قانداي بٸر ٶنەر يەسٸ بولسا دا, ونىڭ ٷلگٸ-ٶنەگە العان تەلٸمدٸك مەكتەبٸ بولارى بەلگٸلٸ. تامىرىن تەرەڭگە تارتىپ, كەمەلدەنۋٸنە ىقپال ەتەر باستاۋ-بۇلاعى بولماق. اقىت ورتاسىنان وقشاۋ ٶسكەن اقىن ەمەس, تالاپ-تالانتىنىڭ ۇشتالىپ-شىڭدالۋىنا ەسەر ەتكەن ٶنەر كٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ – حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جاساعان ۇلتتىق ەدەبيەتٸ مەن ٶزٸنٸڭ الدىنداعى اقىن-جىراۋلار پوەزيياسى بولسا, ەكٸنشٸسٸ - ۇلى اقىن اباي بولدى. ەسٸرەسە اقىت ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزدەرٸندە ابايعا ەرەشە دەن قويادى. ٶيتكەنٸ حح عاسىردىڭ باسىن الا اباي مۇراسىنىڭ سىمبات-سەنٸ مەن تەرەڭ مەنٸ قازاق ەلٸنە عانا تاراپ قويماي, شەكارا شەبٸنەن اسىپ, اتا جۇرتتان الىستاعى اعايىنداردىڭ دا ٷلگٸ-ٶنەگەسٸنە اينالعان-دى. بٸرٸنشٸدەن, اباي شىعارمالارى قالىڭ قاۋىمعا رۋحاني نەر بەرسە, ەكٸنشٸدەن, اقىندىقتى مۇرات ەتكەن تالاپكەرلەردٸڭ اداستىرماس تەمٸرقازىعى بولدى. سونىڭ تالاپكەرلەردٸڭ بٸرٸ – اقىت ٷلٸمجٸۇلى.
اقىت ۇلى اقىننىڭ ٶلەڭ-ٶرنەگٸنەن كٶپ ٷيرەنەدٸ. ەسٸرەسە الپىستى ارالاعان شاعىندا جازعان ەلۋ بەس ٶلەڭنەن تۇراتىن «عاقىلييالىق ٷندەۋلەر» اتتى ٶلەڭدەر توپتاوماسى بۇعان دەلەل. اقىت ٶزٸنٸڭ وسى شىعارمالارى تۋرالى «…مارقۇم اباي قۇنانباي قاجى ۇلىنىڭ كٸتابىنان ٶرنەك الىپ, وسى عاقىليالىق, ناقىلدىق ٷندەۋلەر كٸتابىن جازدىم. شٸركٸن, اباي ادامىنىڭ جۋىردا ەسٸنە تٷسپەيتٸن سٶزدەردٸ تاۋىپ, سونى ٶرنەكتەگەن ەكەن.
مەن دە سونداي ەسٸمە تٷسە قالعان سٶزدەردە كٸرگٸزدٸم. سونداي-اق اباي ٶلەڭدەرٸنٸڭ ٷزٸندٸسٸن باسىنا الىپ, كٷردەلٸ لەبٸزدەرٸن شەشتٸم» — دەپ تٷسٸنٸك بەرەدٸ.
ەڭ الدىمەن, اقىت ابايدىڭ, رۋحاني ەلەمٸن دۇرىس تانىپ, ونىڭ اقىندىق قۇدٸرەتٸن جوعارى باعالاعان.
اقىندار بٸزدەن بۇرىن ٶتكەن تالاي,
ەسٸرەسە, قۇنانباي بالاسى اباي.
سولارداي ٶتكٸر سٶزدٸ تاپپاسام دا,
ويىمدى جەتكٸزەيٸن قۇراي-جاماي, -
دەپ, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك كٶرسەتە سٶيلەپ, ابايدى اۋىزعا الۋى جاي ەمەس. ابايدىڭ دانالىعىن, تەرەڭدٸگٸن جەتە تٷسٸنگەندٸكتەن ونى قادٸر تۇتادى, ٶنەگە الادى. اقىتتىڭ «عاقىلييالىق ٷٷندەۋلەر» توپتاماسى اباي سىندى ويشىلدان ٷلگٸ-ٶرنەك الۋى نەتيجەسٸندە, ەكٸنشٸدەن, اقىل-ويىنىڭ ەبدەن كەمەلدەنٸپ, قوعامدىق سانا-سالتتى, ٶمٸر-تٸرشٸلٸكتٸ جان-جاقتى پايىمداي وتىرىپ جازعان شىعارماسى. سوندىقتان بۇل توپتامالارى اقىت شىعارماشىلىعىنىڭ بيٸك بەلەسٸ تەرٸزحدٸ تۋىندىلار. بۇل ٶلەڭدەرٸندە اباي ەسەرٸ انىق سەزٸلٸپ تۇرادى. ابايدىڭ كٶپتەگەن ٶلەڭ جولدارىن سول قالپىندا پايدالانىپ تا وتىرعان. اباي ٷلگٸسٸ اقىت ٶلەڭدەرٸنٸڭ سىرتقى فورماسى (بۋىن, بۋناق, تارماق, ۇيقاس) ياعني تەحنيكالىق جاعىنا دا اڭعارىلىپ تۇرادى. «ون بەس» جەنە «ون جەتٸنشٸ» تاقتا سزدەرٸن ابايدىڭ «سەگٸز اياعىنىڭ» ٷلگٸسٸمەن جازسا, باسقا تاقتا سٶزدەرٸندە ابايدىڭ تەلەم-تاعىلىمى بوي كٶرسەتٸپ, وي تٷيٸندەرٸ جالعاستىق تابادى.
