Qandai bir óner iesi bolsa da, onyń úlgi-ónege alǵan tálimdik mektebi bolary belgili. Tamyryn tereńge tartyp, kemeldenýine yqpal eter bastaý-bulaǵy bolmaq. Aqyt ortasynan oqshaý ósken aqyn emes, talap-talantynyń ushtalyp-shyńdalýyna áser etken óner kózderiniń biri – halyqtyń ǵasyrlar boiy jasaǵan ulttyq ádebieti men óziniń aldyndaǵy aqyn-jyraýlar poeziiasy bolsa, ekinshisi - uly aqyn Abai boldy. Ásirese Aqyt ómiriniń sońǵy kezderinde Abaiǵa ereshe den qoiady. Óitkeni HH ǵasyrdyń basyn ala Abai murasynyń symbat-sáni men tereń máni qazaq eline ǵana tarap qoimai, shekara shebinen asyp, ata jurttan alystaǵy aǵaiyndardyń da úlgi-ónegesine ainalǵan-dy. Birinshiden, Abai shyǵarmalary qalyń qaýymǵa rýhani nár berse, ekinshiden, aqyndyqty murat etken talapkerlerdiń adastyrmas temirqazyǵy boldy. Sonyń talapkerlerdiń biri – Aqyt Úlimjiuly.
Aqyt uly aqynnyń óleń-órneginen kóp úirenedi. Ásirese alpysty aralaǵan shaǵynda jazǵan elý bes óleńnen turatyn «Ǵaqyliialyq úndeýler» atty óleńder toptaomasy buǵan dálel. Aqyt óziniń osy shyǵarmalary týraly «…marqum Abai Qunanbai qajy ulynyń kitabynan órnek alyp, osy ǵaqylialyq, naqyldyq úndeýler kitabyn jazdym. Shirkin, Abai adamynyń jýyrda esine túspeitin sózderdi taýyp, sony órnektegen eken.
Men de sondai esime túse qalǵan sózderde kirgizdim. Sondai-aq Abai óleńderiniń úzindisin basyna alyp, kúrdeli lebizderin sheshtim» — dep túsinik beredi.
Eń aldymen, Aqyt Abaidyń, rýhani álemin durys tanyp, onyń aqyndyq qudiretin joǵary baǵalaǵan.
Aqyndar bizden buryn ótken talai,
Ásirese, Qunanbai balasy Abai.
Solardai ótkir sózdi tappasam da,
Oiymdy jetkizeiin qurai-jamai, -
dep, kishipeiildilik kórsete sóilep, Abaidy aýyzǵa alýy jai emes. Abaidyń danalyǵyn, tereńdigin jete túsingendikten ony qadir tutady, ónege alady. Aqyttyń «Ǵaqyliialyq úúndeýler» toptamasy Abai syndy oishyldan úlgi-órnek alýy nátijesinde, ekinshiden, aqyl-oiynyń ábden kemeldenip, qoǵamdyq sana-saltty, ómir-tirshilikti jan-jaqty paiymdai otyryp jazǵan shyǵarmasy. Sondyqtan bul toptamalary Aqyt shyǵarmashylyǵynyń biik belesi tárizhdi týyndylar. Bul óleńderinde Abai áseri anyq sezilip turady. Abaidyń kóptegen óleń joldaryn sol qalpynda paidalanyp ta otyrǵan. Abai úlgisi Aqyt óleńderiniń syrtqy formasy (býyn, býnaq, tarmaq, uiqas) iaǵni tehnikalyq jaǵyna da ańǵarylyp turady. «On bes» jáne «on jetinshi» taqta szderin Abaidyń «Segiz aiaǵynyń» úlgisimen jazsa, basqa taqta sózderinde Abaidyń tálám-taǵylymy boi kórsetip, oi túiinderi jalǵastyq tabady.
Abai «Bir dáýren kemdi kúnge-bozbalalyq» atty óleńinde ár nárseniń óz ýaqyty bolatynyn eskertip, jastyq shaqty paidaly ispen durys ótkizý kerektigin aitady. Eki kelmes ǵumyrdy «ehe-ehemen elirip, jeńil-jelpi ótkizip» alýdan saqtandyrady. Eshkimnen tekteý-tyiym kórmegen sanasyz shaldýardyń túbinde bir ókinishke órteneri haq. Abai:
Basynda áke aitpasa aqyl-jarlyq,
Aǵaiyn tabylmasa oi salarlyq.
