مەدەنيەتتانۋشى, جۋرناليست, اۋدارماشى زيرا ناۋرىزباەۆامەن ەڭگٸمەمٸز ونىڭ سوڭعى جىلدارى جاساعان جوبالارى مەن بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىنداعى كەيبٸر ٷردٸستەرگە كٶزقاراس تۇرعىسىنان ٶربٸدٸ.
— مەدەنيەتتانۋشى رەتٸندە قوعامداعى قازٸرگٸ تەندەنتسييالاردى قالاي باعالايسىز? پوستمودەرنيستٸك اۋانداعى كٶڭٸل-كٷي, ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە بايلانعان تٸرشٸلٸككە كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– قازٸرگٸ قوعامداعى ٷردٸستەردٸ مىناۋ جامان, مىناۋ جاقسى دەپ باعالاۋ قيىن. ٶيتكەنٸ, دٷنيەدەگٸ بارلىق نەرسە سالىستىرمالى. مىسالى, جاستار كٸتاپ وقىمايدى, قىسقا مەتٸننەن ەرٸ قاراي اتتامايدى دەيمٸز. «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا اۋدارىلعان ەكٸ توم كٸتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى بولدىم. سوندا اقىن مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى سكانديناۆييالىق سوپى فريتوف شيۋوننىڭ «يسلامدى ۇعىنۋ» اتتى ەڭبەگٸن قازاق تٸلٸندە سٶيلەتتٸ. كەيٸننەن سول ەڭبەك تۋرالى «كەرەمەت ەكەن» دەگەن پٸكٸر ايتتى, وعان قوسا «سۇمدىق مىلجىڭ ەكەن» دەگەنٸ دە ەسٸمدە قالىپتى. گەگەلدٸڭ «لوگيكا جٷيەسٸن «ەشتەڭە» ۇعىمىنان باستاۋ كەرەك پە, ەلدە «بٸر نەرسەدەن» باستاۋ كەرەك پە» دەگەن ساۋالدى كٸتاپتىڭ 100 بەتٸنە سىيعىزىپ تالقىلايتىنى بار عوي. كەيبٸر كٸتاپتارىنىڭ كٸرٸسپەسٸ 200 بەتكە دەيٸن سوزىلادى.
باتىس ٸلٸمٸندە ويدى تارقاتۋ, سان قىرىنان كٶرسەتۋ, سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ, ياعني, ديسكۋرس جاعى باسىم. سول تۇرعىدان كەلگەندە كەيبٸر ەڭبەكتەر شىنىندا ٶتە مىلجىڭ سيياقتى كٶرٸنەدٸ. مۇنى نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن? بٸزدٸڭ بۋىن كٸتاپ وقىپ ٶسكەن ۇرپاق. بويلارىنا جازبا مەدەنيەتتٸڭ دەستٷرٸن سٸڭٸرگەن. ٷلكەن دٷنيەلەردٸ وقۋعا دا, جازۋعا دا بەيٸم. ال, قازٸرگٸ قالىپتار قىسقا. بٸر جاعىنان الىپ قاراساق, اتا-بابالارىمىز از سٶزگە كٶپ ويدى سىيعىزىپ ايتا بٸلگەن. بۇل فورمالار سوعان ٷيرەتەتٸن بولار دەپ تە ويلايمىن. ەكٸنشٸ جاعىنان ٶنەر, ەدەبيەت, مەدەنيەتتٸ «ينستاگراممەن» ٶلشەيتٸن, قۇندىلىقتار تۋرالى تانىمى بٶلەك, دٷنيەگە كٶزقاراسى باسقا جاستاردىڭ ٶسٸپ كەلە جاتقانىن دا مويىنداۋ كەرەك.
– «قازاقتىڭ مەڭگٸ اسپانى» اتتى كٸتابىڭىز جارىققا شىقتى. وسى ەڭبەكتەگٸ تالداپ تٷسٸندٸرۋ, سالت-جورالاردى قايتا جاڭعىرتۋدا قانداي نەگٸزگٸ تۇجىرىمدامالىق يدەيالاردى باسشىلىققا الدىڭىز?
