قازاق دالاسىن بيلەۋگە جٸبەرٸلگەن گولوششەكين «كٸشٸ وكتيابر» دەگەندٸ ويلاپ تاپتى. كومپارتييانىڭ بيلەتٸن بٷركەنگەن قارا نيەت پاتشا جاساي الماعان ٸستٸ, اسقان زۇلىمدىقپەن ۇيىمداستىرا بٸلدٸ. ول ادام بالاسىنا «نۇرلى بولاشاق» ورناتۋ يدەياسىن جٷزەگە اسىرعان بولىپ, اڭقاۋ ەلدٸ سەندٸرٸپ, بٸرتۇتاس ەلدٸ ٶز ٸشٸنەن بٸر-بٸرٸنە قارسى قويدى. «كٸشٸ وكتيابر» تەك قازاق ەلٸن قىرۋعا شەبەر ۇيىمداستىرىلعان شارا ەدٸ.
اۋىلعا سوتسياليزم نەگٸزٸن ورناتۋ ٷشٸن, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋلىق, اتالىق ۇساق كووپەراتيۆتٸك ۇيىمدى قيراتۋدىڭ قاجەتٸ جوق ەدٸ. ول كووپەراتيۆتە جەر مەن باعىن ورتاق, مال ەر تٷتٸننٸڭ مەنشٸگٸ بولاتىن. كەشەگٸ مورگان تامسانا جازعان باۋىرمالدىق, مەيٸرٸم, الاڭسىز ٶمٸر, ماركس اڭساعان كوممۋنيستٸك ياچەيكا وسىنداي-اق ەمەس پە. سول قازاق قوعامىنىڭ نەگٸزٸن تالقانداۋ, قازاقتى قۇرتۋ جولىنداعى العاشقى قادام ەكەنٸ داۋسىز. سونداي كووپەراتيۆكە تاپ بٷگٸن قولىمىز جەتپەي وتىر ەمەس پە?
كازكرايكومنىڭ كەزٸندە اسا «قۇپييا» سانالعان 19 يانۆار (1930 جىل) قاۋلىسىندا «چتو مەروپريياتييا»… ۆ رايوناح سپلاشنوي كوللەكتيۆيزاتسيي كازاحسكوگو ناسەلەنييا نە سوۆسەم دوستاتوچنى ي دولجنا بىت ۋسيلينى» دەلٸنٸپ, قازاقتى كووپەراتيۆتٸ, قازاق قوعامىنىڭ نەگٸزٸن قيراتۋدى تەزدەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. وسى قاۋلىدا تاس-تالقان بولعان اۋىلدى ٷلكەن-ٷلكەن كولحوز جاساۋ ٷشٸن قۋىپ ەكەلۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلعان. جٷزدەگەن شاقىرىم جەردە, ونسىز دا بوسۋعا ۇشىراعان جۇرتقا كٶمەك جوقتىعىن «چتو بيۋدجەتامي كاك كراەۆىم, تاك ي مەستنىم نە پرەدۋسموترەنى سپەتسيالنىە سرەدستۆا نا وسەدانيە» دەپ اشىق ايتىلىپ, ونى ۇيىمداستىرۋ اتى بار زاتى جوق ەلدەبٸر مەرەكەلەرگە تاپسىرىلعان, ياعني, «نە بولسا ول بولسىن» دەگەندٸ انىق ۇعۋعا بولادى.
قازاق جۇرتىن مۇنداي تالاۋعا سالۋعا قارسىنىڭ بەرٸ حالىق جاۋى ەسەپتەلدٸ. احمەت, ماعجان, مٸرجاقىپ تٷگٸلٸ گولوششەكين ساياساتى, مومىن قازاقتىڭ ەسٸ تٷزۋٸن دە تىنىش قويمادى. قازاقتىڭ وقىعانى تٷگٸلٸ ەسٸ بارىن دا, ەز ساياساتىن تەزٸرەك جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن و دٷنيەگە اتتاندىرىپ جٸبەرۋگە تىرىستى. «كٶشپەلٸ ەل XX عاسىردا ٶمٸر سٷرۋگە تيٸس ەمەس» دەگەن تەورييامەن قارۋلانعان نەشە تٷرلٸ باسكەسەرلەر مىلتىعىن شوشاڭداتىپ دالا كەزٸپ, ەلگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋمەن بولدى. ولاردىڭ تٸرەگٸ تىم مىقتى ەدٸ. 20-جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا-اق, گولوششەكين كەلگەن سوڭ بٸر-ەكٸ جىلدان سوڭ, مومىن ەلدٸڭ قانى سۋداي تٶگٸلە باستادى. «ۇرىلاردى اتامىز» دەگەن سىلتاۋمەن ەرٸ «كونترالار اۋىل-اۋىلدى ارالاپ جٷر, سولارمەن كٷرەسەمٸز» دەپ ەل ٸشٸنەن قارۋلى وتريادتار شىعا باستادى. سونىڭ بٸرٸ شەت اۋدانىن مەكەن ەتۋشٸ ٸرگەلٸ رۋدىڭ بٸرٸ شۋاش اۋىلىن قاماپ, جەتٸ كٸسٸسٸن اتىپ كەتتٸ. وققا ۇشقانداردىڭ ٸشٸندە اتاقتى جانقۇتتى شەشەننٸڭ نەمەرەسٸ تەتٸبەك ۇلى شەكەن, سەيٸتقالي, سەيٸتقامال, اققاسقا دەگەندەر بار. بٸر اۋىلدىڭ ەر ازاماتىن قىرىپ كەتۋگە اققاسقا جٶندٸ قوناق اسىن بەرمەدٸ دەۋ, «ۇرىنى اتادى ەكەن» دەگەن قورقىنىشتان كەكٸشتٸڭ تۇرا قاشۋى سىلتاۋ بولعان. قاشىپ كەتكەن «كونترا», اۋىل سونىمەن سىبايلاس دەپ ەسەپتەلگەن. سول جولى ٷرپەك ادايدا 40 ادامنىڭ اتىلعانىن ەسكەي جىرشى ايتىپ, قۇلاققا سٸڭٸرگەن. ەمٸرجان وماروۆتىڭ ايتۋىنشا سونىڭ ٸشٸندە سارىمنان جامانبەك مەكٸباسوۆ, سەيٸتبەك, سەيٸتقازى دەگەندەر بار.
دالا جۇرتىن دٷرەلەپ, اسىپ-اتىپ, ويىنا كەلگەنٸن قىلعان وترياد كەشە پاتشا ٷكٸمەتٸنە باعىنباي كەتكەن دالا كٶكجالى بورانقۇلعا ۋ بەرگٸزسە, مايشورا-تەجٸباي اۋىلىن, تاڭ اتا قورشاپ, پۋلەمەتپەن اتقىلاعان. اۋىلدان اقبوزاتقا مٸنگەن جالعىز-اق ادام قاشىپ شىعا العان دا, قالعانى مەرت بولعان. قىرعىننىڭ لەبٸن كٷنٸ بۇرىن سەزگەن شەمشيد پەن ٶسكەنباي بٸر قىز, بٸر كەلٸنشەكتٸ ەرتٸپ, سوناۋ كٶكشەتاۋ جاقتان شىعىپ, ابىزدىڭ قارا تالىن مەكەن ەتكەن. سولارعا ەرٸپ, وسى ەلدٸڭ شەرٸپ دەگەن جٸگٸتٸ دە وڭتٷستٸك جاققا كەتكەن. بۇلاردىڭ سىبىسىن بٸلگەن 40 سولدات اۋىلدى باسىپ قالىپ, بٸر بوزبالانى تورعايداي شىرىلداتىپ ساباپ, جاتاعىن كٶرسەتۋگە مەجبٷر ەتكەن. سولداتتار وققا ۇشقان شەرٸپتٸڭ باسىن نايزاعا ٸلٸپ ەكەلٸپ, مومىن ەلدٸڭ زەرەسٸن ۇشىرعان.