اباي «بٸر دەۋرەن كەمدٸ كٷنگە-بوزبالالىق» اتتى ٶلەڭٸندە ەر نەرسەنٸڭ ٶز ۋاقىتى بولاتىنىن ەسكەرتٸپ, جاستىق شاقتى پايدالى ٸسپەن دۇرىس ٶتكٸزۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. ەكٸ كەلمەس عۇمىردى «ەھە-ەھەمەن ەلٸرٸپ, جەڭٸل-جەلپٸ ٶتكٸزٸپ» الۋدان ساقتاندىرادى. ەشكٸمنەن تەكتەۋ-تىيىم كٶرمەگەن ساناسىز شالدۋاردىڭ تٷبٸندە بٸر ٶكٸنٸشكە ٶرتەنەرٸ حاق. اباي:
باسىندا ەكە ايتپاسا اقىل-جارلىق,
اعايىن تابىلماسا وي سالارلىق.
قالجىڭباسسىپ ٶتكٸزگەن قايران دەۋرەن.
تٷبٸندە تارتقىزباي ما ول بٸر زارلىق, -
دەسە, اقىت:
باسىندا اتاسى ايتپاس تيٸمدٸ اقىل,
تەرٸسٸن اعايىنى دەسە ماقۇل.
ساندىراقتاپ جىعىلىپ, تۇرىپ-جٷرٸپ,
جاڭا باسقان بالادا اپىل-تاپىل.
بٸر زارلىلىق ارتىندا تاتتىرماي,
قايران ٶمٸر قالجىڭمەن ٶتسە عاپىل, -
دەيدٸ. ەكٸ اقىننىڭ ويى دا «بەس كٷندٸك مايدان ٶمٸردەن وپىق جەمەۋ». ادامدى ازدىراتىن «ىرتىڭ مەن جىرتاڭعا» الدانىپ قالماۋ. ۇستاز بەن شەكٸرت ويى بٸر ارناعا قۇيعانداي, مازمۇن-ماقسات ساباقتاستىعى بٸردەن-اق بايقالادى. اباي كٶپ نەرسەگە قىرسىعىن تيگٸزٸپ جٷرگەن كەسەلدٸ پىسىقتاردى شەنەي كەلٸپ:
كٷشٸك, يتتەي ٷيٸرٸپ تۇر,
كٸسٸدەن كەممٸن دەمەيدٸ,-
دەپ كەيٸستٸك تانىتسا, اقىت:
كٷشٸك يتتەي شەۋٸلدەپ,
الدى-ارتىڭدى ورايدى,
دەيدٸ. اباي ٶلەڭٸنەن ەشكٸمنەن كەم ەمەسپٸن دەپ كەردەڭ قاققان كەسٸردٸ كٶرگەندەي بولساق, اقىت ٶلەڭٸنەن وڭتايى كەلسە وماقا اسىرۋدى ماقسات ەتەر زالىمداردى كٶرگەندەي بولامىز.
اباي زامانىندا پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ەل ٸشٸندەگٸ سويىل سوعىر ۇساق ەكٸمدەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ قازاق دالاسىندا الاۋىزدىقتىڭ وتىن جاعىپ, كٷڭكٸل-كٷبٸردٸ كٶبەيتتٸ. شەن-شەكپەن ٷشٸن تالاس-تارتىسقا تٷسٸپ, پەلە-جالا ەتەك الدى, تٸپتٸ حالىقتىڭ پسيحولوگيياسى ٶزگەرە باستادى. وسىنداي تۇستا كەسەلدٸ پىسىققا كەيٸگەن اباي:
بٸر سٶز ٷشٸن جاۋ بولىپ,
بٸر كٷن ٷشٸن دوس بولىپ.
جٷز قۇبىلعان سالت شاقتى, -
دەگەن بولاتىن. ال اقىت كٷنٸ ٷشٸن عانا دوس بولىپ, بٸر تويعانعا قوش بولاتىن وپاسىزحداردىڭ سيقىن اشادى.
بٸر كٷن كٶڭٸلٸن تاپپاساڭ,
قازٸر تۇرار ٶش بولىپ.
بۇل-قىسقا كٷندە قىرىق قۇبىلعانداردىڭ قىلىعى. وسى ٶلەڭ جولدارىنداعى اباي ەسەرٸ, ەشقانداي دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەسە, كەرەك. مۇنداي ۇقساستىققا مىسالداردى تاعى دا تٸزبەكتەپ كەلتٸرۋگە بولار ەدٸ. الايدا وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق, اباي ىقپالىن بايقاۋعا بولادى. اقىتتىڭ توپتامالارى تٸكەلەي اباي شىعارمالارىنان ٶرنەك الىپ, دەن قويۋدان تۋعان. دەمەك, ابايشىعارمالارىنان ٶرنەك الىپ, دەن قويۋدان تۋعان. دەمەك, اباي اقىتتىڭ ەستەتيكالىق تانىمىنىڭ كەڭەيۋٸنە ەسەر ەتكەن. اقىننىڭ «عاقىلييالىق ٷندەۋلەرٸ» ابايدىڭ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك», «قىران بٷركٸت نە المايدى سالسا باپتاپ», «قالىڭ ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم», «كٶڭٸلٸم قايتتى دووستان دا, دۇشپاننان دا», «جٸگٸتتەر ويىن ارزان, كٷلكٸ قىمبات», «سابىرسىز ارسىز, ەرٸنشەك», «مۇز بولادى بولىسىڭ», «بويى بۇلعاڭ» ت.ب. سيياقتى ٶلەڭدەرٸندەگٸ ويمەن ٷندەستٸك تاۋىپ, ورتاق ارنا تارتقانداي بولادى.