– نەگٸزٸ و باستا بەلگٸلٸ بٸر تۇجىرىمداما بولعان جوق. بۇل جيىرما جىلدا جازىلعان دٷنيەلەردٸڭ باسىن قوسقان كٸتاپ. ادام بالاسى جىلدارمەن بٸرگە ٶسۋ, دامۋ ەۆوليۋتسيياسىنان ٶتەدٸ ەمەس پە? بٸر كەزدەردەگٸ قىزىق كٶرٸنگەن نەرسەلەردٸڭ ورنىن كەيٸن باسقا بٸر قىزىعۋشىلىقتار باسادى. سوسىن تٸپتٸ باسقا بٸر يدەيالار ەلٸكتٸرەدٸ. ال, ٶز تٷپ-تامىرىڭدى ٸزدەۋ, سونى تابۋعا تالپىنىس جاساۋ ادام ساناسىنا ٷنەمٸ قوزعاۋ سالىپ وتىرادى.
مەنٸ كٸشكەنە كەزٸمنەن تەربيەلەگەن ناعاشى ەجەمنٸڭ بولمىس-بٸتٸمٸ دە ەلٸ كٷنگە كٶز الدىمدا. ول ادامگەرشٸلٸگٸ مول, دانا, ەڭبەكقور, مەيٸرٸمدٸ ادام بولاتىن. اشتىقتى, تەركٸلەۋدٸ, قۋعىن-سٷرگٸندٸ كٶرگەن سۇڭعىلا ەجەم سول كەزدەگٸ كينولاردى قاراپ جاتىپ, «يە, قازاق سونداي نادان بولعان عوي» دەيدٸ دە, ەرٸ قاراي ٷندەمەيتٸن. سٶزٸنەن بٸر كەكەسٸن سەزٸلەتٸن. كەيٸننەن اشىلا باستادى عوي. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, 24 جاسقا كەلگەنٸمدە ول كٸسٸ ٶمٸردەن ٶتتٸ. سۇمدىق دەپرەسسيياعا تٷستٸم. تٷپ-تامىردى ٸزدەۋ تۋرالى العاشقى ويلار سول كەزدە كەلە باستادى عوي سانامىزعا. ٶز مەدەنيەتٸمٸزدٸ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تاني تٷسۋگە دەگەن تالپىنىس اسپيرانتۋرانىڭ سوڭعى كۋرسىندا قورعاۋعا تيٸس تاقىرىبىمدى جازىپ اياقتاۋعا مۇرشامدى كەلتٸرمەدٸ. مەنٸڭ حالٸمدٸ سەزگەن قۇربىلارىمنىڭ بٸرٸ «زيرا, سەن مۇنداي كٶڭٸل-كٷيمەن عىلىم فيلوسوفيياسى تۋرالى تاقىرىبىڭدى قورعاي المايسىڭ. تەز ارادا قازاق مەدەنيەتٸ تۋرالى جاز», دەدٸ. بٸتٸرۋگە جارتى جىلىم عانا قالعان. مەن شىنىمەن دە قازاق جىرىنىڭ بٸرنەشە نۇسقاسىن سالىستىرىپ, قازاق مەدەنيەتٸ تۋرالى ديسسەرتاتسييا جازىپ شىقتىم. ونداعى ماقساتىم – ەجەمە جاقىنداۋ ەدٸ. مٸنە, سودان باستالعان تانىم-تٷسٸنٸكتەر عوي كٸتاپقا ارقاۋ بولعان.