1930 جىلى شەت اۋدانىندا ەر ٷيگە 100-دەن 500 باسقا دەيٸن مال سالىعى تٷسكەن. 1931 جىلى حالىق باسىنا تٷسكەن قاسٸرەتتەن ەسٸنەن تانعانداي ەدٸ. شەت اۋدانى حالقىنىڭ قولىندا قالعان 80 مىڭ باس ٸرٸ قاراعا 120 مىڭ باس مال تاپسىرۋ جٶنٸندە سالىق تٷستٸ. ەۋەلدە سالىق مال باسىنا تٷسٸپ, جۇرتتى بٸرجولا سىپىرسا, كەيٸن «توننالاپ» تٷسەتٸن بولدى. ايتا كەتەرلٸك بٸر سٶز, بۇل ەتتٸ اپارار جەر, ساقتار ورىن جوق ەكەنٸن بٸلە تۇرا, گولوششەكين توبى وسىنى ٸستەدٸ. 1932 جىلى حالىق قىرىلىپ جاتقاندا, بۇرىنعى نٸلدٸ رۋدنيگٸندە 100 (جٷز) مىڭ توننا ەت ٶرتەلدٸ. ساسىپ بورسىعان مىڭداعان توننا ەتتٸ جويۋ سپاسك, بۇرمادا جٷرگٸزٸلدٸ. 1931 جىلى ەلگە اشتىق كٸرە باستادى. تۇقىم-تۇقىمىمەن «نۇرلى بولاشاققا» جەتپەيتٸنٸنە, قۇريتىنىنا كٶزٸ جەتكەن ەل ٸشٸندە تولقۋ بولعانى شىندىق. مۇنداي قاتەر تٶنگەندە, ٷنسٸز مٷلگٸگەن ۇلتتىڭ جەر بەتٸندە ٶمٸر سٷرۋگە حاقىسى جوق دەر ەدٸم. قاسقىر دا ۇرپاعىن ساقتاۋ ٷشٸن جانتالاسىپ كٸسٸگە شابادى, ال, قازاق ەلٸ ٶزٸن ساقتاۋ ٷشٸن تولقىسا نەسٸ ايىپ. مٸنە, وسى كەزدە شەت اۋدانىنىڭ گپۋ باستىعى بوپ, ەل اراسىنا شيشوۆ دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ, ن.سىچەۆ تاعايىندالدى. سول شيشوۆتى شەتكە اتتاندىرىپ تۇرىپ, وپەرسەكتور باستىعى باق «بيلەر مەن دٸنباسىلار, اقىندار سٶزٸن تىڭداعان, حالقى باس يمەيتٸن» اۋدانعا بارعاندا اياۋسىز بولۋىن, ويلانباۋىن تالاپ ەتكەنٸن ارحيۆ ساقتاعان. سونىمەن, شيشوۆ بارعان جەرٸن قانعا بوياۋعا مٸندەتتٸ بولعان. شالا ساۋاتتى شيشوۆقا وسى دا جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. ول قاندى ٸسٸنە اياۋسىز كٸرٸسٸپ بەردٸ.
قازكرايكومنىڭ 1931 جىلعى 25 مايداعى «ەرنازاروۆتىڭ بايانداماسى بويىنشا, اسا قۇپييا رەزوليۋتسيياسىندا «ۆ ابرالينسكوگو ي شۋبارتاۋسكوم, كۋبىسكوم ي كاركارالينسكوم رايوناح… ناپرياجەننوە پولوجەنيە… پرودولجاەت وستاۆاتسيا» دەپ كٶرسەتٸلگەن. «ۆ دەلو موبليزاتسيي سرەدستۆ مەستنىە ورگانى دوپۋسكالي گرۋبىە ادمينيستريروۆاننىە, پىتاياس پۋتەم وبلاجەنيە ناسەلەنييا ناپولنيت فينپلان, پري ەتوم يمەيا ۆ ەتيح رايوناح بەزتوۆارە ي وتسۋتستۆيە پرودوۆولستۆيە» دەپ اشىق كٶرسەتٸپ, حالىقتىڭ اشتىق-جالاڭاشتىققا ۇشىراعانىن مويىنداي وتىرىپ, حالىقتى تولقىتۋشى باي-قۇلاق ەلەمەنتتەر دەپ باياعىدا قىرىلىپ بٸتكەن سورلى بايعا جابادى. ٸرٸ بايلاردى 1928 جىلدارى قۇرتتىق, ورتاشانى 30-جىلداردان اسىرعان جوقپىز, سوندا, حالىققا ٸرٸتكٸ سالاتىن قاي باي دەگەن ساۋال ەرٸكسٸز كەلەدٸ. ەلدە قالعان قايىرشىلار بايي باستاپ پا ەدٸ? مٸنە, مۇنى قازاق «اۋرۋ باستىڭ ساقيناسىن ساۋ باسقا جابۋ» دەيدٸ.
رەزوليۋتسييادا بەلسەندٸلەردٸڭ بيلٸكتەن ايىرىلىپ قالعانىن جازا كەلٸپ , «فاكتيچەسكيي پەرەدەلي ۆلاست كۋلاكوم شۋبارتاۋسكيي ر-ن» دەپ ونان ەرٸ «كوممۋنيستى 6-اۋلا ابرالينسكوگو رايونا سوۆمەستنو سو سۆويم رودام پرينيمالي اكتيۆنىە ۋچاستيە ۆ ۆستۋپلەنيياح» دەپ, دەنٸ قازاق, ٶز ۇلتىنىڭ تاعدىرىنان بٶلٸنە الماعان كوممۋنيستەردٸ سٶگەدٸ. بۇل جاعداي قازاق كوممۋنيستەرٸنە سول تۇستا تەن سىقىلدى. شەت اۋدانىنىڭ العاشقى پارتييا ياچەيكاسىن قۇرۋشى دەلماعانبەتتٸڭ تۇڭعىشبەگٸ, بەيمەننٸڭ كٶپجانى, سىدان, ناقىپتىڭ التىبايى سەكٸلدٸ ازاماتتار 1928 جىلى ٸرٸ بايدى كونفيسكەلەۋگە, ونان سوڭ قاپتاعان سالىققا قارسى بولىپ, «بۇل اشارشىلىققا ۇشىراتادى» دەپ سان رەت جاسىرىن كەڭەس ٶتكٸزگەنٸ بەلگٸلٸ. ول قۇپييا شەشٸمگە «ەششە پودنيات تەمپى سكوتا زاگاتوۆوك» دەگەن سٶزٸن وقىعاندا اياۋشىلىقتىڭ شەگٸ بولمايتىنىنا كٶزٸ جەتٸپ, گولوشەكين باستاعان بيلەۋشٸلەردٸڭ زۇلىمدىعىنان بٸرجولا تٷڭٸلەسٸڭ. وقپەن اتىپ تاۋىسا المايتىن قازاق حالقىن, اقىماق, ٷكٸمەتكە شىن بەرٸلگەن بەلسەندٸنٸڭ قولىمەن اشتىققا ايداپ بارا جاتقانىن كٶرٸپ, تاپ بٷگٸندە جانىڭ شىرقىرايدى.
اشارشىلىق جاپپاي كٸرە باستاعان, قىرىلاتىنىنا كٶزٸ جەتكەن ەل رەزوليۋتسييادا كٶرسەتٸلگەن اۋدانداردا عانا ەمەس, قازاق جەرٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە تولقۋ جاساعان. ونداعى ماقسات بەلسەندٸ زورلىعىنان قۇتىلۋ, تٸرٸ قالۋعا تىرىسۋ عانا ەدٸ. كٶتەرٸلگەن ەلدٸڭ بٸر ورتالىعى سوزاق بولسا, ارقا ەلٸ دە قاراپ جاتپادى. وسى كٷنگٸ جەڭٸس سوۆحوزىنىڭ ماڭىندا قۇرىلعان بٸر اۋدان قازاعى تٸك كٶتەرٸلٸپ, وڭتٷستٸككە قاشىپ كەتتٸ. ونىڭ تٸرٸ قالعانى قازٸر سارىسۋ اۋدانىن قۇراپ وتىر. ارقاداعى بوقتى تاۋىنا بەكٸنٸپ, ٶزٸنشە قارسىلىق كٶرسەتكەن ەل اي بويى بەرٸلمەي, ٷستٸنەن ۇشقان قوس قانات «كۋكۋرۋزنيك سامولەتٸ» اتىپ تٷسٸرگەن. نۇرا اۋدانى جاعىندا كٶتەرٸلگەن جۇرتتىڭ باسىندا بولعان ەلسەن قاجى قولعا تٷسٸپ, جەندەتتەر ٸش قۇرىلىسىن ٷزٸپ تٷسٸرۋ ٷشٸن, قول-اياعىنان ۇستاپ جەرگە ۇرعىلاعاندا دا «يە, مەن قازاقتىڭ حانىمىن» دەگەن سٶزٸنەن تانباي كەتكەن. ەل ٷشٸن ازاپپەن ٶلسە دە جانىن قيعان وسىنداي ەرلەرگە ۇرپاق مەڭگٸ باس يەدٸ. اقتوعاي اۋدانىندا تاقىمىنا ات تيگەندەر اۋدان ورتالىعىنان شاۋىپ ٶتٸپ, بەلسەندٸلەردٸڭ زەرەسٸن العان. قالعان توپ جاياۋ-جالپى جاقىنداي بەرگەن. گپۋ ماكلوشين قارۋلى وتريادى ەكٸگە بٶلٸپ, تاياقتان باسقا قارۋى جوق توپتى وقپەن قارسى الۋعا دايىندالعان. جاياۋ-جالپى نارازى توپتىڭ الدىندا, وسى توپتاعى جالعىز قارۋ, شالعى ۇستاعان كٶشكٸن رۋىنان شىققان كەركەي دەگەن جٸگٸتتٸ ماكلوشين تابان استى اتقان. ەكٸنشٸ وتريادتا وق جاۋدىرعان. وقتىڭ بٸرٸ رايپو باستىعى ومار ادامبايدى جارالاعان. مۇندايدى كٷتپەگەن نارازى جۇرت بەت-بەتٸمەن قاشىپ, تاياۋى اياۋسىز جازالانعان.
