Zira Naý­ryz­ba­ev­a: Túp-tamyryn túgendegen ult toqyramaidy

Mádeniettanýshy, jýrnalist, aýdarmashy Zira  Naý­ryz­ba­ev­a­­­men áńgimemiz onyń sońǵy jyldary jasaǵan jobalary men búgingi qazaq qoǵamyndaǵy keibir úrdisterge kózqaras turǵysynan  órbidi.

— Mádeniettanýshy retinde qoǵamdaǵy qazirgi tendentsiialardy qalai baǵalaisyz? Postmodernistik aýandaǵy kóńil-kúi,  áleýmettik jelige bailanǵan tirshilikke kózqarasyńyz qandai?

– Qazirgi qoǵamdaǵy úrdis­ter­di mynaý jaman, mynaý jaq­sy dep baǵalaý qiyn. Óitkeni, dú­niedegi barlyq nárse salys­tyr­maly. Mysaly, jastar kitap oqy­maidy, qysqa mátinnen ári qarai attamaidy deimiz. «Mádeni mura» baǵdarlamasy boiynsha aýdarylǵan eki tom kitaptyń qurastyrýshysy boldym. Sonda aqyn Meiirhan Aqdáýletuly skandinaviialyq sopy Fritof Shiýonnyń «Islamdy uǵyný» atty eńbegin qazaq tilinde sóiletti. Keiinnen sol eńbek týraly «keremet eken» degen pikir aitty, oǵan qosa «sumdyq myljyń eken» degeni de esimde qalypty. Gegeldiń «logika júiesin «esh­teńe» uǵymynan bastaý kerek pe, álde «bir nárseden» bas­taý kerek pe» degen saýaldy ki­tap­tyń 100 betine syiǵyzyp tal­qylaityny bar ǵoi. Keibir ki­taptarynyń kirispesi 200 betke deiin sozylady.

Batys iliminde oidy tarqatý, san qyrynan kórsetý, sebep-saldaryn anyqtaý, iaǵni, diskýrs jaǵy basym. Sol turǵydan kelgende keibir eńbekter shynynda óte myljyń siiaqty kórinedi. Muny ne úshin aityp otyrmyn? Bizdiń býyn kitap oqyp ósken urpaq. Boilaryna jazba mádeniettiń dástúrin sińirgen. Úlken dúnielerdi oqýǵa da, jazýǵa da beiim. Al, qazirgi qalyptar qysqa. Bir jaǵynan alyp qarasaq, ata-babalarymyz az sózge kóp oidy syiǵyzyp aita bilgen. Bul formalar soǵan úiretetin bolar dep te oilaimyn. Ekinshi jaǵynan óner, ádebiet, mádenietti «Insta­grammen» ólsheitin, qun­­dylyqtar týraly tanymy bó­lek, dúniege kózqarasy basqa jastardyń ósip kele jatqanyn da moiyndaý kerek.

– «Qazaqtyń máńgi aspany» atty kitabyńyz jaryqqa shyqty. Osy eńbektegi taldap túsindirý, salt-joralardy qaita jańǵyrtýda qandai negizgi tujyrymdamalyq ideialardy basshylyqqa aldyńyz?

– Negizi o basta belgili bir tujyrymdama bolǵan joq. Bul jiyrma jylda jazylǵan dúnielerdiń basyn qosqan kitap. Adam balasy jyldarmen birge ósý, damý evoliýtsiiasynan ótedi emes pe? Bir kezderdegi qyzyq kóringen nárselerdiń ornyn keiin basqa bir qyzyǵýshylyqtar basady. Sosyn tipti basqa bir ideialar eliktiredi. Al, óz túp-tamyryńdy izdeý, sony tabýǵa talpynys jasaý adam sanasyna únemi qozǵaý salyp otyrady.

Meni kishkene kezimnen tár­­bielegen naǵashy ájemniń bolmys-bitimi de áli kúnge kóz aldymda. Ol adamgershiligi mol, dana, eńbekqor, meiirimdi adam bolatyn. Ashtyqty, tárkileýdi, qýǵyn-súrgindi kórgen suńǵyla ájem sol kezdegi kinolardy qarap jatyp, «iá, qazaq sondai nadan bolǵan ǵoi» deidi de, ári qarai úndemeitin. Sózinen bir kekesin seziletin. Keiinnen ashyla bastady ǵoi. Biraq, ókinishke qarai, 24 jasqa kelgenimde ol kisi ómirden ótti. Sumdyq dep­ressiiaǵa tústim. Túp-ta­myr­dy izdeý týraly alǵashqy oilar sol kezde kele bastady ǵoi sanamyzǵa. Óz mádenietimizdi, ulttyq qundylyqtarymyzdy tani túsýge degen talpynys  aspi­rantýranyń sońǵy kýrsynda qorǵaýǵa tiis taqyrybymdy jazyp aiaqtaýǵa murshamdy kel­tirmedi. Meniń halimdi sezgen qurbylarymnyń biri «Zira, sen mundai kóńil-kúimen ǵylym filosofiiasy týraly taqyrybyńdy qorǵai almaisyń. Tez arada qazaq má­denieti týraly jaz», dedi. Bi­ti­rýge jarty jylym ǵana qal­ǵan. Men shynymen de qazaq jy­rynyń birneshe nusqasyn salystyryp, qazaq mádenieti týraly dissertatsiia jazyp shyq­tym. Ondaǵy maqsatym – áje­me jaqyndaý edi. Mine, sodan bas­talǵan tanym-túsinikter ǵoi kitapqa arqaý bolǵan.