مەن سيياقتى ورىسشا وقىعان, باتىس مەدەنيەتٸنٸڭ ىقپالىندا كەتكەن, بٸراق, ٶزٸنٸڭ تامىرىن ٸزدەپ جٷرگەن ادامدارعا قازاق مەدەنيەتٸن قاراپايىم تٷردە تٷسٸندٸرە سالۋعا بولمايدى. فيلوسوفييالىق تۇرعىدان, باسقاشا ەدٸسنامامەن تٷسٸندٸرمەسەڭ بٸزدٸڭ سانامىز قابىلدامايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «قازاقتىڭ مەڭگٸ اسپانى» كٷردەلٸ فيلوسوفييالىق ەڭبەك دەۋگە كەلەدٸ. مۇندا قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ يسلامعا دەيٸنگٸ قاباتتارىن ارشۋعا تالپىنىس جاسالدى. كەيبٸر سالت-جورالاردىڭ, ەدەت-عۇرىپتاردىڭ ادامدى جەتٸلدٸرۋگە قانداي ىقپالى بولعانى اشىلدى. بٸزدٸڭ قازاق مەدەنيەتٸ دەستٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ قاتارىنا جاتادى. دەستٷرلٸ مەدەنيەتتە ادامدى جەتٸلدٸرۋ, ونى باسقا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸڭ, ونىڭ بٸر رۋحاني, ەلەۋمەتتٸك ساتىدان ەكٸنشٸ بٸر ساتىعا ٶتۋٸنٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ جەتەرلٸك. باتىستا ينيتسياتسييا دەگەن ۇعىم بار. لاتىن تٸلٸنەن اۋدارعاندا «ەنگٸزۋ, قاتارعا كٸرگٸزۋ, قاتارعا قوسۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. وسى ينيتسياتسيياعا بٸر بٶلٸم ارنادىم.
– ول قانداي ەرەكشەلٸكتەر دەگەن ساۋال سۇرانىپ تۇر عوي وسى جەردە?
– كەزٸندە مارقۇم جۇبايىم, سان قىرلى ٶنەر يەسٸ تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ «جىلان قايىس» ىرىمىنىڭ سيپاتتاماسى» دەگەن ماقالا جازدى. ول ٶزٸ بەس-التى بەتتٸك ماقالا بولعانىمەن, كٶتەرٸپ تۇرعان جٷگٸ اۋىر, سالماقتى دٷنيە. ينيتسياتسيياعا قاتىستى مەنٸڭ تٸرەۋٸش نٷكتەم – سول ماقالا بولدى. ياعني, ادامدى جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى باسقا دا عۇرىپتاردى اشتىم.
قازٸر بٸز جەتٸم دەپ اتا-اناسىنان ايرىلعان بالانى تٷسٸنەمٸز. ەرتەدە جەتٸم دەپ قاتال سىناقتان ٶتۋ ٷشٸن بٸر ٶزٸ قالىپ, ادامدار قاۋىمىنان تىس ٶمٸر سٷرگەن, ەلٸن قورعاۋعا, ازىق تابۋعا ٷيرەنٸس ٷستٸندەگٸ بوزبالانى ايتادى ەكەن. سودان ٶتكەن سوڭ عانا سالتاناتتى تٷردە قاتارعا قوسىلاتىن دەستٷر بولعان. جالپى, قازٸرگٸ بەسٸككە سالۋ, تۇساۋ كەسۋ, توقىمقاعار باسقا دا ەدەت-عۇرىپتاردىڭ ٶزٸندٸك تەرەڭ ماعىنالارى بار. دەستٷرلٸ قازاق مەدەنيەتٸندە ادامدى ادامدىق ساپاعا كٶتەرۋ, ونى بارلىق جاعىنان جەتٸلدٸرۋ باستى ورىنعا قويىلعان. ول ٷشٸن ەر جاستا اتقارىلاتىن ەدەت-عۇرىپتار بار. جەنە مۇنىڭ ٶزٸ قوعامعا كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ ول تٷپ سانامىزدا بار.
– قازٸر قانداي جوبالار بويىنشا ەڭبەكتەنٸپ جاتىرسىز?
