«بٷگٸنگٸ ەلٸمٸزدە جاسالىپ جاتقان ۇلى ٸستەردٸڭ نەتيجەلٸ بولۋىنا ەڭ كاجەتتٸ نەرسە – سەنٸم. ەلگە دەگەن ساتقىندىق ەڭ الدىمەن ونىڭ بولاشاعىنا سەنبەۋدەن باستالادى. ال ۇلى ابايدىڭ, ۋايىمشىل ابايدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸن ەستە جوعالتپاعانىن مىنا بٸر سٶزدەرٸنەن كٶرۋگە بولادى: «جاماندىقتى كٸم كٶرمەيدٸ? ٷمٸتٸن ٷزبەك – قايراتسىزدىق. دٷنيەدە ەش نەرسەدە بايان جوق ەكەنٸ راس, جاماندىق تا قايدان بايانداپ كالادى دەيسٸڭ? قارى قالىڭ قاتتى قىستىڭ ارتىنان كٶگٸ قالىڭ, كٶلٸ مول جاقسى جاز كەلمەۋشٸ مە ەدٸ», – دەيدٸ ۇلى اقىن.
ايتقانىڭ كەلسٸن, جان بابا!».
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1995 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا جاساعان «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى بايانداماسىنان
«قازٸر ەلەم كٷن سايىن ەمەس, ساعات سايىن ٶزگەرۋدە. بارلىق سالادا جاڭا مٸندەتتەر مەن تىڭ تالاپتار قويىلۋدا. عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدٸ. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدٸ. زامان كٶشٸنە ٸلەسٸپ, ٸلگەرٸ جىلجۋ ٷشٸن بٸز سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك. بۇل قادام ٶركەنيەتتٸڭ وزىق تۇستارىن ۇلتتىق مٷددەمەن ٷيلەستٸرە بٸلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. مۇنداي كەزدە ٶزٸمٸزدٸڭ تاپتاۋرىن, جاداعاي ەدەتتەرٸمٸزدەن باس تارتۋىمىز قاجەت.
ابايدىڭ كەيبٸر قارەكەتتەرگە كٶڭٸلٸ تولماي, «تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ٸزدەمەيدٸ, ٶتٸرٸك پەن ٶسەكتٸ جٷندەي ساباپ» دەپ ٷنەمٸ سىني كٶزبەن قاراۋىنىڭ سەبەبٸ وسىندا».
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ھاكٸمنٸڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان «اباي جەنە ححٸ عاسىر» اتتى ماقالاسىنان.
«بٷگٸن – ەرتە, ەرتەڭ – كەش. اسىعۋ زييان بولسا, كەشٸگۋ – قاۋٸپتٸ». ادامزات تاريحى وسىنداي الدى-ارتىڭدى بولجاپ بولماس ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىستار مەن تاريحي كٷنتٸزبەلەردەن تۇرادى. ەلٸمساقتان! كٶكتەن تٷسكەن كيەلٸ تٶرت كٸتاپتىڭ مۇسىلمان بالاسىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان مۇعجيزاسىن تەسپٸ تارتقان تاقۋالار قالاي تەپسٸرلەۋشٸ ەدٸ? «قۇداي تاعالا قاھارىنا مٸنسە كٷللٸ ەلەمدٸ بٸر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزادى…». جۇمىر جەردٸڭ جۇقاناسىنداعى جۇمىر باستى پەندە اتاۋلى دەل وسى كٷندەرٸ «بٸر تارىنىڭ قاۋىزىنا» قامالعان شاق. دٷبٸرگە تولى دٷنيەنٸڭ اسپان مەن جەردەگٸ ەرسٸلٸ-قارسىلى اعىلىپ جاتقان قوزعالىسى «تەجتاجال» مەڭدەگەلٸ كٸلت توقتادى.
قازاقستان دا الىپ جەر شارىنىڭ شاعىن عانا بٸر بٶلشەگٸ. ەسٸك-تەرەزەڭدٸ تاس بٷركەپ, شەكاراڭدى شەگەندەپ, ٸلگەككە سوم تەمٸر ٸلٸپ قوياتىن تاس دەۋٸرٸ ەمەس. بارماساڭ, كەلمەسەڭ – ەلٸڭ جارىلادى, الماساڭ, بەرمەسەڭ – دەمٸڭ تارىلادى. جالپىعا ورتاق ەرەجەنٸ ساقتاۋ بايراعى بار مەملەكەتتەردٸڭ مٸندەتٸ. عالام تٷشكٸرسە – تٷكٸرٸگٸ جان-جاعىنا شاشىراماي تۇرسىن با? سىن-ساعات بٸزدٸڭ ەلگە دە جەتتٸ, ٶكٸنٸشكە قاراي.
وڭاشالاندىق. باستاۋىش سىنىپتىڭ باعدار-لاماسىمەن باسى قاتقان بالا-شاعامەن بەتپە-بەت قالدىق. تاڭ سٸبٸرلەپ كەتٸپ, تٷن جامىلىپ كەلٸپ, كەڭسٸرٸگٸمٸزگە سۋ جەتپەي جٷرگەندە باقشاداعى قىزىمىز, وقۋداعى ۇلىمىزبەن وشارىلا وتىرىپ مەجٸلٸس قۇرۋعا بۇل دا بٸر كٷتپەگەن مٷمكٸندٸك ەكەن.