Qaljyńbassyp ótkizgen qairan dáýren.
Túbinde tartqyzbai ma ol bir zarlyq, -
dese, Aqyt:
Basynda atasy aitpas tiimdi aqyl,
Terisin aǵaiyny dese maqul.
Sandyraqtap jyǵylyp, turyp-júrip,
Jańa basqan balada apyl-tapyl.
Bir zarlylyq artynda tattyrmai,
Qairan ómir qaljyńmen ótse ǵapyl, -
deidi. Eki aqynnyń oiy da «bes kúndik maidan ómirden opyq jemeý». Adamdy azdyratyn «yrtyń men jyrtańǵa» aldanyp qalmaý. Ustaz ben shákirt oiy bir arnaǵa quiǵandai, mazmun-maqsat sabaqtastyǵy birden-aq baiqalady. Abai kóp nársege qyrsyǵyn tigizip júrgen keseldi pysyqtardy shenei kelip:
Kúshik, ittei úiirip tur,
Kisiden kemmin demeidi,-
dep keiistik tanytsa, Aqyt:
Kúshik ittei sháýildep,
Aldy-artyńdy oraidy,
deidi. Abai óleńinen eshkimnen kem emespin dep kerdeń qaqqan kesirdi kórgendei bolsaq, Aqyt óleńinen ońtaiy kelse omaqa asyrýdy maqsat eter zalymdardy kórgendei bolamyz.
Abai zamanynda patsha ákimshiliginiń el ishindegi soiyl soǵyr usaq ákimderiniń is-áreketi qazaq dalasynda alaýyzdyqtyń otyn jaǵyp, kúńkil-kúbirdi kóbeitti. Shen-shekpen úshin talas-tartysqa túsip, pále-jala etek aldy, tipti halyqtyń psihologiiasy ózgere bastady. Osyndai tusta keseldi pysyqqa keiigen Abai:
Bir sóz úshin jaý bolyp,
Bir kún úshin dos bolyp.
Júz qubylǵan salt shaqty, -
degen bolatyn. Al Aqyt kúni úshin ǵana dos bolyp, bir toiǵanǵa qosh bolatyn opasyzhdardyń siqyn ashady.
Bir kún kóńilin tappasań,
Qazir turar ósh bolyp.
Bul-qysqa kúnde qyryq qubylǵandardyń qylyǵy. Osy óleń joldaryndaǵy Abai áseri, eshqandai dáleldeýdi qajet etpese, kerek. Mundai uqsastyqqa mysaldardy taǵy da tizbektep keltirýge bolar edi. Alaida osynyń ózinen-aq, Abai yqpalyn baiqaýǵa bolady. Aqyttyń toptamalary tikelei Abai shyǵarmalarynan órnek alyp, den qoiýdan týǵan. Demek, Abaishyǵarmalarynan órnek alyp, den qoiýdan týǵan. Demek, Abai Aqyttyń estetikalyq tanymynyń keńeiýine áser etken. Aqynnyń «Ǵaqyliialyq úndeýleri» Abaidyń «qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek», «Qyran búrkit ne almaidy salsa baptap», «Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym», «Kóńilim qaitty doostan da, dushpannan da», «Jigitter oiyn arzan, kúlki qymbat», «Sabyrsyz arsyz, erinshek», «Muz bolady bolysyń», «Boiy bulǵań» t.b. siiaqty óleńderindegi oimen úndestik taýyp, ortaq arna tartqandai bolady.
Bir eskertetin jai, Aqyt Abaiǵa jalań eliktep onyń kóleńkesinde qalyp qoimaǵan. Abaimen rýhani úndes bolǵan. Aqyt zamany alǵa tartqan kókeikesti jailardy Abaiǵa súiene otyryp óz sannasynda qaita qorytyp, ózinshe túiindeý jasap otyrǵan. «Altynshy taqta sózde» bylai deidi:
Ynsap, aqyl, ar-uiat bir bastaǵy,
Bári túgel bireýge turmastaǵy.
