«Búgingi elimizde jasalyp jatqan uly isterdiń nátijeli bolýyna eń kajetti nárse – senim. Elge degen satqyndyq eń aldymen onyń bolashaǵyna senbeýden bastalady. Al uly Abaidyń, ýaiymshyl Abaidyń bolashaqqa degen senimin áste joǵaltpaǵanyn myna bir sózderinen kórýge bolady: «Jamandyqty kim kórmeidi? Úmitin úzbek – qairatsyzdyq. Dúniede esh nársede baian joq ekeni ras, jamandyq ta qaidan baiandap kalady deisiń? Qary qalyń qatty qystyń artynan kógi qalyń, kóli mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi», – deidi uly aqyn.
Aitqanyń kelsin, jan baba!».
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 1995 jyly Abaidyń 150 jyldyǵynda jasaǵan «Qazaqtyń bas aqyny» atty baiandamasynan
«Qazir álem kún saiyn emes, saǵat saiyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mindetter men tyń talaptar qoiylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleidi. Aqyl-oimen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zaman kóshine ilesip, ilgeri jyljý úshin biz sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýimiz kerek. Bul qadam órkeniettiń ozyq tustaryn ulttyq múddemen úilestire bilýdi talap etedi. Mundai kezde ózimizdiń taptaýryn, jadaǵai ádetterimizden bas tartýymyz qajet.
Abaidyń keibir qareketterge kóńili tolmai, «Tereń oi, tereń ǵylym izdemeidi, Ótirik pen ósekti júndei sabap» dep únemi syni kózben qaraýynyń sebebi osynda».
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Hakimniń 175 jyldyǵyna arnalǵan «Abai jáne HHI ǵasyr» atty maqalasynan.
«Búgin – erte, erteń – kesh. Asyǵý ziian bolsa, keshigý – qaýipti». Adamzat tarihy osyndai aldy-artyńdy boljap bolmas áleýmettik qubylystar men tarihi kúntizbelerden turady. Álimsaqtan! Kókten túsken kieli tórt kitaptyń musylman balasynyń mańdaiyna jazylǵan muǵjizasyn táspi tartqan taqýalar qalai tápsirleýshi edi? «Qudai taǵala qaharyna minse kúlli álemdi bir tarynyń qaýyzyna syiǵyzady…». Jumyr jerdiń juqanasyndaǵy jumyr basty pende ataýly dál osy kúnderi «bir tarynyń qaýyzyna» qamalǵan shaq. Dúbirge toly dúnieniń aspan men jerdegi ersili-qarsyly aǵylyp jatqan qozǵalysy «tájtajal» meńdegeli kilt toqtady.
Qazaqstan da alyp jer sharynyń shaǵyn ǵana bir bólshegi. Esik-terezeńdi tas búrkep, shekarańdy shegendep, ilgekke som temir ilip qoiatyn tas dáýiri emes. Barmasań, kelmeseń – eliń jarylady, almasań, bermeseń – demiń tarylady. Jalpyǵa ortaq Erejeni saqtaý Bairaǵy bar memleketterdiń mindeti. Ǵalam túshkirse – túkirigi jan-jaǵyna shashyramai tursyn ba? Syn-saǵat bizdiń elge de jetti, ókinishke qarai.
Ońashalandyq. Bastaýysh synyptyń baǵdar-lamasymen basy qatqan bala-shaǵamen betpe-bet qaldyq. Tań sibirlep ketip, tún jamylyp kelip, keńsirigimizge sý jetpei júrgende baqshadaǵy qyzymyz, oqýdaǵy ulymyzben osharyla otyryp májilis qurýǵa bul da bir kútpegen múmkindik eken.
Osy bir aýmaly-tókpeli kúnderde men qoǵamymyzda airyqsha orny bar, sóz bastasa halyqty uiytar sheshen, kósh bastasa eldi erter kósem, rýhaniiat álemindegi áigili tulǵalar haqynda, bir sózben túiip aitqanda ziialy qaýym deitin úrker juldyzdai jurtty kóp oiladym.