وسى بٸر اۋمالى-تٶكپەلٸ كٷندەردە مەن قوعامىمىزدا ايرىقشا ورنى بار, سٶز باستاسا حالىقتى ۇيىتار شەشەن, كٶش باستاسا ەلدٸ ەرتەر كٶسەم, رۋحانييات ەلەمٸندەگٸ ەيگٸلٸ تۇلعالار حاقىندا, بٸر سٶزبەن تٷيٸپ ايتقاندا زييالى قاۋىم دەيتٸن ٷركەر جۇلدىزداي جۇرتتى كٶپ ويلادىم.
قاي دەۋٸردە دە, قانداي تاريحي كەزەڭدە دە قوعامنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ – زييالىلار! قاعاننىڭ قابىلدايتىن شەشٸمٸنە تۇلعانىڭ ىقپالى از بولماعانىنا تاريح كۋە. كٶك تٷرٸكتەر دەۋٸرٸندەگٸ بٸلگەنٸڭ بٸلگەنٸن بٸتٸكتاسقا بەدٸزدەگەن تونىكٶك زييالىنىڭ باسى ھەم ەتالونى ەدٸ. كەشەگٸ التىن وردا مەن بٷگٸنگٸ اق ورداعا دەيٸن قازاق ەلٸنٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن كٷنگەيلٸ-تەرٸسكەيلٸ تاريحىندا قارا حالىققا جارىق سىيلاپ, جول نۇسقاعان, ٷمٸتٸن ٷكٸلەپ, جٸگەر بەرگەن تۇلعالار جەتٸپ ارتىلادى.
ماقالامىزعا سٶز باسىندا ەلباسىنىڭ ويماقتاي عانا ويىن نەگە شاڭىراق تۇتتىق? راس, ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ سوناۋ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا, وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ ۇلى مٸنبەدە ٶزٸ تەبٸرەنٸپ بايانداما جاسادى. سول باياندامانىڭ باعدارىن جۇرت كٷنٸ كەشەگە دەيٸن جىر عىپ ايتىپ جٷردٸ. سول بٸر كٷندەرٸ دٷنيە ديدارىن كٶرگەن پەرزەنت بٷگٸن ات جالىن تارتىپ مٸنٸپ, ەل ٸسٸنە ارالاسا باستادى. ادامزات اقىل-ويىنا ۇلى دالادان ات قوسقان دانا ابايدىڭ بٸر جارىم عاسىرلىق تويىنداعى كٶشباسشىنىڭ كٶشەلٸ سٶزٸ – ۇلت زييالىلارىنا دەگەن سەنٸم مەن قۇرمەت, ەل بولاشاعىنا دەگەن تەمٸرقازىق بولاتىن. قاز-قاز باسقان قازاقستاننىڭ كٶشٸن باستاۋ تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قوس يىعىنا تٷسكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت العاشقى سەت-ساعاتتاردان باستاپ تيٸستٸ مەملەكەتتٸك شەشٸم قابىلدار قارساڭدا ەل اعالارىمەن, ەدەبيەت پەن عىلىمداعى كٶرنەكتٸ تۇلعالارمەن جٷزدەسٸپ, كەڭەسٸپ, كەلٸسٸپ وتىرعانى بارشامىزدىڭ جادىمىزدا. بۇل دا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنداعى يدەولوگييالىق كەڭٸستٸكتەگٸ سەرٸكتەرٸنە, الاش زييالىلارىنىڭ ٸزٸندەگٸ لايىقتى ٸزباسارلارىنا سەنٸم بولسا كەرەك. سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسٸرمەي, ۇلت بولىپ قالىپتاسىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلۋ جولىندا اق جاعاسىن كٸرلەتپەي كەتكەن الاشتىڭ سول الاتاۋداي اقساقالدارىنىڭ كٶبٸ بٷگٸندە ارامىزدا جوق. ولاردىڭ رۋحى شات بولسىن!
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز?
تاياۋدا بٸر باسىلىمنان ەسٸمٸ ەلگە مەلٸم, دٷيٸم جۇرت زييالى قاۋىم ساناتىنا قوساتىن ٷلكەن قالامگەرٸمٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر تۋرالى ماقالاسىن وقىپ ايران-اسىر بولدىق. ماقتايتىن تۇلعالارىن اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ, تٸزٸپ وتىرىپ دەم-تۇزىن كەلتٸرٸپ, ال داتتايتىندارىن جالپىلاما بٸر قوراعا تىعىپتى. ەسٸلٸ, ول كٸسٸ ايتقانى ٶتٸپ, اتقانى جەتٸپ, اقوردا مەن ٷكٸمەت ٷيٸنٸڭ دەلٸزٸن قالاعان ۋاقىتىندا اشىپ-جاۋىپ جٷرگەن ادام. بٸراق, ماقالانى وقىپ بولىپ, ايتاتىن ادامىنا جولىعا الماي جٷرگەن جاننىڭ كەيپٸن كٶردٸك. كٶردٸك تە, «وسى اق قاعازعا قارا سييامەن جازعان جانايقايىن باس قالا مەن ايماقتارداعى ٷيلەردە جٷرگەندە نەگە ايتپايدى ەكەن? ەلدە… ەلگٸندە دٷبٸرلەپ ٶتكەن شىعارماشىلىق كەشتە بٸر اقاۋ كەتتٸ مە» دەگەن ويدا قالعانىم راس. وسى جاعداي بٷگٸنگٸ «زييالى قاۋىم» دەيتٸن اتىنان ات ٷركەتٸن ەلەۋمەتتٸك توپتى كٶز الدىعا ەكەلٸپ, تاعى دا ويلاندىرىپ تاستادى… سوسىن… سوسىن ەسكە ەرتەدە بولعان بٸر وقيعا تٷستٸ. سول بٸر جاعداي تۋرالى اراكٸدٸك ويلاپ قوياتىنمىن. وسى جولى از-كەم تاراتىڭقىراپ جازۋدىڭ رەتٸ كەلٸپ تۇرعان سەكٸلدٸ.