Bul tórteýi bireýde jiylǵan jan
Kelisimsiz esh minez qylmastaǵy.
Aqyn ataǵan tórt qasiet búkil adamgershiliktiń ajary deýge bolady. Ol osy qasietterdi jastardyń basynan tabylsa deidi. Eger ár ýaqyt ar-uiatty oilap, ár nársege aranyn ashpai, ynsap etip aqylmen sheshpese, onda ol adamnyń azamat atanyp, alysqa bara qoiýy qiyn. Bul kez kelgen adamnyń attap ótýine bolmaityn kisilik belgileri dese de bolady. Abai tanymynyń taianysh-tuǵyry búkil tirshilikpen astasyp jatqan adamgershilik nemese kisilik qalyp bolsa, ony Aqyt ta kóp óleńiniń ózegi etip, ómirlik murat tutqan. Sóitip, aqyn naǵyz adamdyqty atty biik ustaýǵa shaqyrady.
Abai tálim-tárbie máselesine úlken mán bergen. Óziniń birneshe qara sózderinde jastar tárbiesiniń basty-basty máselesi jóninde keleli oilar aitady. Ustaz aqyn Aqyt ta jas býyndy adamgershilik rýhta tárieleýdi óz shyǵarmalarynyń úlken bir ózegi etedi. Jaqsy adam bolyp qalyptasýdy bir sharty-balaǵa jas kezinen tárbie berý dep biledi.
Ádep, ǵylym úirený,
Jeti menen segizden.
Ádep saqtaý-adamgershilik negizde qalyptasqan áleýmetti dástúr. Egerde qalyptasqan halyqtyq qaǵida buzylsa, kisilik kelbetke aqaý, ulttyq namysqa daq túsýi múmkin. Sondyqtan da ádeptilikti taǵylym-tarazysy retinde qaraǵan aqyn «balany – jastan» deitin printsip negizinde eki nárseni-ádep pen ǵylymdy jeke bólip aitady. Óitkeni úlken adamgershilikke barar joldyń basy-ádeptilikten bastalatyn bolsa, dúnieniń syry, eldiń erteńi ǵylymǵa bailanysty ekenin jaqsy túsingen. Sondyqtan jas urpaqtyń boiyna ádep pen ǵylymdy jas kezinen bastap sińirý kerek dep uǵady. Al Abai da «ǵylymsyz ahret te joq, dúnie de joq» dep ǵylymnyń ornyn joǵary qoiǵany belgili. Eki aqyndy kóbirek tolǵandyratyn basty nárse-adam ómiri, urpaq tárbiesi. Qaitokende naǵyz adam qalyptaspaq degen túpki túiindi sheshýge kóp den qoiǵan.
Abai «balanyń jaqsysy-qyzyq, jamany kúiik» dei otyryp jańa da jaqsy adam tárbieleýdi kóptegen joljosyǵyn kórsetken. Abaidyń pedagogikalyq ilimin súienish –tirek etken Aqyt ta jastar tárbiesine erekshe nazar aýdarady.
Jaqsy bala kóz nury,
Janyp turǵan shyraqtai, -
degen sózi arqyly jaqsy balany ata-ananyń janyp turǵan shyraǵyna bylai kelip:
Ádep pen iba jaqyn-dy,
Bulara tutqa aqyl-dy, -
deidi. Ádep-ibany aqyldan bólmeidi, aqyldy olardyń tiregi retinde qaraidy. Iaǵni tálim-tárbie ádep, ǵylym, aqyl-osy úsh baǵytta bolýy kerek. Úsheýiniń basy birikkende ǵana jaqsy adam ósip shyqpaq.
Otarlaýshylar el bileýge «jańalyq» engizip, halyqtyń bilik dástúrin ózgetti. Ákki qýlyq, ailaker, bilik arqyly eldik tutastyqty buzyp, áleýmettik-ekonomikalyq jáne rýhani táýeldilikke májbúr etti. Osydan kelip jatqa jalbańdaýshylar kóbeidi. Aqyttyń:
Esterinen adasyp,
Ulyqsyǵan ul týdy.
Sheshesine jarmasqan,
Biliksigen qyz týdy,-
dep qynjylatyn sebebi – osy. Endi qaitý kerek? Budan qutylýdyń bir joly- oqý-bilim dep eseptedi, jańa urpaq tárbieleýdi maqsat etti.