Qai dáýirde de, qandai tarihi kezeńde de qoǵamnyń negizgi qozǵaýshy kúshi – ZIIaLYLAR! Qaǵannyń qabyldaityn sheshimine Tulǵanyń yqpaly az bolmaǵanyna tarih kýá. Kók Túrikter dáýirindegi Bilgeniń bilgenin bitiktasqa bádizdegen Tonykók ZIIaLYNYŃ basy hám etalony edi. Keshegi Altyn Orda men búgingi Aq Ordaǵa deiin Qazaq Eliniń júrip ótken kúngeili-teriskeili tarihynda qara halyqqa jaryq syilap, jol nusqaǵan, úmitin úkilep, jiger bergen Tulǵalar jetip artylady.
Maqalamyzǵa sóz basynda Elbasynyń oimaqtai ǵana oiyn nege shańyraq tuttyq? Ras, uly Abaidyń 150 jyldyǵynda, Táýelsizdiktiń sonaý eleń-alań shaǵynda, osydan týra shirek ǵasyr buryn Nursultan Nazarbaev «Qazaqtyń bas aqyny» dep uly minbede ózi tebirenip baiandama jasady. Sol baiandamanyń baǵdaryn jurt kúni keshege deiin jyr ǵyp aityp júrdi. Sol bir kúnderi dúnie didaryn kórgen perzent búgin at jalyn tartyp minip, el isine aralasa bastady. Adamzat aqyl-oiyna Uly Daladan at qosqan dana Abaidyń bir jarym ǵasyrlyq toiyndaǵy Kóshbasshynyń kósheli sózi – ult ZIIaLYLARYNA degen senim men qurmet, el bolashaǵyna degen temirqazyq bolatyn. Qaz-qaz basqan Qazaqstannyń kóshin bastaý tarihi jaýapkershiligi qos iyǵyna túsken Tuńǵysh Prezident alǵashqy sát-saǵattardan bastap tiisti memlekettik sheshim qabyldar qarsańda el aǵalarymen, ádebiet pen ǵylymdaǵy kórnekti tulǵalarmen júzdesip, keńesip, kelisip otyrǵany barshamyzdyń jadymyzda. Bul da Táýelsizdiktiń qalyptasý jyldaryndaǵy ideologiialyq keńistiktegi serikterine, Alash ziialylarynyń izindegi laiyqty izbasarlaryna senim bolsa kerek. Senimge selkeý túsirmei, ult bolyp qalyptasyp, jurt bolyp jumylý jolynda aq jaǵasyn kirletpei ketken Alashtyń sol Alataýdai Aqsaqaldarynyń kóbi búginde aramyzda joq. Olardyń rýhy shat bolsyn!
Muny nege aityp otyrmyz?
Taiaýda bir basylymnan esimi elge málim, dúiim jurt ziialy qaýym sanatyna qosatyn úlken qalamgerimizdiń sheneýnikter týraly maqalasyn oqyp airan-asyr boldyq. Maqtaityn tulǵalaryn atyn atap, túsin tústep, tizip otyryp dám-tuzyn keltirip, al dattaityndaryn jalpylama bir qoraǵa tyǵypty. Ásili, ol kisi aitqany ótip, atqany jetip, Aqorda men Úkimet úiiniń dálizin qalaǵan ýaqytynda ashyp-jaýyp júrgen adam. Biraq, maqalany oqyp bolyp, aitatyn adamyna jolyǵa almai júrgen jannyń keipin kórdik. Kórdik te, «osy aq qaǵazǵa qara siiamen jazǵan janaiqaiyn bas qala men aimaqtardaǵy úilerde júrgende nege aitpaidy eken? Álde… álginde dúbirlep ótken shyǵarmashylyq keshte bir aqaý ketti me» degen oida qalǵanym ras. Osy jaǵdai búgingi «ziialy qaýym» deitin atynan at úrketin áleýmettik topty kóz aldyǵa ákelip, taǵy da oilandyryp tastady… Sosyn… sosyn eske ertede bolǵan bir oqiǵa tústi. Sol bir jaǵdai týraly arakidik oilap qoiatynmyn. Osy joly az-kem taratyńqyrap jazýdyń reti kelip turǵan sekildi.