2002 جىلداردىڭ باسى بولۋ كەرەك. سول كەزدەگٸ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتىدا, مەدەۋ شاتقالىنا بارار جولداعى مەلٸم شيپاجايلاردىڭ بٸرٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ەدەبيەت پەن ٶنەردەگٸ, بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىنداعى كٶرنەكتٸ تۇلعالارمەن اشىق كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ. قوعامدىق-ساياسي ٶمٸردٸڭ قىزۋى كەنەت كٶتەرٸلٸپ, تٷرلٸ ساياسي ۇيىمدار ەر تۇستان ۇيا باسىپ تۇرعان كەز ەدٸ. ول كەزدە ەلٸمٸزگە اتى مەلٸم ٷلكەن باسىلىمدا تٸلشٸ بولىپ قىزمەت ەتەتٸنمٸن.
ەلەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ يٸن قاندىرا يلەگەن تەورەتيكتەر زييالىلاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن – ازاماتتىق, ساياسي جەنە تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸك دەپ ٷش ساناتقا جٸكتەپ, جٸلٸكتەپتٸ. وسى ورايدان كەلگەندە, ابىزدىڭ بۇل قاناتتى سٶزٸ – ەلبەتتە, ناعىز مەملەكەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنگەن زييالىنىڭ ۇلتقا ۇستىن بولار ويى.
پرەزيدەنتپەن زييالى قاۋىمنىڭ كەزدەسۋٸنە جۋرناليستەر جاپپاي جٸبەرٸلگەن جوق, ٷش-اق تٸلشٸگە – «حابار» اگەنتتٸگٸ, «فرانسپرەسس» تٸلشٸسٸ جەنە وسى جولداردىڭ اۆتورىنا عانا رۇقسات بەرٸلٸپتٸ. دٸتتەگەن ورىنعا ايتىلعان ۋاقىتتان ەرتەرەك بارىپ تۇردىق. جيىن كەلٸستٸ بٸر مەجٸلٸس زالىندا بەلگٸلەنگەن مەرزٸمنەن سەل عانا كەشٸگٸپ باستالدى. ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ داڭقتى تۇلعالارىنان باستاپ اكادەميكتەر, تەاتر قايراتكەرلەرٸ, مەدەنيەتتٸڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارى, كٸم جوق دەيسٸز, بەرٸ بار. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سٶزبۇيداعا سالماستان مەسەلەنٸ تٶتەسٸن قويدى.
– قۇرمەتتٸ ەل اعالارى! سٸزدەرمەن تٷرلٸ جاعدايلاردا جەكەلەي دە, ۇجىمداسىپ تا جيٸ كەزدەسٸپ جٷرمٸز. ال دەل وسىلاي بارلىق سالانىڭ كٶشٸن باستاپ جٷرگەن اعا بۋىن مەن ورتاڭعى تولقىن, كەيٸنگٸ بۋىن كٶپتەن بەرٸ باس قۇراپ, ەڭگٸمەلەسكەن جوقپىز. سٸزدەردٸ بٷگٸن ارنايى شاقىرىپ وتىرمىن.
مەملەكەت قۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بابالار اماناتىن ورىنداۋ جولىندا ايانباي بارىمىزدى سالىپ جاتىرمىز. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى ون جىلىن تٷيٸندەدٸك. جاڭا بەلەستەرگە قادام باسىپ وتىرمىز. ەلەم ەر سەت سايىن قۇبىلىپ تۇر. بەرٸن وقىپ, بٸلٸپ, قاراپ جٷرەمٸن. تٷرلٸ مٸنبەلەر مەن جيىنداردا, تەۋەلسٸز اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن ماقالا, سۇحباتتارىڭىزدا ايتىپ جٷرگەن ويلارىڭىزدى بەتپە-بەت وتىرىپ تىڭداۋعا كەلدٸم. ويلارىڭىزدى بٷكپەي ورتاعا اشىق ايتىڭىزدار! «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەيدٸ. اقىلداسايىق, كەڭەسەيٸك. سٸزدەر بيلٸك پەن حالىقتىڭ ورتاسىنداعى التىن كٶپٸرسٸزدەر عوي. بەلكٸم, ٷكٸمەتتٸڭ تاراپىنان كەتٸپ جاتقان كەمشٸلٸكتەر بار شىعار… يدەولوگييالىق سالادا جٸبەرٸپ جاتقان ولقىلىقتارىمىز بار ما? بٸزگە سەنٸم ارتىپ وتىرعان حالىقتىڭ وسى ەلدەن باسقا بارار جەرٸ جوق. قانشاما جىلدار بودان بولىپ كەلدٸك قوي. ال ٶزگەنٸڭ قاس-قاباعىنا قاراعان كەزەڭدەردٸ سٸزدەر مەنەن جاقسى بٸلەسٸزدەر. «ٶز الدىمىزعا ەل بولدىق» دەپ بٶركٸمٸزدٸ اسپانعا اتا بەرمەي, قوعام كٶشٸندەگٸ تٷيتكٸلدٸ ساۋالداردىڭ جاۋابىن بٸرگە ٸزدەيٸك. سوندىقتان, مەن سٸزدەردٸ مۇقييات تىڭدايىن, جولىمەن, رەتٸمەن سٶيلەڭٸزدەر! بەرٸ اشىق بولسىن, – دەدٸ.