بٸر ەسكەرتەتٸن جاي, اقىت ابايعا جالاڭ ەلٸكتەپ ونىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويماعان. ابايمەن رۋحاني ٷندەس بولعان. اقىت زامانى العا تارتقان كٶكەيكەستٸ جايلاردى ابايعا سٷيەنە وتىرىپ ٶز سانناسىندا قايتا قورىتىپ, ٶزٸنشە تٷيٸندەۋ جاساپ وتىرعان. «التىنشى تاقتا سٶزدە» بىلاي دەيدٸ:
ىنساپ, اقىل, ار-ۇيات بٸر باستاعى,
بەرٸ تٷگەل بٸرەۋگە تۇرماستاعى.
بۇل تٶرتەۋٸ بٸرەۋدە جيىلعان جان
كەلٸسٸمسٸز ەش مٸنەز قىلماستاعى.
اقىن اتاعان تٶرت قاسيەت بٷكٸل ادامگەرشٸلٸكتٸڭ اجارى دەۋگە بولادى. ول وسى قاسيەتتەردٸ جاستاردىڭ باسىنان تابىلسا دەيدٸ. ەگەر ەر ۋاقىت ار-ۇياتتى ويلاپ, ەر نەرسەگە ارانىن اشپاي, ىنساپ ەتٸپ اقىلمەن شەشپەسە, وندا ول ادامنىڭ ازامات اتانىپ, الىسقا بارا قويۋى قيىن. بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ اتتاپ ٶتۋٸنە بولمايتىن كٸسٸلٸك بەلگٸلەرٸ دەسە دە بولادى. اباي تانىمىنىڭ تايانىش-تۇعىرى بٷكٸل تٸرشٸلٸكپەن استاسىپ جاتقان ادامگەرشٸلٸك نەمەسە كٸسٸلٸك قالىپ بولسا, ونى اقىت تا كٶپ ٶلەڭٸنٸڭ ٶزەگٸ ەتٸپ, ٶمٸرلٸك مۇرات تۇتقان. سٶيتٸپ, اقىن ناعىز ادامدىقتى اتتى بيٸك ۇستاۋعا شاقىرادى.
اباي تەلٸم-تەربيە مەسەلەسٸنە ٷلكەن مەن بەرگەن. ٶزٸنٸڭ بٸرنەشە قارا سٶزدەرٸندە جاستار تەربيەسٸنٸڭ باستى-باستى مەسەلەسٸ جٶنٸندە كەلەلٸ ويلار ايتادى. ۇستاز اقىن اقىت تا جاس بۋىندى ادامگەرشٸلٸك رۋحتا تەريەلەۋدٸ ٶز شىعارمالارىنىڭ ٷلكەن بٸر ٶزەگٸ ەتەدٸ. جاقسى ادام بولىپ قالىپتاسۋدى بٸر شارتى-بالاعا جاس كەزٸنەن تەربيە بەرۋ دەپ بٸلەدٸ.
ەدەپ, عىلىم ٷيرەنۋ,
جەتٸ مەنەن سەگٸزدەن.
ەدەپ ساقتاۋ-ادامگەرشٸلٸك نەگٸزدە قالىپتاسقان ەلەۋمەتتٸ دەستٷر. ەگەردە قالىپتاسقان حالىقتىق قاعيدا بۇزىلسا, كٸسٸلٸك كەلبەتكە اقاۋ, ۇلتتىق نامىسقا داق تٷسۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان دا ەدەپتٸلٸكتٸ تاعىلىم-تارازىسى رەتٸندە قاراعان اقىن «بالانى – جاستان» دەيتٸن پرينتسيپ نەگٸزٸندە ەكٸ نەرسەنٸ-ەدەپ پەن عىلىمدى جەكە بٶلٸپ ايتادى. ٶيتكەنٸ ٷلكەن ادامگەرشٸلٸككە بارار جولدىڭ باسى-ەدەپتٸلٸكتەن باستالاتىن بولسا, دٷنيەنٸڭ سىرى, ەلدٸڭ ەرتەڭٸ عىلىمعا بايلانىستى ەكەنٸن جاقسى تٷسٸنگەن. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ەدەپ پەن عىلىمدى جاس كەزٸنەن باستاپ سٸڭٸرۋ كەرەك دەپ ۇعادى. ال اباي دا «عىلىمسىز احرەت تە جوق, دٷنيە دە جوق» دەپ عىلىمنىڭ ورنىن جوعارى قويعانى بەلگٸلٸ. ەكٸ اقىندى كٶبٸرەك تولعاندىراتىن باستى نەرسە-ادام ٶمٸرٸ, ۇرپاق تەربيەسٸ. قايتوكەندە ناعىز ادام قالىپتاسپاق دەگەن تٷپكٸ تٷيٸندٸ شەشۋگە كٶپ دەن قويعان.