2002 jyldardyń basy bolý kerek. Sol kezdegi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Almatyda, Medeý shatqalyna barar joldaǵy málim shipajailardyń birinde elimizdiń ádebiet pen ónerdegi, bilim men ǵylym salasyndaǵy kórnekti tulǵalarmen ashyq kezdesý ótkizdi. Qoǵamdyq-saiasi ómirdiń qyzýy kenet kóterilip, túrli saiasi uiymdar ár tustan uia basyp turǵan kez edi. Ol kezde elimizge aty málim úlken basylymda tilshi bolyp qyzmet etetinmin.
Áleýmettaný ǵylymynyń iin qandyra ilegen teoretikter ziialylardyń jaýapkershiligin – Azamattyq, Saiasi jáne Tarihi jaýapkershilik dep úsh sanatqa jiktep, jiliktepti. Osy oraidan kelgende, abyzdyń bul qanatty sózi – álbette, naǵyz memlekettik jaýapkershilikti sezingen ZIIaLYNYŃ ultqa ustyn bolar oiy.
Prezidentpen ziialy qaýymnyń kezdesýine jýrnalister jappai jiberilgen joq, úsh-aq tilshige – «Habar» agenttigi, «Franspress» tilshisi jáne osy joldardyń avtoryna ǵana ruqsat berilipti. Dittegen orynǵa aitylǵan ýaqyttan erterek baryp turdyq. Jiyn kelisti bir májilis zalynda belgilengen merzimnen sál ǵana keshigip bastaldy. Ádebietimizdiń dańqty tulǵalarynan bastap akademikter, teatr qairatkerleri, mádeniettiń kórnekti tulǵalary, kim joq deisiz, bári bar. Nursultan Ábishuly sózbuidaǵa salmastan máseleni tótesin qoidy.
– Qurmetti el aǵalary! Sizdermen túrli jaǵdailarda jekelei de, ujymdasyp ta jii kezdesip júrmiz. Al dál osylai barlyq salanyń kóshin bastap júrgen aǵa býyn men ortańǵy tolqyn, keiingi býyn kópten beri bas qurap, áńgimelesken joqpyz. Sizderdi búgin arnaiy shaqyryp otyrmyn.
Memleket qurý ońai sharýa emes. Babalar amanatyn oryndaý jolynda aianbai barymyzdy salyp jatyrmyz. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy on jylyn túiindedik. Jańa belesterge qadam basyp otyrmyz. Álem ár sát saiyn qubylyp tur. Bárin oqyp, bilip, qarap júremin. Túrli minbeler men jiyndarda, táýelsiz aqparat quraldaryna bergen maqala, suhbattaryńyzda aityp júrgen oilaryńyzdy betpe-bet otyryp tyńdaýǵa keldim. Oilaryńyzdy búkpei ortaǵa ashyq aityńyzdar! «Kelisip pishken ton kelte bolmaidy» deidi. Aqyldasaiyq, keńeseiik. Sizder bilik pen halyqtyń ortasyndaǵy altyn kópirsizder ǵoi. Bálkim, úkimettiń tarapynan ketip jatqan kemshilikter bar shyǵar… Ideologiialyq salada jiberip jatqan olqylyqtarymyz bar ma? Bizge senim artyp otyrǵan halyqtyń osy elden basqa barar jeri joq. Qanshama jyldar bodan bolyp keldik qoi. Al ózgeniń qas-qabaǵyna qaraǵan kezeńderdi sizder menen jaqsy bilesizder. «Óz aldymyzǵa el boldyq» dep bórkimizdi aspanǵa ata bermei, qoǵam kóshindegi túitkildi saýaldardyń jaýabyn birge izdeiik. Sondyqtan, men sizderdi muqiiat tyńdaiyn, jolymen, retimen sóileńizder! Bári ashyq bolsyn, – dedi.