تولقۋدىڭ اسا بٸر شيرىققان جەرٸ جەزدٸ, قارساقپاي ماڭى. وسى جولداردىڭ اۆتورى ۇلىتاۋ اۋدانى, ەشكٸٶلمەس گرپ-سٸندە بولعان كەزٸندە قۇرمان -دەۋلەن دەگەن جٸگٸتتەردٸڭ ەكەسٸ ىسقاق قارييا, وسى ۋاقيعا تۋرالى اسا ٶكٸنٸشتٸ ەڭگٸمە قوزعاعان ەدٸ. بۇل فاكتٸلەر قازٸر ارحيۆتە دە بار. تولقۋدىڭ باسىندا ەجەپتەۋٸر وقىعان جۇماعازى دەگەن كٸسٸ بولدى. احمەت ۇستا دا باستى رٶلدەگٸ كٸسٸنٸڭ بٸرٸ. كٶتەرٸلگەن جۇرتتىڭ «تالابىن ورىندايمىز» دەپ قولعا تٷسٸرٸپ, جۇماعازى باستاعان بەس ادامدى اتقان. سودان, كٶتەرٸلٸستٸ ٸنٸسٸ قابجان باستاپ, قىس بويى بەتباقتىڭ بويىندا ۇرىسقان. وسى تولقۋ بارىسىندا جٷزدەگەن ادام (سول اقساقالدىڭ ايتۋى بويىنشا بەس جٷز ادام) اتىلىپ, مىڭداعانى سوتتالىپ كەتكەن. وسىنداي وقيعالاردىڭ جاڭاارقا جەرٸندە دە بولعانىن 1961 جىلى قاراعاندى وبلىستىق ارحيۆٸنەن كٶردٸم. سول تولقۋلاردى باسۋ ٷشٸن كٶرشٸلەس اۋدانداردان وترياد قۇرىلعان ەكەن. سوناۋ شىڭعىستاۋداعى تولقۋدى جازالاۋ ٷشٸن شەت اۋدانىنان ون شاقتى ادام جٸبەرٸلگەن. ولاردىڭ ٷشەۋٸ قازٸر بٸزگە بەلگٸلٸ: ادابەك, مۇقىجان دەگەندەر. گولوششەكيننٸڭ كٸشٸ وكتيابر يدەياسىمەن جٸگەرلەنگەن سول كەزدەگٸ كرايكوم سەكرەتارىنىڭ بٸرٸ گوليۋدوۆ دەگەن كوللەكتيۆيزاتسييانى قارقىندى جٷرگٸزۋ ٷشٸن, ەر جەردە توپ-توبىمەن كٸسٸ اتىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇران دا كٶتەرگەن. اشىعىپ قىرىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان اشىنعان حالىق گوليۋدوۆتار ٷشٸن ەندٸ مىلتىق سىنايتىن ەرمەككە اينالدى. توپ-توبىمەن كٸسٸ اتۋدان شەت اۋدانى دا قۇرالاقان ەمەس. سونىڭ سالدارىنان, حالىق سانىنىڭ قالاي كەمٸگەنٸن مىنا تسيفرلاردان كٶرۋگە بولادى. 1926 جىلى شەت جەرٸندە 48311 قازاق بولسا, 1932 جىلدىڭ باسىندا 36568 ادام قالعان, ياعني حالىق سانى سول ەكٸ ورتادا 11743 ادامعا ازايعان. سونان 1933 جىلى 5021 ادام عانا تٸرٸ قالعانىن ارحيۆ دوكۋمەنتتەرٸمەن دەلەلدەپ شىقتىق.
توبىمەن كٸسٸ اتۋ شەت اۋدانىنىڭ ەۋەلگٸ ورتالىعى قىزىلەسپە ماڭىندا بولعان. سوزاق وقيعاسىن ەستٸپ وتىرعان جۇرتقا بوقتىداعى جاعدايدى كٶرگەن شەرٸپوۆ ورمان دەگەن كەلٸپ كٶزٸ كٶرگەنٸن ايتقان ەكەن. اشىعىپ تا, اشىنىپ تا وتىرعان ەل 39 بٶشكە بەنزيندٸ ٶرتەپ جٸبەرٸپ, مۇراتىنا جەتكەندەي بوپ وتىرعان. ونان سوڭ قانقۇيلى بەلسەندٸ بابجانوۆ يسانى ۇستاعان. قانى بٸرگەگە اياۋشىلىق ەتەتٸن ەل ونى ۇرىپ سوقپاعان دا. كٶتەرٸلگەن ەل اراسىندا مارعازى مۇعالٸمنٸڭ بەدەلٸ ٷستەم ەكەن. ول كٸسٸ «زورلىق-زومبىلىق, اشىعۋدى بەلسەندٸلەردٸڭ ٸسٸ, مۇنى جوعارى جاق بٸلمەيدٸ, تولقۋ جاساپ قيىن جاعدايىمىزدى بٸلدٸرەيٸك» دەگەن باعىت ۇستاعان. سول كەزدە, تاپ رەتٸندە ايدالىپ بارا جاتقان, ٸشٸندە تەسٸبەك پەن ىسقاق موللا بار, توپتىڭ سوڭىنان كەلٸنٸ ساقاي قۋىپ جەتٸپ, كٶتەرٸلٸس تۋرالى حات بەرگەن. ايدالۋشىلار ەكٸ ميليتسييانى بايلاپ تاستاپ, ىسقاق موللادان باسقاسى كەرٸ قاشقان. ىسقاق موللا «جاقسىلىق ادامنىڭ الدىنان كەلەر بولار, سوڭىمنان جەتكەن حاباردا بٸر شيكٸلٸك بولار» دەپ ٸلەسپەي قالىپتى. وسى وقيعانى كٶزٸمەن كٶرگەن, ٶزٸ بٸزگە كۋەلٸك قولحات بەرگەن زەكەن بەكٸروۆتٸڭ ايتۋىنشا جازالاۋشى وترياد توقتابەك كٶڭٸندەگٸ مال قوراعا جەتپٸسكە جاقىن ادامدى قاماپ قيناعان. سونىڭ بٸر توبىن اتۋعا الىپ شىققان. ول كەزدە كومسومول زەكەن اقساقالدى تاۋ باسىنا قاراۋىلعا قويعان ەكەن. اجاربەكتٸڭ كەلٸنشەگٸ ساقايدى قاينىسى نۇرلان ەكەۋٸن تۇتاستاي جالاڭاش شەشٸندٸرٸپ, شتىكپەن تٷيرەلەپ, ەرٸكسٸز قۇشاقتاستىرىپ قويعان. سونان سوڭ, ەرٸككەن بەلسەندٸلەر «سەندەرگە وق تا شىعىن» دەپ تٸزٸپ قويىپ اتقان. بەلسەندٸلەر ٸشٸندە اۋاتكوم تٶراعاسى قاراعاندى تويبەكوۆ, كٶدەبەك, سارىمساق, م.ەمٸرين دەگەن رايكوم, كومسومول سەكرەتارى قۇسايىن ەسٸمدٸ سەلپو ساتۋشىسى بار ەدٸ. تٸزٸلگەن جۇرتتىڭ الدىندا تۇرعان جٸگٸت ٷڭٸرەيگەن مىلتىق اۋزىنا شىداي الماي ەسٸنەن تانىپ, قايتا-قايتا قۇلاي بەرگەن. سوندا تەسٸبەك:
– مىنا شٸرٸك اجالدى دا جٶندەپ قارسى الا المادى عوي – دەپ, وق ٶتٸنە ٶزٸ كەلٸپ تۇرعان.