اباي «بالانىڭ جاقسىسى-قىزىق, جامانى كٷيٸك» دەي وتىرىپ جاڭا دا جاقسى ادام تەربيەلەۋدٸ كٶپتەگەن جولجوسىعىن كٶرسەتكەن. ابايدىڭ پەداگوگيكالىق ٸلٸمٸن سٷيەنٸش –تٸرەك ەتكەن اقىت تا جاستار تەربيەسٸنە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
جاقسى بالا كٶز نۇرى,
جانىپ تۇرعان شىراقتاي, -
دەگەن سٶزٸ ارقىلى جاقسى بالانى اتا-انانىڭ جانىپ تۇرعان شىراعىنا بىلاي كەلٸپ:
ەدەپ پەن يبا جاقىن-دى,
بۇلارا تۇتقا اقىل-دى, -
دەيدٸ. ەدەپ-يبانى اقىلدان بٶلمەيدٸ, اقىلدى ولاردىڭ تٸرەگٸ رەتٸندە قارايدى. ياعني تەلٸم-تەربيە ەدەپ, عىلىم, اقىل-وسى ٷش باعىتتا بولۋى كەرەك. ٷشەۋٸنٸڭ باسى بٸرٸككەندە عانا جاقسى ادام ٶسٸپ شىقپاق.
وتارلاۋشىلار ەل بيلەۋگە «جاڭالىق» ەنگٸزٸپ, حالىقتىڭ بيلٸك دەستٷرٸن ٶزگەتتٸ. ەككٸ قۋلىق, ايلاكەر, بيلٸك ارقىلى ەلدٸك تۇتاستىقتى بۇزىپ, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە رۋحاني تەۋەلدٸلٸككە مەجبٷر ەتتٸ. وسىدان كەلٸپ جاتقا جالباڭداۋشىلار كٶبەيدٸ. اقىتتىڭ:
ەستەرٸنەن اداسىپ,
ۇلىقسىعان ۇل تۋدى.
شەشەسٸنە جارماسقان,
بيلٸكسٸگەن قىز تۋدى,-
دەپ قىنجىلاتىن سەبەبٸ – وسى. ەندٸ قايتۋ كەرەك? بۇدان قۇتىلۋدىڭ بٸر جولى- وقۋ-بٸلٸم دەپ ەسەپتەدٸ, جاڭا ۇرپاق تەربيەلەۋدٸ ماقسات ەتتٸ.
تٸل ٷيرەن شٷرشٸت, مۇڭعىل, ورىس بولسىن,
مەيلٸ تٷزۋ, مەيلٸ ول بۇرىس بولسىن, -
دەدٸ. «مەيلٸ تٷزۋ, مەيلٸ ول بۇرىس بولسىن» دەگەن سٶزٸندە ٷلكەن مەن بار. قانداي حالىق بولسا دا, ونىڭ تٸلٸن بٸلسەڭ عانا بۇرىسىنان قاشىق بولىپ, دۇرىسىنان ٷيرەنەسٸڭ جەنە جاقسى-جامانىن اجىراتۋ دا قيىن بولمايدى دەگەن ويدى مەڭزەيدٸ. اباي دا «زارارىنان قاشىق بولۋعا, پايداسىنان ورتاق بولۋعا بٸلمەك كەرەك», دەدٸ ەمەس پە? ەكٸ اقىننىڭ دا ويى بٸر ساعاعا سارقاتىنداي. ەكەۋٸ دە كٶپ تٸل بٸلۋدٸ بٸلٸمدٸلٸكتٸڭ العى شارتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قارايدى.
ۇستاز اباي ٶزٸنٸڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» اتتى ٶلەڭٸندە جاستاردىڭ قانداي نەرسەدەن قاشىق: قانداي ٸسكە اسىق بولۋ كەرەك ەكەنٸن سانامالاپ تۇرىپ اتاعان عوي. جاقسى قاسيەتتەردٸڭ قاتارىنداعى بەس اسىل ٸسٸ:
تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي,
قاناعات, راقىم ويلاپ قوي.
اقىت ٶز ويىن بىلايشا ساباقتاپ ٷن قوسادى:
قاناعات قارىن تويعىزار,
اراندى ارتىق قويعىزار.
راقىم-شاپاعات كٶڭٸلدٸ
ادامدى تاتۋ بولعىزار.
وي ويلانىپ ٸس قىلسا,
اقىلدى ميعا قونعىزار.
تالاپتى بولىپ تالپىنباق,
تەڭ قۇربىڭنان وزعىزار.
ەرٸنبەي ەڭبەك قىلىڭىز,
قولىڭدى شىڭعا سوزعىزار.
وسىنداعى اقىتتىڭ ايتىپ وتىرعانىن ادامگەرشٸلٸك اياسىن كەڭەيتەتٸن اباي اتاعان بەس اسىل ٸس – ابايدان ٷيرەنە وتىرىپ, اقىن ٶزٸنشە ايتىپ, ٶزٸنشە تٷيٸندەگەن. سونىمەن «عاقىلييالىق ٷندەۋلەر» — توپتاما ٶلەڭدەرٸندەگٸ تەرەڭدٸك پەن ۋىتتىلىق ابايدان باستاۋ العان.