Rasynda kórseń kóz toiatyn ár salanyń sańlaqtary, jalpy sany alpys qaraly adam. Ashyq mikrofon. Kim ne aitam dese de eshkimniń aýzyn býmaǵan alqaqotan bir jiyn edi. Uzyn-yrǵasy úsh saǵattai bolǵan kezdesýde demimizdi ishke alyp otyryp bárin tyńdadyq. Al ne boldy? Shetinen biriniń sózin biri qiyp, mikrofonǵa talasqan tarlandardyń tirligi sol shaqta jas tilshiniń janyn jabyrqatyp-aq tastady… «Halyq jazýshysy» deitin ataǵy dardai máshhúr qalamgerimiz «Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Nursultannyń nurly joly» dep, madaqtan munara turǵyzǵanda basqa túgil Elbasynyń ózi qyzaryp, qysylyp qaldy. «Sizder munda meni maqtaý úshin kelgen joqsyzdar ǵoi, eldiń jaǵdaiyna oiysaiyq…» dep kezekti ret eskertti. Oraily sátti úlken úi ózi týǵyzyp turǵanda bárin jinap-terip qoiyp, solqyldatyp, soqtasyn shyǵaryp aitatyn sát edi, amal joq… Til men Aral problemasynyń taǵdyryn shirek ǵasyr talǵajaý etip kele jatqan áigili aqynymyz eki qolyn baǵyndyra almai, ekilenip, mikrofon bermei óleń oqysyn… Onyń ózin Prezident arqan kerip zorǵa toqtatty. Bir tarihshy aǵamyz ata-babasynyń tarihyn aityp eldiń berekesin aldy. Prozalyq shyǵarmalary el kóńilinen shyǵyp júrgen úlken bir jazýshymyz mikrofon alǵanda májilisti uiymdastyrǵandar edáýir úmittenip qalyp edi, óziniń jeke basynyń sharýasyn kúittep, jinalysty jaima bazar qylyp ol ketti. Biri aǵa býynnyń atqarǵan isin joqqa shyǵaryp álektense, ekinshisi ózinen keiingi tolqynnyń tirshiligin otap áýre boldy.
«Jastardyń jaǵdaiyn aitady» degen jas qairatker tili aýzyna syimai támám eldi tátti sózdermen tamsandyryp baryp ornyna otyrdy. Nesin aitasyz? Májilistiń maqsaty oryndala qoimady. Esimde qalǵany – sol qalyń toptyń ishinde el kútken áńgimeni aitqan adam bir-ekeý ǵana. Atyn atap, túsin tústeý kerek bolsa, aitaiyn: Qazaq tiliniń jaǵdaiyn shyryldap aitqan jazýshy Smaǵul Elýbai jáne batys óńirindegi munai saiasatynyń ashyqtyǵy haqynda pikir bildirip, saýal joldaǵan qoǵam qairatkeri Murat Áýezov. Iá, sol jiynda búginde muhittyń arǵy jaǵynda turatyn áigili Muhtar Maǵaýin de bolǵan. Ol kisi lám-mim demesten bastan-aiaq muqiiat tyńdap qana otyrǵany este. Sol kezde Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaev aǵamyz edi, ártúrli saiasi qyzmetterde júrip ádebi ortadan alystap qalǵan áigili jazýshy dál sol kúni óz áriptesteriniń ishki mádenietine qairan qalyp, tipti uialǵan da shyǵar. Kúni keshe ǵana aramyzdan ketken asa kórnekti qairatker, ult ádebietiniń intellektýaldyq kókjiegin álemdik deńgeige kótergen klassik jazýshy Ábish abyz: «Jurttyń bári jabyla maqtap jatqanda maqtaý – kez-kelgenniń qolynan keledi. Myqty bolsań – maqtamai kór! Bári jappai dattap jatqanda dattaý da – kez-kelgenniń qolynan keledi. Myqty bolsań, dattamai kór!