وقيعانىڭ بەل ٸشٸندەگٸ قىزىل وتاۋ سوتى ومار تايبەك بۇل جٶنٸندە, ٶزٸنە گپۋ شيشوۆ مىلتىق كەزەپ «ات انالاردى, ٶيتپەسەڭ سەن دە جاۋسىڭ» دەگەنٸن, ٶزٸنٸڭ ەدەيٸ مىلتىقتى دالاعا اتقانىن وسى جولدار اۆتورىنا ايتقان ەدٸ. يە, ول كەزدە كٸسٸ اتتىرىپ, قولىن قانعا بوياپ, ەركٸمدٸ ٶزٸنٸڭ سەنٸمدٸ ادامى ەتۋ شيشوۆتاردىڭ ىڭعايلى تەسٸلٸ بولسا كەرەك. جالاڭاش قۇشاقتاسقان نۇرلان مەن ساقايدى بٸر وقپەن اتىپ قۇلاتىپ, قانسىراپ ەلٸ تٸرٸ جاتقان كەلٸنشەكتٸڭ تٶسٸن كەسٸپ الىپ, كٷيەۋٸ اجاربەكتٸڭ ٷستٸنە تاستاعان بابجانوۆتىڭ ٸسٸ جان تٷرشٸگەرلٸك.
وسى وقيعادا قولعا تٷسكەن – شويىنبەكتٸ بٸر بەلسەندٸ ٶزٸ جەكە اتپاق بولىپ الىپ شىعادى. ۆينتوۆكانىڭ جەتٸ وعىنىڭ بٸرەۋٸ دە اتىلماي, كەشٸندە توقتابەك كٶڭٸنە قايتا ەكەپ قاماعان. تٷندە ەسكٸ قورانىڭ تٷكپٸرٸندەگٸ بوس كٸرپٸشتٸ سۋىرىپ شويىنبەك جالاڭاش, جالاڭ باس جالعىز شتانمەن جاياۋ قاشىپ, اقىرى الماتى جەتٸپ, قارسىبەكتٸڭ عاينوللاسىنا وسى سۇمدىقتى بايانداعان. عاينوللا استانادا مەسەلە كٶتەرٸپ, وسى سۇمدىقتى زورعا توقتاتقان.
وسى جولداردىڭ اۆتورى 1989 جىلى 11 وكتيابر كٷنٸ زۇلىمدىقتى كٶزٸمەن كٶرگەن زەكەن اقساقالدى الىپ, نايزاكەسكەندەگٸ شەيٸت بولعانداردىڭ جەتكەن جەرٸن تاۋىپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ, تاعزىم ەتٸپ قايتتى. سول ماڭنىڭ ەستٸ ازاماتى دەمەسٸنگە جازىقسىز جاپا شەككەندەردٸڭ بۇل جالعانداعى سوڭعى تۇراعى, تاسپەن باستىرىلعان جالعىز اپانعا كٶز قىرىن سالا جٷرۋٸن, ەل بولىپ قامقورلىق جاساۋىن ٶتٸندٸك. تاۋ اراسىنداعى تەرەڭ سايدا مەيٸتتەردٸڭ باسىنا شىققان قۋرايدى جەل تەربەيدٸ. ال, سەنٸڭ كٶڭٸلٸڭ قوبالجىپ, تاماعىڭدى ٶكسٸك تٸرەپ, نە ٷشٸن دەپ ەرٸكسٸز كٷبٸرلەيسٸڭ.
شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى ورنالاسقان ماڭداعى قاندى قارا تٶبەدەگٸ توپتاسقان كٸسٸ اتۋ 1931 جىلدىڭ اۆگۋست ايىنىڭ ورتا كەزٸندە ٶتتٸ. اتىلعان ادامداردىڭ سانى جيىرمادان اسادى. نەگٸزٸ يمانجولبارىس اۋىلىنىڭ ازاماتتارىنان تۇرعان بۇل جاعدايدى كٶرسەتۋشٸ دە, تاۋ اراسىنداعى ەلدەبٸر تۋ مەن بٸر بەت قاعازدى تاۋىپ بەرۋشٸ دە تٶلەۋباي بەلسەندٸ. تٷلكٸلٸنٸڭ بەتٸندەگٸ اۋدارىلىپ جاتقان تاستى كٶرسەتٸپ «ٸشٸم سەزٸپ تۇر, انا تاستىڭ استى تەگٸن ەمەس» دەپ, ٶزٸ قولىمەن قويىسقان قويمانىڭ ٷستٸنەن شيشوۆ باستاعان گپۋ ادامدارىن تٷسٸرگەن. تٶلەۋباي سۇمنىڭ جازىقسىز كٶزٸ جويىلعان ازاماتتاردىڭ ەيەلدەرٸنە جاساعان قيياناتىن, بالا-شاعاسىنا كٶرسەتكەن زورلىق-زومبىلىعىن ەل كٷنٸ بٷگٸن تٷرشٸگٸپ ەسكە الادى. حالىق قارعىسىنا ۇشىراعان ونان تۇقىم جوعى دا ەل كٶز جاسىنىڭ تەگٸن كەتپەگەنٸ سيياقتى.
ىمىرت جابىلعان شاقتا تۇتقىنداردى, وسى كٷنگٸ اقسۋ بٶلٸمشەسٸنەن تٷيەگە مٸنگەستٸرٸپ الىپ شىققان. دەرجٸبايدىڭ قاسەنٸ دەگەن كٸسٸ «تٷسە قاشايىق, بەرٸبٸر ٶلدٸك» دەپتٸ. سوندا, ەلگە سىيلى تالپاقتىڭ احمەتجانى «ارتىمىزدى ويلايىق, بٸز قاشىپ قۇتىلعانمەن بالا شاعامىزدى قىرادى بۇل يتتەر. قۇداي نە سالسا دا ٶزٸمٸز كٶرەيٸك» – دەپ توقتام ايتقان. احمەتجاننىڭ سوڭعى تٸلەگٸ نامازىن وقۋ ەكەن. سەجداعا باس ۇرىپ وتىرعان اقاڭدى سەمەنەنكو اتقان. جارالى اقساقال قۇلاي قويماپتى دا, وسى ەلدٸڭ بٸر ەسالاڭى قىلىشپەن شاۋىپ ٶلتٸرٸپتٸ. موروزوۆ دەگەن « ۆام پۋلي جالكو» دەپ تالايىن بٸر وقپەن جايپاعان.
سول كەزدە قىزمەتكە جاڭا ٸلٸنٸپ جٷرگەن جٸگٸتتٸ ەرٸتە شىققان شيشوۆ ونىڭ قولىنا مىلتىق بەرٸپ, شەكەسٸنە تاپانشاسىن تٸرەپ قويىپ, «ات ەيتپەسە» دەپ ساناي باستاعان. ەسٸ شىققان جٸگٸت مىلتىق داۋىسىمەن بٸرگە ەسٸنەن تانا قۇلاعان. ەلدەبٸرەۋلەر «قان ٸش, ەسٸڭدٸ جيياسىڭ» دەپ اۋزىنا قان جاققان ەكەن. سول جٸگٸت (ول دا زورلىقتىڭ قۇربانى سول سەبەپتٸ اتىن اتامادىق) سوعىسقا كەتەردە «مەن قان جالادىم, قان مايداننان قايتپاسپىن»دەگەن ەكەن, سوعىستا جوق بولىپ كەتتٸ. ەرمەك ٸزدەگەن بەلسەندٸلەردٸڭ بٸرٸ اقبوتا تٷسٸپبەكتٸ قولىن بايلاپ, جالعىز ٶزٸن ايۋلىعا اپارىپ اتقان. جارالى اقپاننىڭ قۇدىشى بٸرازدان كەيٸن ەسٸن جيىپ, ٶزەن جارىن جاعالاي قاشىپ شىققان. جارالى قۇدىش ۇزاي الماعان. ەرتەڭٸنە ٸزدەۋشٸلەر ونى دانييار بەيٸتٸنٸڭ قاراعان اراسىنان تاۋىپ, ٷركٸتٸپ جٷرٸپ قۋالاپ اتقان.