Men siiaqty oryssha oqyǵan, batys mádenietiniń yqpalynda ketken, biraq, óziniń tamyryn izdep júrgen adamdarǵa qazaq mádenietin qarapaiym túrde túsindire salýǵa bolmaidy. Filosofiialyq turǵy­dan, bas­qasha ádisnamamen tú­sin­­dirmeseń bizdiń sanamyz qa­byldamaidy. Osy turǵydan kelgende «Qazaqtyń máńgi aspany» kúrdeli filosofiialyq eńbek deýge keledi. Munda qazaq má­denietiniń islamǵa deiingi qabattaryn arshýǵa talpynys jasaldy. Keibir salt-jo­ra­lar­dyń, ádet-ǵuryptardyń adamdy jetildirýge qandai yq­paly bolǵany ashyldy. Biz­diń qazaq mádenieti dástúrli mádeniettiń qataryna jatady. Dástúrli má­deniette adamdy jetildirý, ony basqa deń­geige kóterýdiń, onyń bir rýhani, áleýmettik satydan ekin­shi bir satyǵa ótýiniń ózin­dik erekshelikteri jeterlik. Batysta initsiatsiia degen uǵym bar. Latyn tilinen aýdarǵanda «engizý, qatarǵa kirgizý, qatarǵa qosý» degen maǵynany beredi. Osy initsiatsiiaǵa bir bólim arnadym.

– Ol qandai erekshelikter degen saýal suranyp tur ǵoi osy jerde?

– Kezinde marqum jubaiym, san qyrly óner iesi Talasbek Ásemqulov «Jylan qaiys» yrymynyń sipattamasy» degen maqala jazdy. Ol ózi bes-alty bettik maqala bolǵanymen, kó­terip turǵan júgi aýyr, sal­maq­ty dúnie. Initsiatsiiaǵa qatysty meniń tireýish núktem – sol maqala boldy. Iaǵni, adamdy je­tildirýge qatysty basqa da ǵuryptardy ashtym.

Qazir biz jetim dep ata-anasynan airylǵan balany tú­sinemiz. Ertede jetim dep qa­tal synaqtan ótý úshin bir ózi qalyp, adamdar qaýymynan tys ómir súrgen, elin qorǵaýǵa, azyq tabýǵa úirenis ústindegi bozbalany aitady eken. Sodan ótken soń ǵana saltanatty túr­de qatarǵa qosylatyn dástúr bolǵan. Jalpy, qazirgi besikke salý, tusaý kesý, toqymqaǵar basqa da ádet-ǵuryptardyń ózin­dik tereń maǵynalary bar. Dás­túrli qazaq mádenietinde adamdy adamdyq sapaǵa kóterý, ony barlyq jaǵynan jetildirý basty orynǵa qoiylǵan. Ol úshin ár jasta atqarylatyn ádet-ǵuryptar bar. Jáne munyń ózi qoǵamǵa kerek dep esepteimin. Óitkeni ol túp sanamyzda bar.

– Qazir qandai jobalar boiynsha eńbektenip jatyrsyz?