Keshegilerdiń eńbegin elemesek, búginginiń kóńiline qaramasaq, erteńgilerdi qaidan qaryq qylamyz?!
Babalar aitqandai, óli riza bolmai, tiri baiymaitynyn, aǵanyń nazary jyǵylǵanynan – ininiń bazary tasymaityndyǵyn, aldyńǵynyń ynsapsyzdyǵy – artqyny imansyz etetinin, úlkenniń jolyn keskenniń – kórinbei qalaryn, kishiniń jolyn keskenniń – kómilmei qalaryn bir sát te esten shyǵarmaityn tus – qazirgidei ótpeli kezeń, ólara kezeń.
Táýekelsiz qaýym – táýelsiz bola almaidy, alaýyz qaýym – azat bola almaidy. El tilegi bir-birimizge kózimiz túzý bolǵanda ǵana túzeledi» – degen kósemsózin qoiyn kitapshasyna sondai bir kóńili qalǵan jiynnan sharshap shyqqanda jazdy ma eken? Qysqasy, sol bir qan-sóli qashqan jiynnan keiin gazetke «Ekijúzdiler» deitin kólemdi maqala jazǵanym áli jadymda.
Hannyń aldynda aýzynyń dýasy qashyp, masqara bolǵan, qaranyń aldynda bir-birimen betin tyrnap jaǵalasqandardy jurt qalai jaqsy desin…
Beineli túrde aitatyn bolsaq，ult rýhaniiatynda barlyq jol Jidebaiǵa aparady. Qaimana jurt bar men joqtyń, az ben kóptiń jaýabyn ár kezde Abai jazyp qaldyrǵan jalǵyz kitaptan tapqan. Árine, Abaidaǵy uly bolmys taqyr jerden óngen joq.
Dalalyq órkeniettiń asa iri tulǵasy, bálkim kóshpeli dáýirdiń aqyrǵy rytsary Qunanbai – taǵdyr-talaiymen, týǵannan ótkenge deiingi qoǵamdyq-áleýmettik hám saiasi keńistiktegi jarmaq bolmysymen óz dáýiriniń saiasi tulǵasy ǵana emes, asa iri ziialysy boldy.
Alpys eki tamyryn musylman órkenieti býǵan, al qos búiirin uly dalany ýysynda ustaǵan patshalyq Reseidiń yqpaly búrgen, artyndaǵy eli jik-jikke bólinip dai-dai bolǵan aǵa sultan sol dáýirde sońynan ergen halyqty qai biikke bastaý kerek edi? Abaidai danyshpan uldy dúniege ákelgeni úshin emes, qaishylyqtar qaqpanynda taǵdyr keshe júrip bútin bir dáýirdiń kósh basynda turǵan Qunanbaidy qorshaǵan orta alǵaýsyz qabyldady dei alasyz ba?
Qalai desek te, sol bir basyna as quiyp, sabyna qaraýyl qoiǵan, shenin berip júrip sheńgeline alǵan Aq Patshanyń zamanynda aǵa sultan kóshpeli halyqtyń kósegesin kógertýdi birinshi kezekke qoiǵanyna shúbásiz bás tigesiń. Osy Uly dala órkenietinde qalyptasqan ziialylyq jaýapkershiligi barlyq kezeńde atadan balaǵa dástúr sabaqtastyǵy retinde jalǵasqan. Bertindegi baltalasań bólinbes ulttyq ideiaǵa birigý jolynda basy jadyda ketken Alash ziialylarynyń arman-ańsaryn taqtalap jatpaiyq.