قارت ۇستاز, سوعىس جەنە ەڭبەك ارداگەرٸ جۇماتاي قۇتجانوۆ بەرگەن كۋەلٸك قولحاتىندا «تٷندە دٷرسٸلدەگەن مىلتىق داۋىسى ەستٸلٸپ جاتتى, «كٸسٸ اتتى» دەپ ەرتەڭٸنە ٷلكەندەر بٸلٸپ كەلۋگە جٸبەرگەن. ٶزەننٸڭ كٷنگە 7 قاراپ تۇرعان بيٸك كەمەرٸنٸڭ استىنا اتىپتى. سۋ قىزىل الا قان. بٸز بالىق اۋلاعان بولىپ باردىق. بٸزدٸ مىلتىقتى اتتىلى ادام «كەتٸڭدەر» دەپ قۋدى. ونىڭ ميليتسييا فورماسى بار ەدٸ» دەپ جازدى جۇمەكەڭ. جۇمەكەڭ 1931 جىلى 14 جاستا ەكەن.
جۇمەكەڭ سول وقيعالاردى جاقسى بٸلەتٸن يماعانبەتوۆ تٶسباي دەگەن اقساقالمەن كٶپ دەمدەس بولىپ, بۇل جاعدايدى تەتپٸشتەي سۇراعان. تٶسباي اقساقال اتىلعانداردىڭ جاتقان جەرٸن جۇرت بٸلٸپ قالۋى سەبەپتٸ, ٶزەننٸڭ اتىلعانداردىڭ ٷستٸنە قۇلاتىلعان جارى ارشىلىپ, بٸراز مەيٸتتٸ وسى كٷنٸ بٸز ات شاپتىرىپ, توي جاساپ جٷرگەن تابان تٶبەنٸڭ تەرٸستٸك جاق ٸشٸنە كٶمدٸرگەنٸن, ٶزٸنٸڭ سوعان قاتىسقانىن ايتقان.
جۇماتاي اقساقال سول كٷنٸ دەرجٸبايدىڭ قاسەنٸ,تالپاقتىڭ احمەتجانى, يمان-جولبارىستان, ەلۋباي, امانبەك, شٷلەنبايدىڭ تيىشبەك, جەكسەنبەگٸ اتىلعانىن ەسكە السا, جۇماباي تەكەنوۆ, اقپاننىڭ قۇدىشى, اقبوتا تٷسٸپبەك, ساندىباي تۇقىمىنان سەدۋاقاستىڭ شەيٸت بولعانىن ايتادى. ىقسانوۆ مۇقاش قارييا مەيٸتتەر ٸشٸندە تٸنەكەنٸڭ قازانعابى, قاراقويلى ادايدىڭ احمەتٸ, شەگٸرلٸۇلى قارسابەك, بالتا قۇدايبەرگەنۇلى قايىربەرلٸ, باباس اقىندار بار ەكەنٸن قۇلاققا قۇيدى. سول جىلى ەبدي كٷيشٸنٸڭ دە وپات بولعانىن جٷنٸس ىبىشۇلىنان سان مەرتە ەستٸدٸك. كٷن ٶتكەن سايىن تەجەۋسٸز ۋاقىتتىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ بارا جاتقان 1932 جىلدىڭ قىرعىن اشتىعى «نەگە, نەگە» دەگەن ساۋالدى قايتا-قايتا تۋعىزىپ, قولدان جاساعان تراگەدييانى تٷسٸندٸرۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. كٶز كەرگەندەردەن جينالعان ەستەلٸكتەردٸ وقىعاندا سول بٸر قايعىنى باستان كەشكەندەيسٸڭ, تٷرشٸگەسٸڭ. ە.مۇحامەدجانۇلى بەلسەندٸلەردٸڭ بار مالدى سىپىرىپ العانىن, شۇبىرعان ەلدٸڭ جولشىباي قىرىلعانىن, جٷرۋگە جاراماي قالعان بويجەتكەن قىز الدىندا جانىپ تۇرعان وتقا قۇلارمان بوپ تەڭسەلٸپ وتىرعانىن جازسا, ك.جاناسىلوۆ بەتقايىڭداعى قورادان ادام سٷيەگٸن كەيٸن كٷرەپ شىعارۋعا تۋرا كەلگەنٸن, سارىٶزەكتە شاشىلعان مٷردە تالاي جىلدار شٶپ شاپتىرماعانىن ايتادى. قارت ۇستاز س.ەبدرايىموۆ بٶگٸلٸنٸڭ 1930 جىلدارى 150 ٷيٸنەن ەر تٷتٸندە بٸرەر ادامى عانا بار 37 ٷي قالعانىن. قايشا شەشەي ەكٸ ٷي تولا قاتتاپ جينالعان ٶلٸكتٸ ۇراعا كٶمدٸرگەن سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى سولوۆەۆتٸڭ تٸرٸ قالعانداردى قاپقا سالىپ, سۋعا لاقتىرتقانىن ايتقاندا, جاۋىزدىقتىڭ شەگٸ جوعىنا ەرٸكسٸز يلاناسىڭ. قارت ۇستاز ق.ىبىرايتەگٸ بوسىعان ەلمەن بٸرگە سٸبٸر اسىپ كەتكەنٸن, ق.اياپبەرگەنۇلى ادامزات باسىنا بەرمەس اشتىقتا كٸسٸنٸڭ كٸسٸنٸ جەگەنٸن جازعاندا, ساسقانىڭنان ٶكٸمەتٸ قايدا, پارتيياسى قايدا دەپ قانعا سٸڭگەن ەدەتپەن ويلاپ قالاسىڭ. ٶتكەننٸڭ كەگٸن قۋۋعا قارسىمىن. بٸرەۋ «نۇرلى بولاشاق» دەگەنگە الداندى. كەيبٸرٸن گپۋ-كگپ ٶزٸنە ەرٸكسٸز زورلاپ جۇمىس ٸستەتتٸ. ناداندىقتىڭ باققۇمار, دەرەجە قۇمارلىعى دا كەندە قالعان جوق. بٸراق سونىڭ بارلىعى دا تٷرلٸ-تٷرلٸ بٸزدٸڭ دە, شەت ەلدٸڭ دە ارحيۆتەرٸندە ساقتاۋلى. ەركٸم بۇل جالعانداعى ٶزٸنٸڭ ٸسٸ مەن سٶزٸ ٷشٸن قۇداي مەن كەلەر ۇرپاقتىڭ الدىندا جاۋاپتى. اقىرعى ساراپشىلار دا وسىلار. تەگٸندە گەنوتسيد اتالىپ جٷرگەن بۇل اشتىققا بٸردەن-بٸر كٸنەلٸ ادام «قۋ جاق» اتانعان گولوشەكين سيياقتى. جالعىز ەمٸرشٸ وسىنى ٸستەگەندە اينالاسى قايدا دەگەن سۇراق ەرٸكسٸز كەلەدٸ. ەلٸنٸڭ قىرىلۋعا بەت العانىن كٶرگەن بٸر ازاماتتىڭ حالقى ٷشٸن جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, گولوششەكيندٸ جالعىز وقپەن جايعاي سالماعانى ميعا كٸرمەيتٸن ٸس. ەندەشە, ونىڭ اينالاسى دا قىلمىسكەرلەر. سول تۇستىڭ ٶزٸندە كوممۋنيزمنٸڭ ۋلى يدەياسىن جامىلعان جاۋىزدار ەل بيلٸگٸن قولعا تٷسٸرگەن. گولوشەكيننٸڭ ايتقانىنا جۇرتتىڭ بەرٸ كٶنە بەردٸ دەسەك ەرۋاق الدىندا كٸنەلٸ بولارمىز. سول كەمپەسكە باستالعان 1928 جىلى شەت اۋدانىنىڭ ەلدٸڭ بٷتٸندٸگٸن كٶكسەگەن ازاماتتارى كٶپجان بەيمەنۇلى, تۇڭعىشبەك دەلماعانبەتۇلى باستاپ قويكەل ٶزەنٸ جاعاسىندا كوممۋنيستەردٸڭ جاسىرىن جينالىسىن ٶتكٸزٸپ, بايلاردى تەركٸلەۋگە بەرمەسكە سەرت بەرٸسكەن. «قىزىلتاۋيزم» دەگەن ايدار تاعىلعان بۇل ازاماتتار, كەزٸندە قۋعىنعا تٷسكەنٸ انىق.