راسىندا كٶرسەڭ كٶز توياتىن ەر سالانىڭ ساڭلاقتارى, جالپى سانى الپىس قارالى ادام. اشىق ميكروفون. كٸم نە ايتام دەسە دە ەشكٸمنٸڭ اۋزىن بۋماعان القاقوتان بٸر جيىن ەدٸ. ۇزىن-ىرعاسى ٷش ساعاتتاي بولعان كەزدەسۋدە دەمٸمٸزدٸ ٸشكە الىپ وتىرىپ بەرٸن تىڭدادىق. ال نە بولدى? شەتٸنەن بٸرٸنٸڭ سٶزٸن بٸرٸ قيىپ, ميكروفونعا تالاسقان تارلانداردىڭ تٸرلٸگٸ سول شاقتا جاس تٸلشٸنٸڭ جانىن جابىرقاتىپ-اق تاستادى… «حالىق جازۋشىسى» دەيتٸن اتاعى دارداي مەشھٷر قالامگەرٸمٸز «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى, نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى» دەپ, ماداقتان مۇنارا تۇرعىزعاندا باسقا تٷگٸل ەلباسىنىڭ ٶزٸ قىزارىپ, قىسىلىپ قالدى. «سٸزدەر مۇندا مەنٸ ماقتاۋ ٷشٸن كەلگەن جوقسىزدار عوي, ەلدٸڭ جاعدايىنا ويىسايىق…» دەپ كەزەكتٸ رەت ەسكەرتتٸ. ورايلى سەتتٸ ٷلكەن ٷي ٶزٸ تۋعىزىپ تۇرعاندا بەرٸن جيناپ-تەرٸپ قويىپ, سولقىلداتىپ, سوقتاسىن شىعارىپ ايتاتىن سەت ەدٸ, امال جوق… تٸل مەن ارال پروبلەماسىنىڭ تاعدىرىن شيرەك عاسىر تالعاجاۋ ەتٸپ كەلە جاتقان ەيگٸلٸ اقىنىمىز ەكٸ قولىن باعىندىرا الماي, ەكٸلەنٸپ, ميكروفون بەرمەي ٶلەڭ وقىسىن… ونىڭ ٶزٸن پرەزيدەنت ارقان كەرٸپ زورعا توقتاتتى. بٸر تاريحشى اعامىز اتا-باباسىنىڭ تاريحىن ايتىپ ەلدٸڭ بەرەكەسٸن الدى. پروزالىق شىعارمالارى ەل كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جٷرگەن ٷلكەن بٸر جازۋشىمىز ميكروفون العاندا مەجٸلٸستٸ ۇيىمداستىرعاندار ەدەۋٸر ٷمٸتتەنٸپ قالىپ ەدٸ, ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ شارۋاسىن كٷيتتەپ, جينالىستى جايما بازار قىلىپ ول كەتتٸ. بٸرٸ اعا بۋىننىڭ اتقارعان ٸسٸن جوققا شىعارىپ ەلەكتەنسە, ەكٸنشٸسٸ ٶزٸنەن كەيٸنگٸ تولقىننىڭ تٸرشٸلٸگٸن وتاپ ەۋرە بولدى.
«جاستاردىڭ جاعدايىن ايتادى» دەگەن جاس قايراتكەر تٸلٸ اۋزىنا سىيماي تەمەم ەلدٸ تەتتٸ سٶزدەرمەن تامساندىرىپ بارىپ ورنىنا وتىردى. نەسٸن ايتاسىز? مەجٸلٸستٸڭ ماقساتى ورىندالا قويمادى. ەسٸمدە قالعانى – سول قالىڭ توپتىڭ ٸشٸندە ەل كٷتكەن ەڭگٸمەنٸ ايتقان ادام بٸر-ەكەۋ عانا. اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەۋ كەرەك بولسا, ايتايىن: قازاق تٸلٸنٸڭ جاعدايىن شىرىلداپ ايتقان جازۋشى سماعۇل ەلۋباي جەنە باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ مۇناي ساياساتىنىڭ اشىقتىعى حاقىندا پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ساۋال جولداعان قوعام قايراتكەرٸ مۇرات ەۋەزوۆ. يە, سول جيىندا بٷگٸندە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا تۇراتىن ەيگٸلٸ مۇحتار ماعاۋين دە بولعان. ول كٸسٸ لەم-ميم دەمەستەن باستان-اياق مۇقييات تىڭداپ قانا وتىرعانى ەستە. سول كەزدە مەملەكەتتٸك حاتشى ەبٸش كەكٸلباەۆ اعامىز ەدٸ, ەرتٷرلٸ ساياسي قىزمەتتەردە جٷرٸپ ەدەبي ورتادان الىستاپ قالعان ەيگٸلٸ جازۋشى دەل سول كٷنٸ ٶز ەرٸپتەستەرٸنٸڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸنە قايران قالىپ, تٸپتٸ ۇيالعان دا شىعار. كٷنٸ كەشە عانا ارامىزدان كەتكەن اسا كٶرنەكتٸ قايراتكەر, ۇلت ەدەبيەتٸنٸڭ ينتەللەكتۋالدىق كٶكجيەگٸن ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرگەن كلاسسيك جازۋشى ەبٸش ابىز: «جۇرتتىڭ بەرٸ جابىلا ماقتاپ جاتقاندا ماقتاۋ – كەز-كەلگەننٸڭ قولىنان كەلەدٸ. مىقتى بولساڭ – ماقتاماي كٶر! بەرٸ جاپپاي داتتاپ جاتقاندا داتتاۋ دا – كەز-كەلگەننٸڭ قولىنان كەلەدٸ. مىقتى بولساڭ, داتتاماي كٶر!