Til úiren shúrshit, muńǵyl, orys bolsyn,
Meili túzý, meili ol burys bolsyn, -
dedi. «Meili túzý, meili ol burys bolsyn» degen sózinde úlken mán bar. Qandai halyq bolsa da, onyń tilin bilseń ǵana burysynan qashyq bolyp, durysynan úirenesiń jáne jaqsy-jamanyn ajyratý da qiyn bolmaidy degen oidy meńzeidi. Abai da «Zararynan qashyq bolýǵa, paidasynan ortaq bolýǵa bilmek kerek», dedi emes pe? Eki aqynnyń da oiy bir saǵaǵa sarqatyndai. Ekeýi de kóp til bilýdi bilimdiliktiń alǵy sharttarynyń biri retinde qaraidy.
Ustaz Abai óziniń «Ǵylym tappai maqtanba» atty óleńinde jastardyń qandai nárseden qashyq: qandai iske asyq bolý kerek ekenin sanamalap turyp ataǵan ǵoi. Jaqsy qasietterdiń qataryndaǵy bes asyl isi:
Talap, eńbek, tereń oi,
Qanaǵat, raqym oilap qoi.
Aqyt óz oiyn bylaisha sabaqtap ún qosady:
Qanaǵat qaryn toiǵyzar,
Arandy artyq qoiǵyzar.
Raqym-shapaǵat kóńildi
Adamdy tatý bolǵyzar.
Oi oilanyp is qylsa,
Aqyldy miǵa qonǵyzar.
Talapty bolyp talpynbaq,
Teń qurbyńnan ozǵyzar.
Erinbei eńbek qylyńyz,
Qolyńdy shyńǵa sozǵyzar.
Osyndaǵy Aqyttyń aityp otyrǵanyn adamgershilik aiasyn keńeitetin Abai ataǵan bes asyl is – abaidan úirene otyryp, aqyn ózinshe aityp, ózinshe túiindegen. Sonymen «Ǵaqyliialyq úndeýler» — toptama óleńderindegi tereńdik pen ýyttylyq Abaidan bastaý alǵan.
Jigitter, tirshiliktiń qadirin bil,
Aqyl oila, mal-izgi, tap-taza júr, -
degen joldar ǵaqiialyq toptamanyń negizgi arqaýy. Uly Abai syndy sýretkerdiń týyndylaryndaǵy shynshyldyq pen syrshyldyq aqyn janyn bei-jai qaldyrmai, kemeńger aqynnyń keleli oiy Aqyt júreginiń lúpilin dóp basqan. Sóitip, Abaimen rýhani úndestik taýyp, ony pir tutady.
Bir jaǵynda jaýy kóp,
Bir jaǵynda daýy kóp.
Óksip, jylap ótti ǵoi,
Qara qazaq qamyn jep, -
degen Abaiǵa arnaý sózinde tereń shyndyq jatyr. Sóz óneriniń oparqyn bilip, talant daralyǵyn jete uǵynǵan adam ǵana osylai sóilese kerek. Sonymen birge Aqyt adam portretin jasaýda da Abaidan úlgi alǵan.
«Alpysty aralaǵan el aǵasy» shaqqa jetkende sulý áieldiń symbatyn sózben músindeidi. Aqyttyń bul óleńi uly aqynnyń «Qaqtaǵan aq kúmistei keń maidaly» óleńiniń úlgisinde jazylǵan. Aqyt ta «Aq kúmistei keń mańdaidan» bastaidy da, áieldiń dene múshelerin daralap jekeklep (syzylǵan qas, nurly kóz, qyr muryn, alqyzyl bet, aqsha júz, kirsiz tis, jazyq jaýyryn, tik iyq) beineli sózder arqyly sipattap ótedi. Onyń sulýlyǵyn ashyp, árlei túsedi. Sóz joq, bul Abai áseri. Birde
Úlbiregen tamaǵy.
Jazyq-jattyq qabaǵy.
Keýdesinde qos alma
Qisaimaǵan sabaǵy.
Nemese:
Aq saýsaǵy ájimsiz,
Erine taza júregi.