دەگەنمەن دە, وسى تۇستاعى «قۋ جاقتىڭ» بٸرەر قادامىن بايقاپ كٶرەيٸكشٸ. قازاق ەلٸنٸڭ تۇرمىسىن تٷسٸندە دە كٶرمەگەن, ەڭ بولماسا بٸر كيٸز ٷيدٸڭ ەسٸگٸن اشپاعان, مال باققان ەلدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ بارى ەسٸنە دە كٸرمەگەن گولوشەكين ٶتكٸزگەن قازكرايكومنىڭ قاۋلىلارى دا پەلە ٸزدەپ شاپقىلاپ جٷر-اۋ. جەر جىرتىپ ەگٸن سالۋعا نە سوقاسى, نە تۇقىمى جوق ميلليونداعان قازاقتى كولحوزعا قۋىپ تىقپاق. ونىڭ جولى مالىن تارتىپ الۋ بولسا كەرەك. قازكرايكومنىڭ 19.01.1930 جىلعى قاۋلىسىندا «گرومادنوە كوليچەستۆو كوچەۆوگو ي پولۋ كوچەۆوگو كازاحسكوگو ناسەلەنييا» دەپ كٶرسەتٸلٸپ ونان ەرٸ «كوللەكتيۆيزاتسيي كازاحسكوگو ناسەلەنيە دولجنى بىت ۋسيلەنى» دەپ قورىتىندىلايدى. ول ٷشٸن حالىققا مىنانداي جاعداي جاسالۋ كەرەك دەگەن بٸر اۋىز سٶز بولسايشى. وسى قاۋلىدا «پوترەبۋەت پەرەدۆيجۋ ناسەلەنييا ۆ حوزيايستۆەننىە تسەنترى» دەپ كٶرسەتٸلٸپ, مالى تالاۋعا تٷسكەن ۇلى دالانىڭ قازاعىن قۋىپ ەكەلٸپ, شوعىرلاندىرىپ, كيگٸز ٷيلٸ قالالار جاساۋعا جول اشادى. سول ٸشٸندە تٸرٸ پەندە قالماعان كيٸز ٷيلٸ قالالار 1934 جىلعا دەيٸن جەلمەن تەڭسەلٸپ تۇرعان ەدٸ. سول قاۋلىدا قۋىپ ەكەلٸنگەن قازاقتارعا ٷي سالىنسىن دەيدٸ دە, وعان قارجى «بيۋدجەتامي, كاك كراەۆىم, تاك ي مەستنىم نە پرەدۋسموترەنى سپەتسيالنىە سرەدستۆا» دەپ اتاپ كٶرسەتٸپ, قاي-قايداعى بٸر كٶك تيىنى جوق مەكەمەلەرگە سٸلتەمە جاسالادى. سونىمەن, قۋىپ ەكەلٸنگەن جۇرت ازىپ-توزۋعا, اۋرۋعا ۇشىراۋعا, سۋىقتان بٷرسەكتەۋگە ٷكٸم ەتٸلەدٸ. ول ازداي 1931 جىلى 25 ماي كٷنٸ قازكرايكوم بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى «ەششە پودنيات تەمپى ۆىپولنەنييا سكوتوزاگوتوۆوك» دەپ سورلى حالىقتى تۇرسا باسقا, وتىرسا اياققا ۇرىپ, 1932 جىل اشتىعىنا قۋالاي تٷسەدٸ. بۇل اشتىق قالاي بولدى دەگەن وي تالايدى مازالاعان. قانشا ەدٸك? قانشامىز قىرىلدىق? كەشەگٸ ٷلكەندەر بٸلگەنٸن ايتۋعا باتپاي, جٷزٸن جاسىراتىن. ەكەم ىبىشتىڭ جٷنٸسٸ بۇل مەسەلە تۋرالى وسى 1990 جىلى عانا تٸس جاردى. ول كٸسٸنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا «شەت اۋدانىندا اشتىق الدىندا 54 مىڭ ادام بولعان. بٸز سان جاعىنان قارقارالىدان ٸلگەرٸ ەدٸك» دەيدٸ. ال, تەك قانا قوي 700 مىڭ, جىلقى 60 مىڭ شاماسىندا بولسا كەرەك. 60 جىلداردىڭ سوڭىندا, ساياسي لاگەرگە بٸراز جىل دەرٸگەر كٶرمەي جٶندەۋدٸ تٸلەگەن دەنساۋلىعىمدى بايقاتىپ, قاراعاندىداعى اۋرۋحانا كەزەگٸندە وتىرىپ, قارقارالىق تەمٸرجان قايىروۆ دەگەن كٸسٸمەن كەزدەستٸم (ۇرپاقتارى بولسا مەنٸمەن حابارلاسۋىن تٸلەر ەدٸم). ول كٸسٸ 1932-33 جىلدارى شەتتە پوچتا باستىعى بولىپ ٸستەگەن ەكەن. ەڭگٸمە جٷيەسٸن 32 مەسەلەسٸنە بۇرىپ, سۋىرتپاقتاپ سۇراي باستادىم. اشتىق ٶتٸپ, 1933 جىلى ٷكٸمەت تٸرٸ قالعاننىڭ ەسەبٸن الۋعا جۇمساپتى. سوندا, شەت اۋدانىندا ەكٸ, نە ٷش ادامنان تۇراتىن تٷتٸن سانى 298 ٷي, جەتٸم بالا , جەسٸر قاتىندى جەكە وتباسى دەپ ساناعاندا 309 تٷڭلٸك بولعانىن ايتقاندا, تەمەكەڭ كٶزٸنە جاس الدى. ٶمٸردەن تاياق جەپ قالعان باسىم بۇل فاكتٸنٸ ٶزٸم عانا وقي الاتىن ەتٸپ ۇزاق جىلدار تىعىپ ۇستاۋىما تۋرا كەلدٸ.
1988 جىلى شەت اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىلدىعى قارساڭىندا باياندامادا ەلدٸڭ باسىنان ٶتكەن قيىندىقتى ايتۋعا تىرىستىق. سوندا رايكومنىڭ بەلدٸ بٸر قىزمەتكەرٸ 1930 جىلى شەت اۋدانىنىڭ حالقىنىڭ سانى ەرٸ – 7116, ەيەلٸ – 6658 ادام دەگەندٸ ارحيۆتەن ەكەلدٸ. بۇل بارلىعى 13772 عانا ادام. بۇعان سەنبەۋگە تۋرا كەلدٸ. سەبەبٸ عالىم م.س.مۇقانوۆتىڭ «ەتنيچەسكيي سوستاۆ ي راسسەلەنييا كازاحوۆ سرەدنوگو جۋزا» دەگەن كٸتابىندا 1824 جىلعى ساناقتا:
قويانشىتاعاي: 1632 ەر, 2176 ەيەل.
كەرسٶن-كەرنەي: 3243 ەر, 4324 ەيەل.
ەلتەكە-سارىم: 3144 ەر, 4192 ەيەل.
بارلىعى: 18711 ادام ەكەنٸ انىق كٶرسەتٸلگەن.