كەشەگٸلەردٸڭ ەڭبەگٸن ەلەمەسەك, بٷگٸنگٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە قاراماساق, ەرتەڭگٸلەردٸ قايدان قارىق قىلامىز?!
بابالار ايتقانداي, ٶلٸ ريزا بولماي, تٸرٸ بايىمايتىنىن, اعانىڭ نازارى جىعىلعانىنان – ٸنٸنٸڭ بازارى تاسىمايتىندىعىن, الدىڭعىنىڭ ىنساپسىزدىعى – ارتقىنى يمانسىز ەتەتٸنٸن, ٷلكەننٸڭ جولىن كەسكەننٸڭ – كٶرٸنبەي قالارىن, كٸشٸنٸڭ جولىن كەسكەننٸڭ – كٶمٸلمەي قالارىن بٸر سەت تە ەستەن شىعارمايتىن تۇس – قازٸرگٸدەي ٶتپەلٸ كەزەڭ, ٶلارا كەزەڭ.
تەۋەكەلسٸز قاۋىم – تەۋەلسٸز بولا المايدى, الاۋىز قاۋىم – ازات بولا المايدى. ەل تٸلەگٸ بٸر-بٸرٸمٸزگە كٶزٸمٸز تٷزۋ بولعاندا عانا تٷزەلەدٸ» – دەگەن كٶسەمسٶزٸن قويىن كٸتاپشاسىنا سونداي بٸر كٶڭٸلٸ قالعان جيىننان شارشاپ شىققاندا جازدى ما ەكەن? قىسقاسى, سول بٸر قان-سٶلٸ قاشقان جيىننان كەيٸن گازەتكە «ەكٸجٷزدٸلەر» دەيتٸن كٶلەمدٸ ماقالا جازعانىم ەلٸ جادىمدا.
حاننىڭ الدىندا اۋزىنىڭ دۋاسى قاشىپ, ماسقارا بولعان, قارانىڭ الدىندا بٸر-بٸرٸمەن بەتٸن تىرناپ جاعالاسقانداردى جۇرت قالاي جاقسى دەسٸن…
بەينەلٸ تٷردە ايتاتىن بولساق，ۇلت رۋحانيياتىندا بارلىق جول جيدەبايعا اپارادى. قايمانا جۇرت بار مەن جوقتىڭ, از بەن كٶپتٸڭ جاۋابىن ەر كەزدە اباي جازىپ قالدىرعان جالعىز كٸتاپتان تاپقان. ەرينە, ابايداعى ۇلى بولمىس تاقىر جەردەن ٶنگەن جوق.
دالالىق ٶركەنيەتتٸڭ اسا ٸرٸ تۇلعاسى, بەلكٸم كٶشپەلٸ دەۋٸردٸڭ اقىرعى رىتسارى قۇنانباي – تاعدىر-تالايىمەن, تۋعاننان ٶتكەنگە دەيٸنگٸ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك ھەم ساياسي كەڭٸستٸكتەگٸ جارماق بولمىسىمەن ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ساياسي تۇلعاسى عانا ەمەس, اسا ٸرٸ زييالىسى بولدى.
الپىس ەكٸ تامىرىن مۇسىلمان ٶركەنيەتٸ بۋعان, ال قوس بٷيٸرٸن ۇلى دالانى ۋىسىندا ۇستاعان پاتشالىق رەسەيدٸڭ ىقپالى بٷرگەن, ارتىنداعى ەلٸ جٸك-جٸككە بٶلٸنٸپ داي-داي بولعان اعا سۇلتان سول دەۋٸردە سوڭىنان ەرگەن حالىقتى قاي بيٸككە باستاۋ كەرەك ەدٸ? ابايداي دانىشپان ۇلدى دٷنيەگە ەكەلگەنٸ ٷشٸن ەمەس, قايشىلىقتار قاقپانىندا تاعدىر كەشە جٷرٸپ بٷتٸن بٸر دەۋٸردٸڭ كٶش باسىندا تۇرعان قۇنانبايدى قورشاعان ورتا العاۋسىز قابىلدادى دەي الاسىز با?