Qolań shashy jibektei
Baltyryn soǵyp júredi, -
deidi. Sulýdyń ajar-kórkin kórgen jannyń «júregi tolqyp loblymai» qalýy múmkin emes. Bul arada aqynnyń sezim syry baiqalyp qalady. Al, «erine taza júregi» degen joldan áieldiń adamgershilik adaldyq jan saraiynan habar tapqandai bolamyz. «Qolań shashy jibektei, baltyryn soǵyp júredi» degende jandy beinege ainala bastaidy. Aqyt uly Abai murasynyń áserimen jazǵan toptama óleńderiniń birinde sulý áieldiń kóz tartarlyq kórkin osylaisha kelisti beineleidi. Muny da Abai ónegesi dep bilsek bolady. Sonymen, kezinde Abai úni ata jurttan alystaǵy qazaq qaýymyna da keń taraǵan, óner ielerine nár berip, ustazdyq etken.
***
Adamzat qoǵamynyń uzaq tarihynda adam bolmysy týraly az aitylmaǵan. Óitkeni adamdardyń qarym-qatynasy, is-áreketi ómirdiń kúngeii men kóleńkesi aiasynda kórinis taýyp otyratyndyqtan ómirdiń de, ónerdiń de eń basty máselesiniń biri – adam nemese adamgershilik. Adam qandai bolýy kerek? Onyń ómiriniń máni nede degen saýalǵa kóptegen oishyldar nazar aýdarǵan jáne ózderiniń oi-tujyrymdaryn da bildirgen. Osy retten kelgende uly Abai da adam bolý men adamgershilik jolyn júieli jyrlaǵan aqyn ekeni aian. Akademik M.Áýezov: «Ol adamgershilikti, moraldyq filosofiiany barlyq jaidan joǵary qoidy»- dep beker aitpasa kerek. (Áýezov M. Abai Qunanbaev. Maqalalar men zertteýler. Almaty, 1967, 169). Aqyn kóptegen týyndylarynda adamtanýdyń syryna tereń boilaǵan. Onyń «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» jáne «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman» atty eki óleńi birin-biri tolyqtyra túsetin tereń maǵynaly týyndylar. Osy óleńderinde aqyn búkil adam balasyna tán aqiqat arqyly úlken filosofiialyq túiindeýler jasaidy. Sonymen birge halyq taǵdyry, adamnyń jaǵymsyz minezderin shenep, adamgershilikti tý etedi. Abai shákirti bolǵa Aqyt ta ustaz óleńderinde aitylatyn oidy ózinshe tolǵap «kúrdeli lebizderin sheshedi». Aqyt «ekinshi taqta sózinde»:
Erinshek qyla almaidy adal eńbek,
Ózi erinse kim qylar oǵan selbek.
Jyrym-shettik, toqty jep ǵadat qylyp
Ózim óner taptym dep qaǵar kólbek.
Adamdyq pen jamadyq arty ashylyp,
«Myń kún synbas, bir kúni synar shólmek». /1,190 b./
Aqyt týyndylarynda Abaidyń bir tarmaq óleńin («Myń kún synbas bir kúni synar shólmek») ózgertpei alady da, aitylar oi sarabyn ózinshe aitady. Abai «urlyq, qýlyq qylǵanyn» pysyqtyqqa sanaityn adamdardyń áreketin ashsa, Aqyt «jyrym-shettik, toqty jeýdi» ádetine ainaldyryp, ony óner dep esepteitin jalqaýlardyń aram piǵylyn kórsetedi. Nysana obektisi – bir. Eki aqyn da aramdyqtyń arty jamandyqpen bitetinin eskertedi.
Abai men Aqyt óleńderinde jaman men aqyldy adamdardyń is-áreketi shendestirile sýretteledi. Abai qara qyldy qaq jaryp ádilin aitý, ár nárseniń ózine laiyq durys baǵasyn berý jaqsy adamǵa tán áreket dep eseptese, Aqytta osy oidy tarata túsip:
Aqyldy qara qyldy qyryq jarmaq,
Ár nárseniń parqy bar neshe tarmaq.
Týrashyl, túzý kóńil shyn jaqsyny
Jaratqan áýel bastan qudai arnap, —
deidi.