Ótken ǵasyrdyń basyndaǵy qadam men aiaǵyndaǵy nátijeni Táýelsizdik deklaratsiiasyna qol qoiǵan Nursultan Nazarbaev: «Alash qozǵalysynyń HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq qaýymynyń saiasi-áleýmettik quqyqtaryn qorǵaý, ulttyq biregeiligin saqtap qalý jolyndaǵy kúresi elge qyzmet etýdiń jarqyn kórinisteriniń biri. Alash qozǵalysynyń passionarlyq ideialary bizdiń ata-babalarymyzdyń azattyq alyp, derbes memleket qurý jolyndaǵy san ǵasyrlyq amanatymen ushtasyp jatyr», – dep túiindegen.
Qudaiǵa shúkir, bosqan jurttan bostan elge ainaldyq.
Alaida taǵy sol Kekilbaidyń Ábishi aitqandai, «Bostandyq – ultty bodandyqtan da artyq synaidy…» eken.
Áleýmettaný ǵylymynyń iin qandyra ilegen teoretikter ziialylardyń jaýapkershiligin – Azamattyq, Saiasi jáne Tarihi jaýapkershilik dep úsh sanatqa jiktep, jiliktepti. Osy oraidan kelgende, abyzdyń bul qanatty sózi – álbette, naǵyz memlekettik jaýapkershilikti sezingen ZIIaLYNYŃ ultqa ustyn bolar oiy.
Áleýmettik jeli ámirin júrgizip, samaýrynnan sý aqsa «Samarqandy sý aldy» dep turǵan osy bir kezeńderde bizge eń áýeli ulttyq jaýapkershilikti úshtaǵandap sezinetin Tulǵalar kerek edi. Alaida, olardyń qatary kún sanap sirep barady… Árine, aǵa býynnyń ishinde memlekettiń erteńine alańdap, eldik murat jolynda óziniń baisaldy sózin qoǵamdyq jáne resmi deńgeide aityp júrgen baiypty Tulǵalar joq emes, biraq az. Al, til men dildi, jer men sherdi jeleý etip minbelerdi toqpaqtap, aǵash atqa minip alyp, «ańqaý elge aramza molda» bolyp júrgen popýlister kóbeidi. Kónetóz kostiýmin zamanaýi smokingke aýystyrǵan olardyń negizgi nysanasy – resmi tulǵalar. Úkimet músheleri, aimaq basshylary. Sonda qalai? Oiymyzdaǵy baqai esebimiz júzege asqansha qolynda biligi bardyń izinen qalmai, al oiyndaǵysy bolmasa aq jaǵalylardyń júzi qara bolǵany ma? Bul kúnde qyzyl kitapqa enip bara jatqan asyl qasiet – ZIIaLYLYQTYŃ ólshemi osy ma? Sahnada hannyń rólin somdaǵan kúnderi biraz ýaqyt obrazdan shyǵa almai patsha bolyp júrip, al aq qaǵazǵa qaranyń bolmysyn qashaǵan kezde nege quldyq uramyz? Nege memlekettik júieleý men qoǵamdaǵy atqarylyp jatqan jumystardyń aǵyn – aq, qarasyn – qara dep, bastan jaqty aiyryp aityp bere almaimyz?
Túrli áleýmettik jeliler men portaldarda, tipti dástúrli basylymdarda aiqaiǵa attan qosyp júretin el aǵalaryn kórgende kóńiliń sý sepkendei basylady. Júregiń muzdaidy. Tynyshyń qashady.
Anyǵynda, asa joǵary deńgeide qabyldanǵan sheshimder men tapsyrmalardyń tegeýrinimen qanshama sharýalar atqarylyp, halyq qamy úshin jasalǵan janqiiarlyq eńbektiń nátijesinde qoǵam kóshi ilgeri jyljýda. Júieli reformanyń arqasynda qoǵamnyń tamyryna qan júgirip turǵany anyq qoi.