– سوڭعى بٸر-ەكٸ جىلدا دەستٷرلٸ مۋزىكا تۋرالى «تىلسىم پەرنە» دەگەن راديوحابار جاسادىم. حاباردى ەزٸرلەۋ بارىسىندا قازاقتىڭ ەنشٸلەرٸ مەن كٷيشٸلەرٸ تۋرالى كٶپتەگەن كٸتاپتار وقىدىم, مەدەنيەتتانۋشى دەڭگەيٸندە ٶزگەشە قالىپپەن قورىتىپ, تىڭدارماندارعا ۇسىندىم. ەكٸنشٸ جاساعان نەگٸزگٸ جوبام – «تٶرت بۇلت» دەگەن اتپەن كٸتاپ جازىپ بٸتٸردٸم. «تٶرت بۇلت» دەگەن اتاۋدى قوياردا «قازاقتىڭ مەڭگٸ اسپانىمەن» بايلانىسى بولۋىن ويلادىم. ەكٸنشٸدەن, قۇرتقانىڭ مول جاساۋىن كٶرگەندە قوبىلاندىنىڭ «ماعان قانداي سىيىڭىز بار?» دەپ قىز ەكەسٸنەن سۇرايتىنى بار عوي. سوندا ول تٶرت بۇلتتى «سىيعا تارتادى». دەستٷرلٸ تٷسٸنٸككە سالساق, تٶرت قۇبىلاڭ تٷگەل بولسىن دەگەن ماعىنادا. قازاقتىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىنداعى 35 تۇلعا تۋرالى كٸتاپ بۇل. مۇندا بيلەر دە, باتىرلار دا, ەنشٸ-كٷيشٸلەر دە, ساياساتكەر, بيزنەسمەن, مەتسەناتتار دا بار. كٸتاپقا كٶپتەگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا نىسان بولعان اتاقتى تۇلعالاردىڭ كەيبٸرٸ كٸرگەن جوق. ٶيتكەنٸ, ولار جايلى دەرەكتەر مول. ورىس تٸلدٸ اۋديتوريياعا بەلگٸسٸز, قازاق تٸلدٸ وقىرمان ٷشٸن دە ونشا بەيتانىس توبانيياز ەلنييازۇلى, تۇرىسبەك مامانوۆ, قاراجان ٷكٸباەۆ سىندى تۇلعالار بار ٸشٸندە. سونداي-اق, تانىس تا بولسا كٶپ قىرلارى اشىلماعان قۇنانباي قاجى, تەتتٸمبەت سەرٸ سيياقتى تۇلعالاردى باسقاشا بٸر كٶزقاراسپەن بەرۋگە تىرىستىم. الاشوردا ٶكٸلدەرٸنٸڭ تۇلعالارىن اشۋدا دا جاستاردا بٸر كٶزقاراس قالىپتاساتىنداي دەڭگەيدە ورىنداۋعا تالپىندىم. ەلٸ جارىققا شىققان جوق. بيىل كٶكتەمدە جارىققا شىعادى.
– سٸز قازاقشا جاقسى بٸلە تۇرا ەڭبەكتەرٸڭٸزدٸ كٶبٸندە ورىس تٸلٸندە جازاسىز. قازٸرگٸ بٸزدٸڭ قوعامدا قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا, ورىستٸلدٸ اۋديتورييا دەيتٸن ۇعىمدار قالىپتاستى. سٸزدٸڭشە وسى ٷلكەن ەكٸ اۋديتورييانى قالاي جاقىنداستىرۋعا بولادى?