Aqyndar óleńderiniń quiatyn saǵasy – adam boiyna adamgershilik ustanymdaryn ornyqtyrý. Adam degen ardaqty attyń mártebesin tómendetpei, soǵan laiyqty bolýdyń jolyn aitý. Kemeńger Abai joǵaryda atalǵan ekinshi óleńinde áleýmet ómirinde kezdesetin keseldi áreketterdiń kesirin dóp basady. «Terin satpai, telmirip kózin satyp, tep-tegis jurttyń bári boldy alarman» dep ter tógýdiń ornyna telmiretinderge kúiinedi. Budan soń kóp alarmandardy sanamalap ótedi. Adam minezindegi kúiki qylyqtardy dál sipattap ashyp beredi de, «shoshimyn keiingi jas balalardan» dep keiistik tanytady. Aqyt óleńinen de osy jai anyq ańǵarylady. Alaqan jaiyp, amaldaityndardy dál minezdeidi.
«Qartaidyq, qaiǵy oiladyq» qandai zaman,
Baiqasań jas minezi sondai jaman.
Terin satpai telmirip mindet artyp
Eldiginiń ádeti «bershi maǵan».
Aqyn «mal úshin aryn satqan anturǵandarǵa» (bai, bi-tóre, jarly, shabarman, aýyl basy, záńgi, kúnde t.b.) shúiiledi. Bul sol tustaǵy qazaq qoǵamynyń derti bolatyn. Sondyqtan Abaidyń adamgershilikti tereń tolǵaǵan óleńderi Aqyttyń da oi-armanyn dóp basady. Aqyt ta Abai ataǵan sol armandardyń áreketin kórgen, basynan ótkizgen. Tipti «uzyn túnde uiqysy da qashqan». Adamgershilik asyl qasietterdiń atyn atap, túsin tústegen Abai murasyna ún qosýdy paryz sanaǵan.
Danyshpan aqynnyń kisilik kórgendilik pen abzal adamgershilikke tárbieleitin óleńiniń biri – «Jigitter, oiyn arzan, kúlki qymbat» ekeni belgili. Abai oiyn jigitterge qarata aityp, olarmen syr-suhbat qurǵandai bolady. Ekinshi jaǵynan kemeldikke jetý, adam bolý jaiyndaǵy tanymyn ańǵartady. Sonda jaqsylyqqa umtylǵan talapty jas ne isteýi kerek? Ómir taǵylymy neni qajet etedi? Asa mándi izgi qasietterdi (talap, adaldyq, turaqtylyq, baiyptylyq, birlik, tatýlyq t.b.) atap, ony jastardyń oi-sanasyna sińirýdi maqsat etedi. Uly aqynnyń osyndai paiym-tanymyn tirek etken Aqyt qalai jyrlaidy:
Shyn kóńilden bolsa eken muńdasqanyń,
Qaq júrekten bolsa eken syrlasqanyń.
Syryńdy syrtqa shashyp, artyńdy ashsa
Ne bolmaq dostyq qylyp shyndasqanyń?! –
dep syrlasqan men muńdasqannyń adal jáne jalt bere jaltarmaityn ustamdy, turaqty bolýyn eskertip alady, budan soń oiyn odan ári órbitedi. Tikelei jigitterge (jastarǵa) qarata til qatady. Abaidyń asyl ideialary Aqyt shyǵarmalarynda da jańǵyra túsedi.
Bas qosyp birge júrseń kútisip júr,
Aqyldy birge qylyp bitisip júr.
Alal oiyn, taza aqyl, jyly sózben
Uialjyńmen zeiinińdi túrtisip júr.
nemese
Jat janynan túńilsin syilasqanda,
Birińdi-biriń qorǵa shyńdasqanda.
Ǵaibat, ósek kinádan tap-taza bol,
Áldekimshe kúńkil qylma qyr asqanda.