جٸگٸتتەر, تٸرشٸلٸكتٸڭ قادٸرٸن بٸل,
اقىل ويلا, مال-ٸزگٸ, تاپ-تازا جٷر, -
دەگەن جولدار عاقييالىق توپتامانىڭ نەگٸزگٸ ارقاۋى. ۇلى اباي سىندى سۋرەتكەردٸڭ تۋىندىلارىنداعى شىنشىلدىق پەن سىرشىلدىق اقىن جانىن بەي-جاي قالدىرماي, كەمەڭگەر اقىننىڭ كەلەلٸ ويى اقىت جٷرەگٸنٸڭ لٷپٸلٸن دٶپ باسقان. سٶيتٸپ, ابايمەن رۋحاني ٷندەستٸك تاۋىپ, ونى پٸر تۇتادى.
بٸر جاعىندا جاۋى كٶپ,
بٸر جاعىندا داۋى كٶپ.
ٶكسٸپ, جىلاپ ٶتتٸ عوي,
قارا قازاق قامىن جەپ, -
دەگەن ابايعا ارناۋ سٶزٸندە تەرەڭ شىندىق جاتىر. سٶز ٶنەرٸنٸڭ وپارقىن بٸلٸپ, تالانت دارالىعىن جەتە ۇعىنعان ادام عانا وسىلاي سٶيلەسە كەرەك. سونىمەن بٸرگە اقىت ادام پورترەتٸن جاساۋدا دا ابايدان ٷلگٸ العان.
«الپىستى ارالاعان ەل اعاسى» شاققا جەتكەندە سۇلۋ ەيەلدٸڭ سىمباتىن سٶزبەن مٷسٸندەيدٸ. اقىتتىڭ بۇل ٶلەڭٸ ۇلى اقىننىڭ «قاقتاعان اق كٷمٸستەي كەڭ مايدالى» ٶلەڭٸنٸڭ ٷلگٸسٸندە جازىلعان. اقىت تا «اق كٷمٸستەي كەڭ ماڭدايدان» باستايدى دا, ەيەلدٸڭ دەنە مٷشەلەرٸن دارالاپ جەكەكلەپ (سىزىلعان قاس, نۇرلى كٶز, قىر مۇرىن, القىزىل بەت, اقشا جٷز, كٸرسٸز تٸس, جازىق جاۋىرىن, تٸك يىق) بەينەلٸ سٶزدەر ارقىلى سيپاتتاپ ٶتەدٸ. ونىڭ سۇلۋلىعىن اشىپ, ەرلەي تٷسەدٸ. سٶز جوق, بۇل اباي ەسەرٸ. بٸردە
ٷلبٸرەگەن تاماعى.
جازىق-جاتتىق قاباعى.
كەۋدەسٸندە قوس الما
قيسايماعان ساباعى.
نەمەسە:
اق ساۋساعى ەجٸمسٸز,
ەرٸنە تازا جٷرەگٸ.
قولاڭ شاشى جٸبەكتەي
بالتىرىن سوعىپ جٷرەدٸ, -
دەيدٸ. سۇلۋدىڭ اجار-كٶركٸن كٶرگەن جاننىڭ «جٷرەگٸ تولقىپ لوبلىماي» قالۋى مٷمكٸن ەمەس. بۇل ارادا اقىننىڭ سەزٸم سىرى بايقالىپ قالادى. ال, «ەرٸنە تازا جٷرەگٸ» دەگەن جولدان ەيەلدٸڭ ادامگەرشٸلٸك ادالدىق جان سارايىنان حابار تاپقانداي بولامىز. «قولاڭ شاشى جٸبەكتەي, بالتىرىن سوعىپ جٷرەدٸ» دەگەندە جاندى بەينەگە اينالا باستايدى. اقىت ۇلى اباي مۇراسىنىڭ ەسەرٸمەن جازعان توپتاما ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸندە سۇلۋ ەيەلدٸڭ كٶز تارتارلىق كٶركٸن وسىلايشا كەلٸستٸ بەينەلەيدٸ. مۇنى دا اباي ٶنەگەسٸ دەپ بٸلسەك بولادى. سونىمەن, كەزٸندە اباي ٷنٸ اتا جۇرتتان الىستاعى قازاق قاۋىمىنا دا كەڭ تاراعان, ٶنەر يەلەرٸنە نەر بەرٸپ, ۇستازدىق ەتكەن.