Áleýmettik jeli ámirin júrgizip, samaýrynnan sý aqsa «Samarqandy sý aldy» dep turǵan osy bir kezeńderde bizge eń áýeli ulttyq jaýapkershilikti úshtaǵandap sezinetin Tulǵalar kerek edi. Alaida, olardyń qatary kún sanap sirep barady… Árine, aǵa býynnyń ishinde memlekettiń erteńine alańdap, eldik murat jolynda óziniń baisaldy sózin qoǵamdyq jáne resmi deńgeide aityp júrgen baiypty Tulǵalar joq emes, biraq az. Al, til men dildi, jer men sherdi jeleý etip minbelerdi toqpaqtap, aǵash atqa minip alyp, «ańqaý elge aramza molda» bolyp júrgen popýlister kóbeidi. Kónetóz kostiýmin zamanaýi smokingke aýystyrǵan olardyń negizgi nysanasy – resmi tulǵalar. Úkimet músheleri, aimaq basshylary. Sonda qalai? Oiymyzdaǵy baqai esebimiz júzege asqansha qolynda biligi bardyń izinen qalmai, al oiyndaǵysy bolmasa aq jaǵalylardyń júzi qara bolǵany ma? Bul kúnde qyzyl kitapqa enip bara jatqan asyl qasiet – ZIIaLYLYQTYŃ ólshemi osy ma? Sahnada hannyń rólin somdaǵan kúnderi biraz ýaqyt obrazdan shyǵa almai patsha bolyp júrip, al aq qaǵazǵa qaranyń bolmysyn qashaǵan kezde nege quldyq uramyz? Nege memlekettik júieleý men qoǵamdaǵy atqarylyp jatqan jumystardyń aǵyn – aq, qarasyn – qara dep, bastan jaqty aiyryp aityp bere almaimyz?
Al el ishin alataidai búldirip, arzan ataqqa úiir keibireýler top quryp, tobyr ertip, aq jaǵalylardy «Atqa jeńil, taiǵa shap» etip, oiyndaǵysy oryndalmasa úshbý hat jazyp, oryndy-orynsyz júndei tútip, kókparǵa salyp jatady. Jer-jebirine jetip, jeken sýyn ishkizip, memlekettik qyzmetkerlerdiń sorabynan sahar qainatyp, kóldeneń jurtqa «batyr» bolyp júrgenderdiki baiaǵy sol jeke bastyń baqai esebi sekildi elesteidi. Sóite tura býyn almasý, jańa urpaqtyń tulǵa bolyp qalyptasýy, memlekettik isterge aralasý jaýapkershiligin talap etemiz. Al mundai «japtym jala, jaqtym kúie» tirshilikti kórgen jas býyn el qyzmetine aralasýǵa batyldary bara ma?
Sol «áleýmettik tapsyrystar» býynyna túsip, qalyń eldiń qolymen kúbi pisip júrgender ultty ushpaqqa shyǵarady degenge eki dúniede el sene me?
Tildiń muńyn muńdap, joǵyn joqtap júrgen «til janashyry» baýyrynan órgen perzentimen qai tilde sóilesedi? Tulǵanyń abyroi-bedeli marapattar men mereitoilyq gúldestelerdiń, jabylǵan shapan men bosaǵan aiaq-astaýdyń qaltarysynda qalyp ketken joq pa? Aq úige joly tússe úlken ulyna qyzmet surap, Úkimet úiine kirse kishi ulynyń mánsábyn rettep, óziniń áleýmettik qajettiligin aimaqtarǵa júktep qoiyp, jergilikti ákimshiliktiń basyna áńgir taiaq oinatyp júretinder ulttyń joǵyn túgendeidi degenge kim ilanady?