Bul arada aqynnyń aitpaǵy – tatýlyq pen syilastyq, birlik. Adamdar arasyndaǵy adal dostyq, súiispenshilikti eń basty qajettilik retinde qaraidy. Sebebi adam — tirshiliktiń tiregi, iesi. Sondyqtan adamnyń qoǵam aldynda, adam aldyndaǵy paryzy, mindeti kóp. Onyń ózi eń tómennen – adamdardyń bir-birine degen yqylas-iltipatynan bastaý almaq. Birlik-tatýlyq bolmaǵan jerde tirliktiń de sáni ketpek, berekesizdik beleń almaq. Munyń búkil elge, qalyń qaýymǵa áseri bolady. Sondyqtan eki aqynnyń da «jigitter» dep bastaýynda da mán bar. «Sý bastan tunbaq», tipti jar tańdaýdan da jańylmai, jeńiltek-qubylma minez kórsetpeýin, adaldyq-turaqtylyq tanytýdy talap etedi. Aqyn «Onynshy taqta sózinde bylai deidi:
Jeńsik qoi, kórseqyzar tez tozady,
Kórgenge, kóńil, shirkin, boi sozady.
Júrek tolqyn kóńildiń tamyryn bilgen
Aqyrynda aqyldy sol ozady.
Aqyttyń aitar aqyl-keńesi de adam minezindegi jaqsy qasietterdi asha túsedi. Otbasyn qurýda barlyq – bailyqqa da, tarshylyq-joqshylyqqa da qarama, áieldiń jaqsylyǵy sulýlyqpen de ólshenbeidi. Sonda qandai minez-qulyǵy ólshem bolmaq?
Ar-uiatty, aqyldy, taza jarǵa,
Jigitter, qanaǵat qyp sen de toqta,-
dep tujyrymdaidy. Óziniń is-áreketin tarazylap otyrmaityn, áleýmettik-etikalyq jaýapkershilikti sezbeitin adamdardan bárin kútýge bolady. Aqyldy adamnyń oisyz bolýy múmkin emes. Ar-uiatty saqtaý adamdyq ólshem. Aqyn aityp otyrǵan moraldyq qalyptar adamgershilik qasietter júiesiniń bir bólshegi. Eki aqyn da adamǵa tán jaqsy qasiettiń biri eńbekqorlyq dep biledi. Óitkeni adam eńbek arqyly baqytqa, erkin turmysqa, belgili maqsatqa qol jetkize alady degen bailamǵa keledi. Abai «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman» atty óleńinde «terin satpai, telmirip kózin satqandarǵa» keiistik tanytady. «Segiz aiaqta» joǵarydaǵy oiyn ekinshi bir qyrynan sabaqtap «eńbek qylsań erinbei, toiady qarnyń tilenbei» — dep túiedi. Ómir qubylystaryna tereń boilaǵan uly oishyl kóptegen óleńderinde eńbek týraly óz kózqarasyn ashyq bildirip, tereńdetip otyrǵan. «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq, azdyrar adam balasyn» — dep eńbek etpeý, azǵyndyqqa jol ashý múmkin ekenin aitady. Qalaida adamdyq qadir-qasiettiń bir jaǵy adal eńbekte dep uǵyndyrady. «Terin satý» adam tirshiligine qajetti sharttyń biri. Al tilemsek bolý arsyzdyq.
Aqyt ta ómirge beiimdelýdiń bir jolyn eńbekpen bailanystyrady. Keibir jastyń «aýyrdyń asty, jeńildiń ústimen» mal tabýǵa, tipti urlyq-qarlyqqa beiim turatynyn jasyrmaidy.
Endigi jas izdegeni mal men paida,
Eńbekpen terin satyp izdeý qaida?!
Iá bolmasa jortady kún-tún qatyp
Tentirep mal bekitip árbir saida, —
degen joldar sol tustyń (qazirde de bolýy múmkin) shyndyǵy. Ońai olja izdep paida tabýdy ádetke ainaldyratyndar da joq emes-ti. Aqyn mundailarǵa úzildi-kesildi qarsy ekenin bildirip:
Qýlyq-sumdyq urlyqpen mal ketedi,
Sum nápsińdi tiia almai ar ketedi.
Mal keter, mazań keter ziian shegip,
Ant iship, ótirikke jan ketedi, —
dep úkim aitady. Ómir qarama-qaishylyqsyz bolmaidy. Biraq aq joldan adaspaýdy nysana etetin Aqyt adamshylyqqa daq túsiretin jaman áreketten (qýlyq, sumdyq, urlyq, ashkózdik, ótirik) saqtandyryp, jastardyń erteńine alańdaidy.
Zufar Seiitjanuly