قالاي دەسەك تە, سول بٸر باسىنا اس قۇيىپ, سابىنا قاراۋىل قويعان, شەنٸن بەرٸپ جٷرٸپ شەڭگەلٸنە العان اق پاتشانىڭ زامانىندا اعا سۇلتان كٶشپەلٸ حالىقتىڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتۋدٸ بٸرٸنشٸ كەزەككە قويعانىنا شٷبەسٸز بەس تٸگەسٸڭ. وسى ۇلى دالا ٶركەنيەتٸندە قالىپتاسقان زييالىلىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بارلىق كەزەڭدە اتادان بالاعا دەستٷر ساباقتاستىعى رەتٸندە جالعاسقان. بەرتٸندەگٸ بالتالاساڭ بٶلٸنبەس ۇلتتىق يدەياعا بٸرٸگۋ جولىندا باسى جادىدا كەتكەن الاش زييالىلارىنىڭ ارمان-اڭسارىن تاقتالاپ جاتپايىق.
ٶتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قادام مەن اياعىنداعى نەتيجەنٸ تەۋەلسٸزدٸك دەكلاراتسيياسىنا قول قويعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «الاش قوزعالىسىنىڭ حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قاۋىمىنىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كٷرەسٸ ەلگە قىزمەت ەتۋدٸڭ جارقىن كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ. الاش قوزعالىسىنىڭ پاسسيونارلىق يدەيالارى بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق الىپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى سان عاسىرلىق اماناتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر», – دەپ تٷيٸندەگەن.
قۇدايعا شٷكٸر, بوسقان جۇرتتان بوستان ەلگە اينالدىق.
الايدا تاعى سول كەكٸلبايدىڭ ەبٸشٸ ايتقانداي, «بوستاندىق – ۇلتتى بوداندىقتان دا ارتىق سىنايدى…» ەكەن.
ەلەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ يٸن قاندىرا يلەگەن تەورەتيكتەر زييالىلاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن – ازاماتتىق, ساياسي جەنە تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸك دەپ ٷش ساناتقا جٸكتەپ, جٸلٸكتەپتٸ. وسى ورايدان كەلگەندە, ابىزدىڭ بۇل قاناتتى سٶزٸ – ەلبەتتە, ناعىز مەملەكەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنگەن زييالىنىڭ ۇلتقا ۇستىن بولار ويى.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ەمٸرٸن جٷرگٸزٸپ, ساماۋرىننان سۋ اقسا «سامارقاندى سۋ الدى» دەپ تۇرعان وسى بٸر كەزەڭدەردە بٸزگە ەڭ ەۋەلٸ ۇلتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٷشتاعانداپ سەزٸنەتٸن تۇلعالار كەرەك ەدٸ. الايدا, ولاردىڭ قاتارى كٷن ساناپ سيرەپ بارادى… ەرينە, اعا بۋىننىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸڭ ەرتەڭٸنە الاڭداپ, ەلدٸك مۇرات جولىندا ٶزٸنٸڭ بايسالدى سٶزٸن قوعامدىق جەنە رەسمي دەڭگەيدە ايتىپ جٷرگەن بايىپتى تۇلعالار جوق ەمەس, بٸراق از. ال, تٸل مەن دٸلدٸ, جەر مەن شەردٸ جەلەۋ ەتٸپ مٸنبەلەردٸ توقپاقتاپ, اعاش اتقا مٸنٸپ الىپ, «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» بولىپ جٷرگەن پوپۋليستەر كٶبەيدٸ. كٶنەتٶز كوستيۋمٸن زاماناۋي سموكينگكە اۋىستىرعان ولاردىڭ نەگٸزگٸ نىساناسى – رەسمي تۇلعالار. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ, ايماق باسشىلارى. سوندا قالاي? ويىمىزداعى باقاي ەسەبٸمٸز جٷزەگە اسقانشا قولىندا بيلٸگٸ باردىڭ ٸزٸنەن قالماي, ال ويىنداعىسى بولماسا اق جاعالىلاردىڭ جٷزٸ قارا بولعانى ما? بۇل كٷندە قىزىل كٸتاپقا ەنٸپ بارا جاتقان اسىل قاسيەت – زييالىلىقتىڭ ٶلشەمٸ وسى ما? ساحنادا حاننىڭ رٶلٸن سومداعان كٷندەرٸ بٸراز ۋاقىت وبرازدان شىعا الماي پاتشا بولىپ جٷرٸپ, ال اق قاعازعا قارانىڭ بولمىسىن قاشاعان كەزدە نەگە قۇلدىق ۇرامىز? نەگە مەملەكەتتٸك جٷيەلەۋ مەن قوعامداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ اعىن – اق, قاراسىن – قارا دەپ, باستان جاقتى ايىرىپ ايتىپ بەرە المايمىز?
تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن پورتالداردا, تٸپتٸ دەستٷرلٸ باسىلىمداردا ايقايعا اتتان قوسىپ جٷرەتٸن ەل اعالارىن كٶرگەندە كٶڭٸلٸڭ سۋ سەپكەندەي باسىلادى. جٷرەگٸڭ مۇزدايدى. تىنىشىڭ قاشادى.