– راس, قازاق تٸلٸندە دە سٶيلەپ, جازا العانىممەن كٶبٸندە ورىسشا جازامىن. بٸرٸنشٸ سەبەبٸ, مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە بٸلٸمدٸ ورىسشا الدىم. سوندىقتان ورىسشا جازۋ وڭاي. ەكٸنشٸدەن, كٶبٸنەسە جەكە تاپسىرىستارمەن جۇمىس ٸستەيمٸن, تاپسىرىستاردىڭ دەنٸ ورىس تٸلٸندە بولادى. ال ەندٸ قازاقتٸلدٸ, ورىستٸلدٸ اۋديتورييا مەسەلەسٸنە كەلسەك, مەن نەگٸزگٸ مەسەلە تٸلدە دەپ ويلامايمىن. بۇلار جالپىلاما ۇعىمدار. قازاقتٸلدٸلەردٸڭ ٸشٸندە دە ورىسشا جاقسى سٶيلەپ, جازا العانى بىلاي تۇرسىن, ورىستىڭ مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ويلايتىندار مەن باتىس, اراب مەدەنيەتٸنٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ جاتقاندار دا كەزدەسەدٸ. ورىستٸلدٸلەردٸڭ ٸشٸندە دە قازاقشا بٸلگەنٸمەن, نيەتٸ ادال بولعا نىمەن, قاتە سٶيلەۋگە نامىستاناتىندار جەتەرلٸك. سونداي-اق, بۇلاردىڭ اراسىندا دا ورىسقا, باتىسقا ەلٸكتەيتٸندەر بار. باتىسقا ەلٸكتەيتٸندەرٸ تٸپتٸ ورىس تٸلٸن ۇمىتىپ, اعىلشىنشا سٶيلەپ كەتتٸ. مەسەلە باسقادا. قاي تٸلدە سٶيلەسە دە ولار قازاق ەلٸنٸڭ پاتريوتى ما? وسى مەسەلە تولعاندىرادى.
– تالاسبەك اعا ەكەۋٸڭٸز قۇرعان «ٶتٷكەن» سايتىنىڭ قازٸرگٸ حالٸ نەشٸك?
– ول سايتتى قۇرعان كەزدەگٸ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز – وقىرمان تارتۋ ەدٸ. جاسىراتىنى جوق, وقىرمان كٶبەيتۋ ارقىلى قارجى تابۋدى دا ويلادىق. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ونشا دامىماعان كەز ەدٸ ول. سٶيتسە دە, ەكٸ جارىم ميلليوننان اسا وقىلىم بولعانى ٷلكەن جەتٸستٸك. سوڭعى ەكٸ جىل مەن ٷشٸن ٶتە اۋىر بولدى. تالاسبەك ٶمٸردەن ٶتتٸ. سايتقا ونشا كٶڭٸل بٶلمەدٸم. بٸر جاعىنان ارزان جارناماعا دا جول بەرگٸم كەلمەيدٸ. تازا ۇستاۋعا تىرىسام. مەنٸڭ وسى جاعدايىمدى بٸلەتٸن بٸر جٸگٸت اتىراۋدان حابارلاسىپ, سايتتىڭ تەحنيكالىق بازاسىن ٶزگەرتۋگە, دامىتۋعا قارجى بٶلدٸ. راحمەت وعان. قازٸر سايت جاڭعىرۋ ٷستٸندە. ال, جالپى, كەلەشەككە قويعان نەگٸزگٸ ماقساتىم – تالاسبەكتٸڭ قالعان بەس تومدىق كٸتابىن شىعارۋ. سوسىن «سەرٸكبول قوندىبايدىڭ كونتسەپتسييالارى» اتتى عىلىمي كٸتاپتى جازۋعا تاپسىرىس الدىم. بٸر پورتالمەن «قازاقستاننىڭ كيەلٸ گەوگرافيياسى» دەگەن جوبا باستاعالى جاتىرمىز. «تىلسىم پەرنە» باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزٸندە «قازاق مۋزىكاسىنىڭ بالامالى تاريحى» دەگەن كٸتاپ دايىنداۋ قاجەت. جەنە بالالارعا ارنالعان شىتىرمان وقيعالى «التىن توستاعاندى ٸزدەۋ» حيكاياتىنىڭ جالعاسىن وقىرماندار سۇراي بەرەدٸ. سونى دا قولعا الۋ كەرەك. قىسقاسى, جوسپارلار جەتەرلٸك.
ەڭگٸمەلەسكەن
ايگٷل سەيٸلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
.jpg)