***
ادامزات قوعامىنىڭ ۇزاق تاريحىندا ادام بولمىسى تۋرالى از ايتىلماعان. ٶيتكەنٸ ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسى, ٸس-ەرەكەتٸ ٶمٸردٸڭ كٷنگەيٸ مەن كٶلەڭكەسٸ اياسىندا كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىراتىندىقتان ٶمٸردٸڭ دە, ٶنەردٸڭ دە ەڭ باستى مەسەلەسٸنٸڭ بٸرٸ – ادام نەمەسە ادامگەرشٸلٸك. ادام قانداي بولۋى كەرەك? ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸ نەدە دەگەن ساۋالعا كٶپتەگەن ويشىلدار نازار اۋدارعان جەنە ٶزدەرٸنٸڭ وي-تۇجىرىمدارىن دا بٸلدٸرگەن. وسى رەتتەن كەلگەندە ۇلى اباي دا ادام بولۋ مەن ادامگەرشٸلٸك جولىن جٷيەلٸ جىرلاعان اقىن ەكەنٸ ايان. اكادەميك م.ەۋەزوۆ: «ول ادامگەرشٸلٸكتٸ, مورالدىق فيلوسوفييانى بارلىق جايدان جوعارى قويدى»- دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. (ەۋەزوۆ م. اباي قۇنانباەۆ. ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر. الماتى, 1967, 169). اقىن كٶپتەگەن تۋىندىلارىندا ادامتانۋدىڭ سىرىنا تەرەڭ بويلاعان. ونىڭ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» جەنە «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» اتتى ەكٸ ٶلەڭٸ بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرا تٷسەتٸن تەرەڭ ماعىنالى تۋىندىلار. وسى ٶلەڭدەرٸندە اقىن بٷكٸل ادام بالاسىنا تەن اقيقات ارقىلى ٷلكەن فيلوسوفييالىق تٷيٸندەۋلەر جاسايدى. سونىمەن بٸرگە حالىق تاعدىرى, ادامنىڭ جاعىمسىز مٸنەزدەرٸن شەنەپ, ادامگەرشٸلٸكتٸ تۋ ەتەدٸ. اباي شەكٸرتٸ بولعا اقىت تا ۇستاز ٶلەڭدەرٸندە ايتىلاتىن ويدى ٶزٸنشە تولعاپ «كٷردەلٸ لەبٸزدەرٸن شەشەدٸ». اقىت «ەكٸنشٸ تاقتا سٶزٸندە»:
ەرٸنشەك قىلا المايدى ادال ەڭبەك,
ٶزٸ ەرٸنسە كٸم قىلار وعان سەلبەك.
جىرىم-شەتتٸك, توقتى جەپ عادات قىلىپ
ٶزٸم ٶنەر تاپتىم دەپ قاعار كٶلبەك.
ادامدىق پەن جامادىق ارتى اشىلىپ,
«مىڭ كٷن سىنباس, بٸر كٷنٸ سىنار شٶلمەك». /1,190 ب./
اقىت تۋىندىلارىندا ابايدىڭ بٸر تارماق ٶلەڭٸن («مىڭ كٷن سىنباس بٸر كٷنٸ سىنار شٶلمەك») ٶزگەرتپەي الادى دا, ايتىلار وي سارابىن ٶزٸنشە ايتادى. اباي «ۇرلىق, قۋلىق قىلعانىن» پىسىقتىققا سانايتىن ادامداردىڭ ەرەكەتٸن اشسا, اقىت «جىرىم-شەتتٸك, توقتى جەۋدٸ» ەدەتٸنە اينالدىرىپ, ونى ٶنەر دەپ ەسەپتەيتٸن جالقاۋلاردىڭ ارام پيعىلىن كٶرسەتەدٸ. نىسانا وبەكتٸسٸ – بٸر. ەكٸ اقىن دا ارامدىقتىڭ ارتى جاماندىقپەن بٸتەتٸنٸن ەسكەرتەدٸ.
اباي مەن اقىت ٶلەڭدەرٸندە جامان مەن اقىلدى ادامداردىڭ ٸس-ەرەكەتٸ شەندەستٸرٸلە سۋرەتتەلەدٸ. اباي قارا قىلدى قاق جارىپ ەدٸلٸن ايتۋ, ەر نەرسەنٸڭ ٶزٸنە لايىق دۇرىس باعاسىن بەرۋ جاقسى ادامعا تەن ەرەكەت دەپ ەسەپتەسە, اقىتتا وسى ويدى تاراتا تٷسٸپ:
اقىلدى قارا قىلدى قىرىق جارماق,
ەر نەرسەنٸڭ پارقى بار نەشە تارماق.
تۋراشىل, تٷزۋ كٶڭٸل شىن جاقسىنى
جاراتقان ەۋەل باستان قۇداي ارناپ, —
دەيدٸ.
اقىندار ٶلەڭدەرٸنٸڭ قۇياتىن ساعاسى – ادام بويىنا ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارىن ورنىقتىرۋ. ادام دەگەن ارداقتى اتتىڭ مەرتەبەسٸن تٶمەندەتپەي, سوعان لايىقتى بولۋدىڭ جولىن ايتۋ. كەمەڭگەر اباي جوعارىدا اتالعان ەكٸنشٸ ٶلەڭٸندە ەلەۋمەت ٶمٸرٸندە كەزدەسەتٸن كەسەلدٸ ەرەكەتتەردٸڭ كەسٸرٸن دٶپ باسادى. «تەرٸن ساتپاي, تەلمٸرٸپ كٶزٸن ساتىپ, تەپ-تەگٸس جۇرتتىڭ بەرٸ بولدى الارمان» دەپ تەر تٶگۋدٸڭ ورنىنا تەلمٸرەتٸندەرگە كٷيٸنەدٸ. بۇدان سوڭ كٶپ الارمانداردى سانامالاپ ٶتەدٸ. ادام مٸنەزٸندەگٸ كٷيكٸ قىلىقتاردى دەل سيپاتتاپ اشىپ بەرەدٸ دە, «شوشيمىن كەيٸنگٸ جاس بالالاردان» دەپ كەيٸستٸك تانىتادى. اقىت ٶلەڭٸنەن دە وسى جاي انىق اڭعارىلادى. الاقان جايىپ, امالدايتىنداردى دەل مٸنەزدەيدٸ.
«قارتايدىق, قايعى ويلادىق» قانداي زامان,
بايقاساڭ جاس مٸنەزٸ سونداي جامان.