انىعىندا, اسا جوعارى دەڭگەيدە قابىلدانعان شەشٸمدەر مەن تاپسىرمالاردىڭ تەگەۋرٸنٸمەن قانشاما شارۋالار اتقارىلىپ, حالىق قامى ٷشٸن جاسالعان جانقييارلىق ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸندە قوعام كٶشٸ ٸلگەرٸ جىلجۋدا. جٷيەلٸ رەفورمانىڭ ارقاسىندا قوعامنىڭ تامىرىنا قان جٷگٸرٸپ تۇرعانى انىق قوي.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ەمٸرٸن جٷرگٸزٸپ, ساماۋرىننان سۋ اقسا «سامارقاندى سۋ الدى» دەپ تۇرعان وسى بٸر كەزەڭدەردە بٸزگە ەڭ ەۋەلٸ ۇلتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٷشتاعانداپ سەزٸنەتٸن تۇلعالار كەرەك ەدٸ. الايدا, ولاردىڭ قاتارى كٷن ساناپ سيرەپ بارادى… ەرينە, اعا بۋىننىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸڭ ەرتەڭٸنە الاڭداپ, ەلدٸك مۇرات جولىندا ٶزٸنٸڭ بايسالدى سٶزٸن قوعامدىق جەنە رەسمي دەڭگەيدە ايتىپ جٷرگەن بايىپتى تۇلعالار جوق ەمەس, بٸراق از. ال, تٸل مەن دٸلدٸ, جەر مەن شەردٸ جەلەۋ ەتٸپ مٸنبەلەردٸ توقپاقتاپ, اعاش اتقا مٸنٸپ الىپ, «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» بولىپ جٷرگەن پوپۋليستەر كٶبەيدٸ. كٶنەتٶز كوستيۋمٸن زاماناۋي سموكينگكە اۋىستىرعان ولاردىڭ نەگٸزگٸ نىساناسى – رەسمي تۇلعالار. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ, ايماق باسشىلارى. سوندا قالاي? ويىمىزداعى باقاي ەسەبٸمٸز جٷزەگە اسقانشا قولىندا بيلٸگٸ باردىڭ ٸزٸنەن قالماي, ال ويىنداعىسى بولماسا اق جاعالىلاردىڭ جٷزٸ قارا بولعانى ما? بۇل كٷندە قىزىل كٸتاپقا ەنٸپ بارا جاتقان اسىل قاسيەت – زييالىلىقتىڭ ٶلشەمٸ وسى ما? ساحنادا حاننىڭ رٶلٸن سومداعان كٷندەرٸ بٸراز ۋاقىت وبرازدان شىعا الماي پاتشا بولىپ جٷرٸپ, ال اق قاعازعا قارانىڭ بولمىسىن قاشاعان كەزدە نەگە قۇلدىق ۇرامىز? نەگە مەملەكەتتٸك جٷيەلەۋ مەن قوعامداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ اعىن – اق, قاراسىن – قارا دەپ, باستان جاقتى ايىرىپ ايتىپ بەرە المايمىز?
ال ەل ٸشٸن الاتايداي بٷلدٸرٸپ, ارزان اتاققا ٷيٸر كەيبٸرەۋلەر توپ قۇرىپ, توبىر ەرتٸپ, اق جاعالىلاردى «اتقا جەڭٸل, تايعا شاپ» ەتٸپ, ويىنداعىسى ورىندالماسا ٷشبۋ حات جازىپ, ورىندى-ورىنسىز جٷندەي تٷتٸپ, كٶكپارعا سالىپ جاتادى. جەر-جەبٸرٸنە جەتٸپ, جەكەن سۋىن ٸشكٸزٸپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ سورابىنان ساحار قايناتىپ, كٶلدەنەڭ جۇرتقا «باتىر» بولىپ جٷرگەندەردٸكٸ باياعى سول جەكە باستىڭ باقاي ەسەبٸ سەكٸلدٸ ەلەستەيدٸ. سٶيتە تۇرا بۋىن الماسۋ, جاڭا ۇرپاقتىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى, مەملەكەتتٸك ٸستەرگە ارالاسۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تالاپ ەتەمٸز. ال مۇنداي «جاپتىم جالا, جاقتىم كٷيە» تٸرشٸلٸكتٸ كٶرگەن جاس بۋىن ەل قىزمەتٸنە ارالاسۋعا باتىلدارى بارا ما?
سول «ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىستار» بۋىنىنا تٷسٸپ, قالىڭ ەلدٸڭ قولىمەن كٷبٸ پٸسٸپ جٷرگەندەر ۇلتتى ۇشپاققا شىعارادى دەگەنگە ەكٸ دٷنيەدە ەل سەنە مە?
تٸلدٸڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ جٷرگەن «تٸل جاناشىرى» باۋىرىنان ٶرگەن پەرزەنتٸمەن قاي تٸلدە سٶيلەسەدٸ? تۇلعانىڭ ابىروي-بەدەلٸ ماراپاتتار مەن مەرەيتويلىق گٷلدەستەلەردٸڭ, جابىلعان شاپان مەن بوساعان اياق-استاۋدىڭ قالتارىسىندا قالىپ كەتكەن جوق پا? اق ٷيگە جولى تٷسسە ٷلكەن ۇلىنا قىزمەت سۇراپ, ٷكٸمەت ٷيٸنە كٸرسە كٸشٸ ۇلىنىڭ مەنسەبىن رەتتەپ, ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸگٸن ايماقتارعا جٷكتەپ قويىپ, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتٸڭ باسىنا ەڭگٸر تاياق ويناتىپ جٷرەتٸندەر ۇلتتىڭ جوعىن تٷگەندەيدٸ دەگەنگە كٸم يلانادى?