قاراعاندى ارحيۆٸنٸڭ باستىعى نە ٸزدەپ كەلگەنٸمدٸ ەستٸسٸمەن سۋىق قاباق تانىتىپ, ونداي ماتەريالدىڭ جوقتىعىن ايتىپ سالعان. پارتارحيۆ, كرب-نٸڭ ارحيۆٸ دەگەن جابىق. سوندا دا گوسارحيۆتەن جٷزگە جۋىق پاپكانى الىپ, ەلدەنەشە كٷن سارسىلعام. اقىرى ٸزدەگەنٸمدٸ ٶلٸپ-تالىپ تاپتىم. بۇل مەلٸمەت تابليتسا تولتىرعان ادامنىڭ كٶز جاسىنا جۋىلعان. ەبدەن سارعايعان قاعازدىڭ ٶرتەنٸپ كەتۋٸ دە ىقتيمال ەدٸ. ساقتالۋىنا بٸرٸنشٸ سەبەپ «مال باسى تۋرالى مەلٸمەت» دەلٸنۋٸ, ەكٸنشٸسٸ لاتىن ەرپٸمەن جازىلۋى سيياقتى. ەلدەنەشە كٷن سارعايا ٸزدەپ وتىرعان مەنٸڭ ٶزٸم اتتاپ ٶتٸپ كەتٸپ بارىپ «ەڭ بولماسا مال سانىن الايىن» دەپ قايتا ورالدىم. جىلاعان بالانىڭ ٶكسٸگٸنە, ەڭٸرەگەن ٷلكەننٸڭ كٶز جاسىنا تولى وسى بٸر مەلٸمەت-تابليتسانى جۇرتشىلىققا تولىق ۇسىنىپ, تانىستىرعاندى جٶن سانادىم.
اتسىز بٸر تارماق: وندا 24 جىلقى, 12 تٷيە كٶرسەتٸلگەن. سول گرافادا ادام سانى جوق. ول باسقارۋدا جٷرگەن بەلسەندٸلەر, ميليتسييا, سوت, پروكۋرور, مۇعالٸم, ت.ب. بولسا كەرەك. ال, مۇنان كەيٸن تابىلعان تاعى بٸر دەرەكتە 1926 جىلى شەت اۋدانىنىڭ قازاعى 48311 ادام ەكەنٸ ايتىلعان. سونان, 1930 جىلعا دەيٸن كەمپەسكەلەپ قۋدالاپ 36568 ادامعا دەيٸن ازايتىلعان. سٶيتٸپ, 1932 جىلدىڭ باسىندا شەتتەگٸ 36568 قازاقتان 1933 جىلى 5021 ادامى عانا تٸرٸ قالعان. 197832 باس مالدان 1768 باسى عانا بار. 1928 جىلى كەمپەسكەدەن كەيٸن مال باسىنىڭ 10-15 ەسە ازايىپ كەتكەنٸن ٷلكەندەردٸڭ بەرٸ ايتادى. سول ازايعان 197832 باستىڭ 1933 جىلى جۇرناعى عانا قالىپتى.
ادامدى اتۋدى دا, ايداۋدى دا جوسپارلاعان ٷكٸمەت جوسپارىن ورىنداۋ ٷشٸن جەر-جەردە دەرەجە قۋعاندار ايانباي ەڭبەك ەتٸپتٸ.1930 جىلى باي-قۇلاق سانى 76 بولسا, 1931 جىلى 325,1932 جىلى 400 بوپ شىعا كەلٸپ, تاپ جاۋىن قۇرتۋ جوسپارى اسىرا ورىندالىپ, ەلدٸڭ جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸنگە تٷسكەنٸ كٶزگە ۇرىپ تۇر. ەر ٷيگە 150-دەن 500 باسقا دەيٸن مال تاپسىرۋ سالىعى تٷسٸپ, بارىنان جۇرداي بوپ, كٷزدٸ كٷنگٸ شىبىنداي بوپ قىرىلىپ جاتقاندا, اۋدان بويىنشا ەگٸن ەگۋدٸ 12 كٷنگە بٸتٸرۋدٸ, بەسجىلدىقتى تٶرت جىلدا ورىنداۋدى جوسپارلاپ, ۇرانداپ جاتقانىنا ساۋ ادامنىڭ ميى جەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس.
1930 جىل دوكۋمەنتتەرٸندە شەت اۋدانىنىڭ حالقىنىڭ سانى دۇرىس ەسەپتەلمەي, كەم كٶرسەتٸلٸپ وتىرعانى ٶتە جيٸ ايتىلادى. تٸپتٸ, باسشىلارىنا سٶگٸس تە بەرٸلگەن. مۇنى فوند №1, وپيس №1, دەلو №10-نان كٶرۋگە بولادى. بۇل جاعداي ەرٸ قاراي زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتتٸ. جويىپ جٸبەرمەسە جازىلعانىنان جازىلمايتىن ارحيۆ ستاتيستيكاسى 1926 جىلى شەت اۋدانىندا 48311 ادام بولعانىن دەلەلدەپ وتىر. سونىمەن, وسىنشاما ەلدەن 1933 جىلى 5021 ادام قالعانى شىرقىراعان شىندىق. وسى كٷنگٸ شەتكە كٶرشٸلەس اۋداندار حالقىنىڭ باسىنا تٷسكەن قىزىل دوزاقتىڭ تاۋقىمەتٸ دە كەم ەمەس. سول قاراعاندى ارحيۆٸندەگٸ ر-2, وپ 1:4 «ماتەريالى و رابوتە 1-وگو وكرۋجنوگو سەزدا سوۆەتوۆ كاركارالينسكوگو وكرۋگا, ناسەلەنيە كاركارالينسكوگو وكرۋگا 1934 نا 11» دەگەن ماتەريالدا مىنا فاكتٸ كٶرسەتٸلگەن:
قۋ (ەگٸندٸبۇلاق) اۋدانىندا – 3545 ادام;
شەت اۋدانىندا – 6467 ادام;
جاڭاارقا اۋدانىندا – 5960 ادام;
قوڭىرات اۋدانىندا – 8111 ادام;
قارقارالى اۋدانىندا – 10564 ادام;
بايان اۋىل اۋدانىندا – 10504 ادام.
زۇلماتتان كەيٸنگٸ ٶتكەن جىلدا اۋدان حالقى بٸر, نە ەكٸ مىڭعا ٶسٸپ قالعان. ونىڭ كٶبٸ يەسٸز جەرگە يە بوپ قالۋ ٷشٸن قالعان, ورىس, شٷرشٸت, ت.ب سيياقتى كەلٸمسەكتەر, سوۆحوزداردى نىعايتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلگەن ەۆروپالىقتار ەدٸ. بٸرازى اشتىقتان باس ساۋعالاپ تٸرٸ قالىپ, ەندٸ قايتا ورالعاندار بولاتىن. شەت حالقى 5021 ادامنان 6497 كٸسٸگە ٶسكەن. قارقارالى, باياناۋىلدا سونىڭ ٶزٸندە 10 جارىم مىڭ ادام عانا.
اشتان قىرىلعانداردىڭ جاپپاي جەرلەنگەن جەرٸن تابۋ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ٸسٸ. شەتتە اۋدان ورتالىعىنىڭ تٶمەنگٸ تۇسىندا, باقاي بەيبٸشەنٸڭ زيراتىنىڭ جانىنا جەرلەنگەن 400-گە تارتا ادامنىڭ مٷردەسٸ جاتىر. 70-جىلدارى بۇل زۇلماتتى ەلدٸڭ ەسٸنەن شىعارىپ جٸبەرۋ ٷشٸن سول جەرگە اۆتوبازا سالىپ, جىپىرلاعان قابٸردٸڭ ٷستٸنەن ماشينا جٷرگٸزٸپ قويدى. قازٸر ول جەردٸ قورشاپ, قورعاۋعا العان بوپ جاتىرمىز. سول سيياقتى گپۋ-دٸڭ ەسكٸ ٷيٸنٸڭ ارتىنداعى سايعا ٶتە كٶپ ادام جەرلەنگەن. بۇل جەردە اتىلعاندار دا بولسا كەرەك. 60-جىلداردىڭ ورتا كەزٸندە, ول جەردٸ ەگٸن ەكپەسە دە قاساقانا جىرتىپ تاستادى. وسى كٷنگٸ كٶپ بەيٸتتٸڭ دەل ورتاسىندا بٸر شۇڭقىرعا 525 ادامدى كٶمگەنٸن ىبىشتىڭ جٷنٸسٸ, قۇتجانتەگٸ جۇماتاي, شەۋكەي جۇقانۇلى اقساقالدار بٷگٸندە كٶرسەتٸپ وتىر. وسى كٷنگٸ ساۋدا قوعامىنىڭ (رايپو) كەڭسەسٸ 1932 جىلى دەتدوم بولعان. سول جەردٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ ٷي ورنىنداي شۇڭقىر 1955-56 جىلدارعا دەيٸن ٶلگەن بالالاردىڭ سٷيەگٸنە تولى بولاتىن.