Maqtangershilik pen ataqqumarlyqqa mastanyp, bes kún jalǵanda úsh aýyz sóz artyq aityp, bir-birin sotqa súirep kúlki bolyp, súikimi qashyp júrgender kim? Qazaqta «Aiaǵy las esikten tórge deiin, Aýzy las besikten kórge deiin bylǵaidy» degen mátel bar. Ókinishke qarai, kelmestiń kemesine minip ketken tulǵalarǵa tas atatyn jaman ádet paida boldy… Aty dardai aǵalarymyzdyń tasqa basyp qaldyrǵan sol «muralaryn» kitap oqityn jastarǵa ne dep aqtaýǵa bolady?
Osy tusta, Elbasymyzdyń keshegi «Birlese bilgen el bárin jeńedi» atty maqalasynda óz úndeýin barshadan bólip-jaryp, eń aldymen ZIIaLY QAÝYMǴA arnaýy da taqyrybymyzǵa tuzdyq bolady. Tuńǵysh Prezidenttiń «Halyqty yntymaqqa shaqyryp, jaqsylyqqa, izgi amaldar jasaýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa úndeńizder. «Yrys aldy – yntymaq» ekenin umytpańyzdar. Jastardy eńbekke, bilim alýǵa, qatarynyń aldy bolýǵa tárbieleńizder. Urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik bizdi osyǵan mindetteidi» dep, ziialy qaýymǵa airyqsha senim artqany da ZIIaLYLYQ JÚGIN sezdirse kerek-ti.
Jyl basynda el Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty baǵdarlamalyq maqalasy jaryq kórdi. Qai dáýirde bolsyn eldiń kóshin bastaǵan basshylar, rýhani tulǵalar Abaidy ulttyń rýhani baǵytyn nusqaityn Temirqazyq juldyzyna balaǵan. Memleket basshysy sol maqalasynda: «Abai babamyz aitqandai, artyq maqtanǵa salyný, ózgeni qor, ózimizdi zor sanaý, daý qýý áste jaraspaidy. Ár qadamymyzdy anyq basaiyq», – degen emeýrindi erteńge aparatyndar kim?
Demek, bul birinshi kezekte Táýelsizdik ideiasyn árbir júrekte mazdatý maqsatynda óziniń júrek sózimen isi úndes ár saladaǵy at tóbelindei ult ziialylaryna, ekinshi kezekte «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» dep kúlli halyqqa tastalǵan uran dep qabyldaǵan abzal.
Bizde basqa el de, jer de joq. Osynaý ulanǵaiyr jerdi mekendep otyrǵan ult pen ulystyń kóziniń aǵy men qarasy, jalǵyz Otany – Qazaqstan!
Biz ózimizdiń ul-qyzymyzǵa qandai qoǵam qaldyrsaq, keiingi býyn keleshekke sol qoǵamdy alyp barady. Dál osy paryz ben qaryzǵa qurylǵan ulttyq murat jolynda eń birinshi ZIIaLYLARDYŃ JAÝAPKERShILIGI mańyzdy.
P.S.
Birde qazaqtyń batyr uly, aýǵan soǵysynyń ańyzy bolǵan general Baqytjan Ertaevpen suhbattasýǵa bardym. Basynan aýmaly-tókpeli kezeń ótip, shetelge astyrtyn satylǵan «MiG-21» ushaǵyna bailanysty shaqshadai basy sharadai bolyp, naqaq jalaǵa ilinip kúiip júrgen kezi edi, keiin tap-taza bolyp shyqty. Eń joǵary «Halyq qaharmany» deitin marapatqa ie boldy. Sóz oraiy áskeri tulǵanyń negizgi ustanymyna oiysqan. Sonda general: «Meni jurt batyr deidi,al batyrdyń mindeti Ordany,sol Ordadaǵy taqty qaltqysyz kúzetý! Ant qabyldaǵan adam mýndirine shań qondyrmaý kerek» degeni áli kúnge jadymda. Bul – jaýapkershiliktiń, kisiliktiń jarqyn úlgisi emes pe?
Janarbek ÁShIMJAN,