– Sońǵy bir-eki jylda dás­túrli mýzyka týraly «Tylsym perne» degen radio­habar jasadym. Habardy ázirleý barysynda qazaqtyń ánshi­leri men kúishileri týraly kóptegen kitaptar oqy­dym, mádeniettanýshy deń­geiinde ózgeshe qalyppen qo­rytyp, tyńdarmandarǵa usyn­dym. Ekin­shi jasaǵan negizgi jobam – «Tórt bult» degen atpen kitap jazyp bi­tirdim. «Tórt bult» degen ataý­dy qoiarda «Qazaqtyń máńgi as­pa­nymen» bailanysy bolýyn oi­­ladym. Ekinshiden, Qurtqanyń mol jasaýyn kórgende Qo­by­lan­dynyń «maǵan qandai syiyńyz bar?» dep qyz ákesinen suraityny bar ǵoi. Sonda ol tórt bultty «syiǵa tartady». Dástúrli túsinikke salsaq, tórt qubylań túgel bolsyn degen maǵynada. Qazaqtyń arǵy-bergi tarihyndaǵy 35 tulǵa týraly kitap bul. Munda biler de, batyrlar da, ánshi-kúishiler de, saiasatker, biznesmen, metsenattar da bar. Kitapqa kóptegen zertteý jumystaryna nysan bolǵan ataqty tulǵalardyń kei­biri kirgen joq. Óitkeni, olar jaily derekter mol. Orys tildi aýditoriiaǵa belgisiz, qazaq tildi oqyrman úshin de onsha beitanys Tobaniiaz Álniiazuly, Turysbek Mamanov, Qarajan Úkibaev syndy tulǵalar bar ishinde. Sondai-aq, tanys ta bol­sa kóp qyrlary ashylmaǵan Qu­nanbai qajy, Táttimbet seri siiaqty tulǵalardy basqasha bir kózqaraspen berýge tyrys­tym. Alashorda ókilderiniń tul­­ǵa­laryn ashýda da jastarda bir kóz­­qaras qalyptasatyndai deń­geide oryndaýǵa talpyndym. Áli jaryqqa shyqqan joq. Biyl kók­temde jaryqqa shyǵady.

– Siz qazaqsha jaqsy bile tura eńbekterińizdi kóbinde orys tilinde jazasyz. Qazirgi biz­diń qoǵamda qazaqtildi aýditoriia, orystildi aýditoriia deitin uǵymdar qalyptasty. Sizdińshe osy úlken eki aýditoriiany qalai jaqyndastyrýǵa bolady?

– Ras, qazaq tilinde de sói­lep, jaza alǵanymmen kóbinde oryssha jazamyn. Birinshi se­bebi, mektepte, ýniversitet­te bilimdi oryssha aldym. Son­dyq­tan oryssha jazý ońai. Ekinshiden, kóbinese jeke tapsyrystarmen jumys isteimin, tapsyrystardyń deni orys ti­linde bolady. Al endi qazaq­tildi, orystildi aýditoriia máselesine kelsek, men negizgi másele tilde dep oilamaimyn. Bular jalpylama uǵymdar. Qazaqtildilerdiń ishinde de orys­sha jaqsy sóilep, jaza al­ǵany bylai tursyn, orys­tyń múddesi turǵysynan oi­laityndar men batys, arab mádenietiniń yq­palyna tú­sip jatqandar da kez­desedi. Orystildilerdiń ishin­de de qazaqsha bilgenimen, nieti adal bolǵa nymen, qate sói­leýge namystanatyndar je­terlik. Sondai-aq, bulardyń ara­synda da orysqa, batysqa elik­teitinder bar. Batysqa elikteitinderi tipti orys tilin umytyp, aǵylshynsha sóilep ketti. Másele basqada. Qai tilde sóilese de olar qazaq eli­niń patrioty ma? Osy másele tol­ǵandyrady.

– Talasbek aǵa ekeýińiz qur­ǵan «Ótúken» saitynyń qazirgi hali neshik?

– Ol saitty qurǵan kezdegi negizgi maqsatymyz – oqyrman tartý edi. Jasyratyny joq, oqyrman kóbeitý arqyly qarjy tabýdy da oiladyq. Áleýmettik jeliler onsha damymaǵan kez edi ol. Sóitse de, eki jarym millionnan asa oqylym bolǵany úlken jetistik. Sońǵy eki jyl men úshin óte aýyr boldy. Talasbek ómirden ótti. Saitqa onsha kó­ńil bólmedim. Bir jaǵynan arzan jarnamaǵa da jol bergim kelmeidi. Taza ustaýǵa tyrysam. Meniń osy jaǵdaiymdy biletin bir jigit Atyraýdan habarlasyp, saittyń tehnikalyq bazasyn ózgertýge, damytýǵa qarjy bóldi. Rahmet oǵan. Qazir sait jańǵyrý ústinde. Al, jalpy, keleshekke qoiǵan negizgi maqsatym – Talasbektiń qal­ǵan bes tom­dyq kitabyn shyǵarý. Sosyn «Serik­bol Qon­dybaidyń kontseptsiialary» at­ty ǵylymi kitapty jazýǵa tapsyrys aldym. Bir portalmen «Qazaqstannyń kieli geografiiasy» degen joba bastaǵaly jatyrmyz. «Tylsym perne» baǵdarlamasynyń negizinde «Qazaq mýzykasynyń balamaly tarihy» degen kitap daiyndaý qajet. Jáne balalarǵa arnalǵan shytyrman oqiǵaly «Altyn tostaǵandy izdeý» hikaiatynyń jalǵasyn oqyrmandar surai beredi. Sony da qolǵa alý kerek. Qysqasy, josparlar jeterlik.

Áńgimelesken

Aigúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan» gazeti