پروستورنىي سوۆحوزىنىڭ ماڭىنا وسى عاسىردىڭ باسىندا كەلگەن لاكمان دەگەن نەمٸس قازاقتارمەن قاتتى دوستاسىپ كەتكەن. ول كٸسٸ 1933 جىلى تالاي تانىس ادامنىڭ, نە ونىڭ وتباسىنىڭ قاي جەردە اشتان قىرىلعانىن ايتىپ, سٷيەكتەرٸن تاۋىپ, ٶزٸ جەرلەسكەن ەكەن. وسى كٷنگٸ جارىق ستانتسيياسىندا تەمٸر جول تارتامىز دەپ جۇمىسكەر رەتٸندە كٶپ قازاقتى جيناعان. جاعداي اۋىرلاعاندا باسشىلار جۇمىسكەرلەردٸ تاستاپ, تايىپ وتىرعان. وسى جەردە 200-دەن اسا ادام ٶلگەنٸن ە.ماياسارۇلى ايتىپ وتىر. م.كٷزگٸبەكوۆ 30 جىلداردىڭ باس كەزٸندە جاڭاارقادا قىزمەت ەتكەن. سول كٸسٸ اۋداننىڭ ەسكٸ ورتالىعى تۇرعان اپپاز ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى كٸرپٸش كٷيگەن جەردە م.اعىباەۆتىڭ ٷيٸنەن 200 قادامداي جەرگە 200-گە جۋىق ادامدى بٸر ۇراعا كٶمگەن ايتادى. «درۋجبا» سوۆحوزىنداعى قارت ۇستاز زەرۋباي تەجيتوۆ سول جيىن دەگەن جەردەگٸ مەشٸت ماڭىندا كىرىلعانداردى جازدا قالاي كٶمگەندەردٸڭ كٶزٸ تٸرٸ كۋەسٸ.
قازاقتىڭ اشتان قىرىلۋى 1932 جىلمەن بٸتكەن جوق. ول 50-شٸ جىلعا دەيٸن سوزىلىپ كەلدٸ. زەينەتكەر نۇرمۇحانوۆ تٶلەۋتاي 1948 جىلى سەتباەۆ (نيكولسك) قالاسىندا فزو-دا بولعانىن, ٶزٸن ەرٸكسٸز جەتٸم دەپ سالىپ جٸبەرگەنٸن ايتا كەلٸپ, سول فزو-دا قازاق جەتٸمدەرٸنٸڭ فەۆرال, مارت, اپرەلدە 60-تان استام بالاسىنىڭ اشتان ٶلگەنٸن حابار ەتەدٸ. ول وسى جەردەن بايقوجانىڭ سماعۇلىنىڭ قىزى كٷلەنمەن بٸرگە كەتكەنٸن, سول قىز اسىن تٶلەۋتايعا بەرٸپ اسىراپ, ٶزٸ اشتان ٶلگەنٸن بٸزگە جەتكٸزگەن.
ەل اشىعىپ جاتقاندا, ٷكٸمەت قۇلاق ەستٸمەگەن قىلمىس ٸستەدٸ. جىلقىنى ماڭقا دەپ جاپپاي اتىپ, تارتىپ الىنعان مالدىڭ ەتٸن تاۋ-تاۋ قىلىپ ٷيدٸ, بەلسەندٸلەر «ەت پلانى» دەپ ٷي-ٷيدٸ تٸنتٸپ, ەڭ سوڭعى تالشىق ازىعىن تارتىپ الدى. تاۋ-تاۋ ەت 1932 جىلدىڭ جازىندا ساسىدى. تٸپتٸ, ساسىعان ەتتەردٸ دە اشتارعا بەرمەدٸ. سٶيتٸپ, بٸر عانا نٸلدەدە 100 مىڭ توننا ەت ٶرتەلدٸ. مۇنداي جاعداي بۇرما, سپاسكٸدە بولعان ەدٸ.
حالىق اشتان قىرىلىپ جاتقاندا ەل باسىنا كەزدەيسوق كەلگەن كٶرسوقىر باسشىلار توي تويلاپ جٷردٸ. شەت اۋدانىنىڭ اۋاتكوم تٶراعاسى قۋانىشەۆ ٷكٸمەت جەردەمٸن ەكەلۋدٸ دە ۇيىمداستىرماي, كٷندە ماس بولىپ, دەتدومداعى ورىس بيكەشٸمەن ەۋەيٸ بوپ جٷردٸ. اۋداننىڭ پارتييا باسشىسى م.بايبوقىشەۆ جۇمىسىن تاستاپ قاشىپ كەتتٸ. سٶيتٸپ, پروكۋرور, ميليتسييا باستىق دەگەندەر ٸز-تٷزسٸز جوعالدى. اشتىق تىم ۇزاققا سوزىلدى. 1932 جىلى شىڭىنا جەتكەن اشتىق 1933-34 جىلدارى ٸشٸندە دە جالعاسىپ جاتتى. ارحيۆ (فوند 5, وپيس №1) 1934 جىلى شەت سوۆحوزىنىڭ جۇمىسكەرٸ م.مۇقاباەۆتىڭ نان سۇراعانى ٷشٸن سابالعانىن ايتادى. ٶزٸنٸڭ ٶزەگٸ تالىپ, كٶزٸ اشتىقتان قاراۋىتقان, بالا-شاعاسى ٷشٸن نان سۇراۋعا پراۆوسى بولماعان. قايران حالقىمنىڭ بەيشارا بولعان كٷندەرٸ ەسٸمٸزگە كەلگەن كٷنٸ بٷگٸندە تٷنٸمەن دٶڭبەكشٸپ, جٷرەك سىزداپ شىعادى.
ارحيۆ /ر5, وپ№3; 70/ 1934 جىلى
جىلقى 840;
سيىر 1593;
قوي 2186;
تٷيە 125.
رايزو جەكسەنباەۆ دەپ سالقىن مەلٸمەت بەرەدٸ. ٶزەگٸ تالعان ەل ەس جييا الماسا دا (ەسٸن جييۋ 1990 جىلعا دەيٸن بولمادى عوي) تىربانا باستاعانداي.
وسى كٷنگٸ ٶسكەن ەلدٸڭ كٶبٸ زۇلمات قىرعىنىن ۇمىتقانداي, نە شالا بٸلەتٸندەي. ول قالاي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ونىڭ جاۋابى دا ارحيۆتە جاتىر. ر2/1/211/ وتچەتى, ا, يا/سوۆەتوۆ پەرەد يزبيراتەليامي زا 1936 گ/و.
سٶيتٸپ, ەركٸن سايلاۋ ەسٸن جيعىزباي, باسقا كٶزگە تٶپەلەپ, ەر اۋىلدىڭ ەستييارىن سٸبٸرگە الا جٶنەلدٸ. بۇل دولى الدىنداعى رەپەتيتسييا ەدٸ. حالىقتى «كٸمدەر تەرتٸپكە شاقىرۋعا كٶمەكتەستٸ, ونى ەل دە, ارحيۆ تە بٸلەدٸ.مۇنان سوڭعى وقيعالاردىڭ «گەرويلارىنىڭ» اتى-جٶنٸ دە جازۋلى, ساقتاۋلى, تەك تٸرٸ جٷرگەندەرٸ كەشٸرٸم سۇراي بٸلۋلەرٸ كەرەك قوي, «مەشكەي» دەگەن جاقسى ات ەمەس دەگەندەي, «ستۋكاچ-سالپاڭ قۇلاق» دەگەننٸڭ نەسٸ وڭدى. مٸنە, وسى سۇراپىلدار حالىقتىڭ جادىن «ۇمىتتىرعانداي» ەدٸ. بٸراق, ەل ۇمىتپاپتى. 1930 جىلعى زۇلمات كەشەگٸ سوۆەت ەلٸنٸڭ تالاي جەرٸندە بولعان-اق شىعار. بٸراق, قازاق حالقىنداي وراسان ويرانعا ۇشىراعان, حالقىنىڭ 70-80 پايىزى قۇرىعان جاعداي ەشبٸر رەسپۋبليكادا بولعان ەمەس. بۇل گەنوتسيد ەدٸ. بٷگٸنگٸ تٸرٸ ۇرپاق اجالدىڭ اۋزىنان قالعاندار. اللا قازاق دالاسىنىڭ حالقىنىڭ الدىن وڭداسىن!
كەمەل جٷنٸستەگٸ,
جازۋشى
«اقيقات»