تەرٸن ساتپاي تەلمٸرٸپ مٸندەت ارتىپ
ەلدٸگٸنٸڭ ەدەتٸ «بەرشٸ ماعان».
اقىن «مال ٷشٸن ارىن ساتقان انتۇرعاندارعا» (باي, بي-تٶرە, جارلى, شابارمان, اۋىل باسى, زەڭگٸ, كٷندە ت.ب.) شٷيٸلەدٸ. بۇل سول تۇستاعى قازاق قوعامىنىڭ دەرتٸ بولاتىن. سوندىقتان ابايدىڭ ادامگەرشٸلٸكتٸ تەرەڭ تولعاعان ٶلەڭدەرٸ اقىتتىڭ دا وي-ارمانىن دٶپ باسادى. اقىت تا اباي اتاعان سول ارمانداردىڭ ەرەكەتٸن كٶرگەن, باسىنان ٶتكٸزگەن. تٸپتٸ «ۇزىن تٷندە ۇيقىسى دا قاشقان». ادامگەرشٸلٸك اسىل قاسيەتتەردٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەگەن اباي مۇراسىنا ٷن قوسۋدى پارىز ساناعان.
دانىشپان اقىننىڭ كٸسٸلٸك كٶرگەندٸلٸك پەن ابزال ادامگەرشٸلٸككە تەربيەلەيتٸن ٶلەڭٸنٸڭ بٸرٸ – «جٸگٸتتەر, ويىن ارزان, كٷلكٸ قىمبات» ەكەنٸ بەلگٸلٸ. اباي ويىن جٸگٸتتەرگە قاراتا ايتىپ, ولارمەن سىر-سۇحبات قۇرعانداي بولادى. ەكٸنشٸ جاعىنان كەمەلدٸككە جەتۋ, ادام بولۋ جايىنداعى تانىمىن اڭعارتادى. سوندا جاقسىلىققا ۇمتىلعان تالاپتى جاس نە ٸستەۋٸ كەرەك? ٶمٸر تاعىلىمى نەنٸ قاجەت ەتەدٸ? اسا مەندٸ ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ (تالاپ, ادالدىق, تۇراقتىلىق, بايىپتىلىق, بٸرلٸك, تاتۋلىق ت.ب.) اتاپ, ونى جاستاردىڭ وي-ساناسىنا سٸڭٸرۋدٸ ماقسات ەتەدٸ. ۇلى اقىننىڭ وسىنداي پايىم-تانىمىن تٸرەك ەتكەن اقىت قالاي جىرلايدى:
شىن كٶڭٸلدەن بولسا ەكەن مۇڭداسقانىڭ,
قاق جٷرەكتەن بولسا ەكەن سىرلاسقانىڭ.
سىرىڭدى سىرتقا شاشىپ, ارتىڭدى اشسا
نە بولماق دوستىق قىلىپ شىنداسقانىڭ?! –
دەپ سىرلاسقان مەن مۇڭداسقاننىڭ ادال جەنە جالت بەرە جالتارمايتىن ۇستامدى, تۇراقتى بولۋىن ەسكەرتٸپ الادى, بۇدان سوڭ ويىن ودان ەرٸ ٶربٸتەدٸ. تٸكەلەي جٸگٸتتەرگە (جاستارعا) قاراتا تٸل قاتادى. ابايدىڭ اسىل يدەيالارى اقىت شىعارمالارىندا دا جاڭعىرا تٷسەدٸ.
باس قوسىپ بٸرگە جٷرسەڭ كٷتٸسٸپ جٷر,
اقىلدى بٸرگە قىلىپ بٸتٸسٸپ جٷر.
الال ويىن, تازا اقىل, جىلى سٶزبەن
ۇيالجىڭمەن زەيٸنٸڭدٸ تٷرتٸسٸپ جٷر.
نەمەسە
جات جانىنان تٷڭٸلسٸن سىيلاسقاندا,
بٸرٸڭدٸ-بٸرٸڭ قورعا شىڭداسقاندا.
عايبات, ٶسەك كٸنەدان تاپ-تازا بول,
ەلدەكٸمشە كٷڭكٸل قىلما قىر اسقاندا.
بۇل ارادا اقىننىڭ ايتپاعى – تاتۋلىق پەن سىيلاستىق, بٸرلٸك. ادامدار اراسىنداعى ادال دوستىق, سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸ ەڭ باستى قاجەتتٸلٸك رەتٸندە قارايدى. سەبەبٸ ادام — تٸرشٸلٸكتٸڭ تٸرەگٸ, يەسٸ. سوندىقتان ادامنىڭ قوعام الدىندا, ادام الدىنداعى پارىزى, مٸندەتٸ كٶپ. ونىڭ ٶزٸ ەڭ تٶمەننەن – ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن ىقىلاس-ٸلتيپاتىنان باستاۋ الماق. بٸرلٸك-تاتۋلىق بولماعان جەردە تٸرلٸكتٸڭ دە سەنٸ كەتپەك, بەرەكەسٸزدٸك بەلەڭ الماق. مۇنىڭ بٷكٸل ەلگە, قالىڭ قاۋىمعا ەسەرٸ بولادى. سوندىقتان ەكٸ اقىننىڭ دا «جٸگٸتتەر» دەپ باستاۋىندا دا مەن بار. «سۋ باستان تۇنباق», تٸپتٸ جار تاڭداۋدان دا جاڭىلماي, جەڭٸلتەك-قۇبىلما مٸنەز كٶرسەتپەۋٸن, ادالدىق-تۇراقتىلىق تانىتۋدى تالاپ ەتەدٸ. اقىن «ونىنشى تاقتا سٶزٸندە بىلاي دەيدٸ:
جەڭسٸك قوي, كٶرسەقىزار تەز توزادى,
كٶرگەنگە, كٶڭٸل, شٸركٸن, بوي سوزادى.