ماقتانگەرشٸلٸك پەن اتاققۇمارلىققا ماستانىپ, بەس كٷن جالعاندا ٷش اۋىز سٶز ارتىق ايتىپ, بٸر-بٸرٸن سوتقا سٷيرەپ كٷلكٸ بولىپ, سٷيكٸمٸ قاشىپ جٷرگەندەر كٸم? قازاقتا «اياعى لاس ەسٸكتەن تٶرگە دەيٸن, اۋزى لاس بەسٸكتەن كٶرگە دەيٸن بىلعايدى» دەگەن مەتەل بار. ٶكٸنٸشكە قاراي, كەلمەستٸڭ كەمەسٸنە مٸنٸپ كەتكەن تۇلعالارعا تاس اتاتىن جامان ەدەت پايدا بولدى… اتى دارداي اعالارىمىزدىڭ تاسقا باسىپ قالدىرعان سول «مۇرالارىن» كٸتاپ وقيتىن جاستارعا نە دەپ اقتاۋعا بولادى?
وسى تۇستا, ەلباسىمىزدىڭ كەشەگٸ «بٸرلەسە بٸلگەن ەل بەرٸن جەڭەدٸ» اتتى ماقالاسىندا ٶز ٷندەۋٸن بارشادان بٶلٸپ-جارىپ, ەڭ الدىمەن زييالى قاۋىمعا ارناۋى دا تاقىرىبىمىزعا تۇزدىق بولادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ «حالىقتى ىنتىماققا شاقىرىپ, جاقسىلىققا, ٸزگٸ امالدار جاساۋعا, سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋعا ٷندەڭٸزدەر. «ىرىس الدى – ىنتىماق» ەكەنٸن ۇمىتپاڭىزدار. جاستاردى ەڭبەككە, بٸلٸم الۋعا, قاتارىنىڭ الدى بولۋعا تەربيەلەڭٸزدەر. ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك بٸزدٸ وسىعان مٸندەتتەيدٸ» دەپ, زييالى قاۋىمعا ايرىقشا سەنٸم ارتقانى دا زييالىلىق جٷگٸن سەزدٸرسە كەرەك-تٸ.
جىل باسىندا ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جارىق كٶردٸ. قاي دەۋٸردە بولسىن ەلدٸڭ كٶشٸن باستاعان باسشىلار, رۋحاني تۇلعالار ابايدى ۇلتتىڭ رۋحاني باعىتىن نۇسقايتىن تەمٸرقازىق جۇلدىزىنا بالاعان. مەملەكەت باسشىسى سول ماقالاسىندا: «اباي بابامىز ايتقانداي, ارتىق ماقتانعا سالىنۋ, ٶزگەنٸ قور, ٶزٸمٸزدٸ زور ساناۋ, داۋ قۋۋ ەستە جاراسپايدى. ەر قادامىمىزدى انىق باسايىق», – دەگەن ەمەۋرٸندٸ ەرتەڭگە اپاراتىندار كٸم?
دەمەك, بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە تەۋەلسٸزدٸك يدەياسىن ەربٸر جٷرەكتە مازداتۋ ماقساتىندا ٶزٸنٸڭ جٷرەك سٶزٸمەن ٸسٸ ٷندەس ەر سالاداعى ات تٶبەلٸندەي ۇلت زييالىلارىنا, ەكٸنشٸ كەزەكتە «بٸرٸڭدٸ قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ بەرٸ بوس» دەپ كٷللٸ حالىققا تاستالعان ۇران دەپ قابىلداعان ابزال.
بٸزدە باسقا ەل دە, جەر دە جوق. وسىناۋ ۇلانعايىر جەردٸ مەكەندەپ وتىرعان ۇلت پەن ۇلىستىڭ كٶزٸنٸڭ اعى مەن قاراسى, جالعىز وتانى – قازاقستان!
بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ۇل-قىزىمىزعا قانداي قوعام قالدىرساق, كەيٸنگٸ بۋىن كەلەشەككە سول قوعامدى الىپ بارادى. دەل وسى پارىز بەن قارىزعا قۇرىلعان ۇلتتىق مۇرات جولىندا ەڭ بٸرٸنشٸ زييالىلاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ماڭىزدى.
P.S.
بٸردە قازاقتىڭ باتىر ۇلى, اۋعان سوعىسىنىڭ اڭىزى بولعان گەنەرال باقىتجان ەرتاەۆپەن سۇحباتتاسۋعا باردىم. باسىنان اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭ ٶتٸپ, شەتەلگە استىرتىن ساتىلعان «ميگ-21» ۇشاعىنا بايلانىستى شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ, ناقاق جالاعا ٸلٸنٸپ كٷيٸپ جٷرگەن كەزٸ ەدٸ, كەيٸن تاپ-تازا بولىپ شىقتى. ەڭ جوعارى «حالىق قاھارمانى» دەيتٸن ماراپاتقا يە بولدى. سٶز ورايى ەسكەري تۇلعانىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمىنا ويىسقان. سوندا گەنەرال: «مەنٸ جۇرت باتىر دەيدٸ,ال باتىردىڭ مٸندەتٸ وردانى,سول ورداداعى تاقتى قالتقىسىز كٷزەتۋ! انت قابىلداعان ادام مۋنديرٸنە شاڭ قوندىرماۋ كەرەك» دەگەنٸ ەلٸ كٷنگە جادىمدا. بۇل – جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ, كٸسٸلٸكتٸڭ جارقىن ٷلگٸسٸ ەمەس پە?
جاناربەك ەشٸمجان,