جٷرەك تولقىن كٶڭٸلدٸڭ تامىرىن بٸلگەن
اقىرىندا اقىلدى سول وزادى.
اقىتتىڭ ايتار اقىل-كەڭەسٸ دە ادام مٸنەزٸندەگٸ جاقسى قاسيەتتەردٸ اشا تٷسەدٸ. وتباسىن قۇرۋدا بارلىق – بايلىققا دا, تارشىلىق-جوقشىلىققا دا قاراما, ەيەلدٸڭ جاقسىلىعى سۇلۋلىقپەن دە ٶلشەنبەيدٸ. سوندا قانداي مٸنەز-قۇلىعى ٶلشەم بولماق?
ار-ۇياتتى, اقىلدى, تازا جارعا,
جٸگٸتتەر, قاناعات قىپ سەن دە توقتا,-
دەپ تۇجىرىمدايدى. ٶزٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸن تارازىلاپ وتىرمايتىن, ەلەۋمەتتٸك-ەتيكالىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزبەيتٸن ادامداردان بەرٸن كٷتۋگە بولادى. اقىلدى ادامنىڭ ويسىز بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ار-ۇياتتى ساقتاۋ ادامدىق ٶلشەم. اقىن ايتىپ وتىرعان مورالدىق قالىپتار ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەر جٷيەسٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ. ەكٸ اقىن دا ادامعا تەن جاقسى قاسيەتتٸڭ بٸرٸ ەڭبەكقورلىق دەپ بٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ ادام ەڭبەك ارقىلى باقىتقا, ەركٸن تۇرمىسقا, بەلگٸلٸ ماقساتقا قول جەتكٸزە الادى دەگەن بايلامعا كەلەدٸ. اباي «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» اتتى ٶلەڭٸندە «تەرٸن ساتپاي, تەلمٸرٸپ كٶزٸن ساتقاندارعا» كەيٸستٸك تانىتادى. «سەگٸز اياقتا» جوعارىداعى ويىن ەكٸنشٸ بٸر قىرىنان ساباقتاپ «ەڭبەك قىلساڭ ەرٸنبەي, تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي» — دەپ تٷيەدٸ. ٶمٸر قۇبىلىستارىنا تەرەڭ بويلاعان ۇلى ويشىل كٶپتەگەن ٶلەڭدەرٸندە ەڭبەك تۋرالى ٶز كٶزقاراسىن اشىق بٸلدٸرٸپ, تەرەڭدەتٸپ وتىرعان. «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن» — دەپ ەڭبەك ەتپەۋ, ازعىندىققا جول اشۋ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى. قالايدا ادامدىق قادٸر-قاسيەتتٸڭ بٸر جاعى ادال ەڭبەكتە دەپ ۇعىندىرادى. «تەرٸن ساتۋ» ادام تٸرشٸلٸگٸنە قاجەتتٸ شارتتىڭ بٸرٸ. ال تٸلەمسەك بولۋ ارسىزدىق.
اقىت تا ٶمٸرگە بەيٸمدەلۋدٸڭ بٸر جولىن ەڭبەكپەن بايلانىستىرادى. كەيبٸر جاستىڭ «اۋىردىڭ استى, جەڭٸلدٸڭ ٷستٸمەن» مال تابۋعا, تٸپتٸ ۇرلىق-قارلىققا بەيٸم تۇراتىنىن جاسىرمايدى.
ەندٸگٸ جاس ٸزدەگەنٸ مال مەن پايدا,
ەڭبەكپەن تەرٸن ساتىپ ٸزدەۋ قايدا?!
يە بولماسا جورتادى كٷن-تٷن قاتىپ
تەنتٸرەپ مال بەكٸتٸپ ەربٸر سايدا, —
دەگەن جولدار سول تۇستىڭ (قازٸردە دە بولۋى مٷمكٸن) شىندىعى. وڭاي ولجا ٸزدەپ پايدا تابۋدى ەدەتكە اينالدىراتىندار دا جوق ەمەس-تٸ. اقىن مۇندايلارعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ:
قۋلىق-سۇمدىق ۇرلىقپەن مال كەتەدٸ,
سۇم نەپسٸڭدٸ تييا الماي ار كەتەدٸ.
مال كەتەر, مازاڭ كەتەر زييان شەگٸپ,
انت ٸشٸپ, ٶتٸرٸككە جان كەتەدٸ, —
دەپ ٷكٸم ايتادى. ٶمٸر قاراما-قايشىلىقسىز بولمايدى. بٸراق اق جولدان اداسپاۋدى نىسانا ەتەتٸن اقىت ادامشىلىققا داق تٷسٸرەتٸن جامان ەرەكەتتەن (قۋلىق, سۇمدىق, ۇرلىق, اشكٶزدٸك, ٶتٸرٸك) ساقتاندىرىپ, جاستاردىڭ ەرتەڭٸنە الاڭدايدى.
زۇفار سەيٸتجانۇلى
